Shloka 33

Adhyaya 47 — Brahma’s Awakening and the Ninefold Scheme of Creation

Sanskrit

मुख्यः सर्गश्चतुर्थस्तु मुख्याः वै स्थावराः स्मृताः ।

तिर्यक्स्रोतस्तु यः प्रोक्तस्तिर्यग्योन्यः स पञ्चमः ॥

Transliteration

mukhyaḥ sargaścaturthastu mukhyā vai sthāvarāḥ smṛtāḥ / tiryakstrotastu yaḥ proktastiryagyonyaḥ sa pañcamaḥ

Translation

ອັນທີ 4 ແມ່ນ «ການສ້າງມຸຂະຍ (mukhya)»; ສິ່ງທີ່ຢູ່ນິ່ງ ຫຼື ບໍ່ເຄື່ອນໄຫວ (sthāvara) ຖືກຈື່ຈຳວ່າເປັນປະຖົມ. ອັນທີ 5 ທີ່ເອີ້ນວ່າ «ຕິຣະຍັກ-ສໂຣຕັສ (tiryak-srotas)» ແມ່ນການສ້າງຂອງຜູ້ເກີດໃນຄອບສັດ (tiryag-yoni)។

Word by Word

• मुख्यः: principal
• मुख्यः: विशेषण (Adjectival modifier)
• Type: Adjective
• Root: मुख्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; विशेषण

• सर्गः: creation; emanation
• सर्गः: कर्ता (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: सर्ग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन

• चतुर्थः: fourth
• चतुर्थः: विशेषण (Adjectival modifier)
• Type: Adjective
• Root: चतुर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; क्रमवाचक-विशेषण (ordinal adjective)

• तु: but/indeed
• तु: सम्बन्धसूचक (Discourse particle)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: अव्यय; निपात (particle), विरोध/विशेषार्थे (but/indeed)

• मुख्याः: principal
• मुख्याः: विशेषण (Adjectival modifier)
• Type: Adjective
• Root: मुख्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; विशेषण

• वै: indeed
• वै: सम्बन्धसूचक (Emphasis)
• Type: Indeclinable
• Root: वै (अव्यय)
• Form: अव्यय; निपात (emphatic particle)

• स्थावराः: immobile beings (plants etc.)
• स्थावराः: कर्ता (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: स्थावर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन

• स्मृताः: are said/are remembered
• स्मृताः: क्रियापद (Predicate; passive)
• Type: Verb
• Root: स्मृ (धातु) + त (कृत् प्रत्यय)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle); पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; कर्मणि प्रयोगे ‘are said/remembered’

• तिर्यक्: sideways; horizontal
• तिर्यक्: विशेषण (Adverbial qualifier)
• Type: Indeclinable
• Root: तिर्यक् (अव्यय/प्रातिपदिक)
• Form: अव्यय; दिशावाचक/गतिवाचक (adverbial: sideways)

• स्रोतः: stream; current
• स्रोतः: कर्ता (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: स्रोतस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन

• तु: and/but
• तु: सम्बन्धसूचक (Discourse particle)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: अव्यय; निपात (particle)

• यः: which/that (who)
• यः: कर्ता (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; सम्बन्धवाचक सर्वनाम (relative pronoun)

• प्रोक्तः: declared; stated
• प्रोक्तः: क्रियापद (Predicate; passive)
• Type: Verb
• Root: प्र-वच् (धातु) + त (कृत्)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle); पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘has been declared’

• तिर्यग्योन्यः: having animal birth; of the animal womb
• तिर्यग्योन्यः: विशेषण (Adjectival modifier)
• Type: Adjective
• Root: तिर्यक् + योनि (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (तिर्यक्-योनिः = तिर्यग्योनिः); पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण

• सः: that/it
• सः: कर्ता (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; संकेतवाचक सर्वनाम (demonstrative pronoun)

• पञ्चमः: fifth
• पञ्चमः: विशेषण (Predicate adjective)
• Type: Adjective
• Root: पञ्चम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; क्रमवाचक-विशेषण

Speakers

• Cosmological narration within the Markandeya Purana’s teaching context (speaker not specified in the provided excerpt)

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "shanta", "secondaryRasa": "adbhuta", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Key Themes

• Cosmology
• Taxonomy of life (plants, animals)
• Pañcalakṣaṇa: Sarga

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

Life is graded and categorized, emphasizing continuity between plant, animal, and human existence. This supports an ethic of restraint and responsibility toward all life forms as part of one ordered creation.

How does this fit the Pancalakshana (5 characteristics)?

Sarga: it transitions from prākṛta (principles) to vaikṛta (manifest life-forms), listing specific categories.

What is the esoteric significance?

The ‘streams’ (srotas) imagery suggests directional tendencies of consciousness/instinct: immovables are ‘primary’ in stability; animals move ‘sideways’—symbolic of instinctual dispersion.