Adhyaya 20
Śālva–Pradyumna Yuddha: Sārathya-kauśala, Astra-pratikāra, Daiva-niyati (Chapter 20)
Upa-parva: Sauptika-Śālva–Pradyumna Saṃvāda (Embedded Dvārakā Combat Episode)
Vāsudeva frames the engagement as the sūta-putra (charioteer’s son, identified here with Daruka’s line) addresses Pradyumna with measured speech, asserting fearlessness in battle and competence in Vṛṣṇi warfare. He requests that instruction in charioteering be observed in practice, emphasizing that the rathī must be protected while the warrior is under strain. The narrative then shifts to execution: the charioteer drives with speed, demonstrating complex maneuvers (circles, paired turns, left/right variations). The horses respond to whip and reins, appearing to leap skyward, recognizing the driver’s dexterity. Pradyumna’s maneuvering forces Śālva’s formation into an unfavorable orientation, provoking Śālva to target the charioteer with three arrows. The driver remains unshaken and continues the advance. Śālva releases multiple arrows at Pradyumna; Pradyumna calmly intercepts them mid-flight, displaying hand-skill. Śālva adopts a severe, demonic-style māyā and discharges astras; Pradyumna recognizes the daiteya-weapon and counters by severing it with a Brahmāstra, then releases further bird-like shafts that strike Śālva in head, chest, and mouth, causing collapse. Pradyumna prepares a final enemy-destroying arrow, ritually esteemed and radiant; the sky reacts with alarm. The gods dispatch Nārada and Vāyu, who instruct Pradyumna that Śālva is not to be slain by him; Śālva’s death is divinely assigned to Kṛṣṇa so that the ordinance is not falsified. Pradyumna, pleased, withdraws the supreme arrow and returns it to the quiver. Śālva rises, distressed and wounded, retreats with his forces, abandons Dvārakā under pressure from the Vṛṣṇis, mounts the Saubha vehicle, and departs upward.
Chapter Arc: श्रीकृष्ण युधिष्ठिर से कहते हैं कि राजसूय-समापन के बाद वे आनर्त-देश की द्वारका लौटे—पर वहाँ का वैभव जैसे किसी अदृश्य शोक ने हर लिया था। → द्वारका के उपवन-उपवन अपरिचित-से, यज्ञ-पाठ और मंगल-ध्वनियाँ क्षीण, स्त्रियाँ आभूषण-वस्त्र-हीन—यह अपशकुन-सा दृश्य कृष्ण को शंका में डालता है। वे हृदिकात्मज (कृतवर्मा) से पूछते हैं और जानते हैं कि शाल्व सौभ-विमान पर चढ़कर समुद्र-निकट से आक्रमण करता हुआ निकल गया है; कृष्ण उसका पीछा करते हैं। → शाल्व ‘मायायुद्ध’ रचता है—गदा, हल, प्रास, शूल, शक्ति, परशु आदि शस्त्र-वर्षा; कभी अंधकार, कभी प्रकाश; आकाश में सौ सूर्य, सौ चंद्र, असंख्य तारे—दिन-रात और दिशाओं का भेद मिट जाता है। कृष्ण क्षणभर मोहग्रस्त होकर ‘प्रज्ञास्त्र’ का संधान करते हैं और माया को तूल की भाँति उड़ा देते हैं। → प्रज्ञास्त्र से भ्रम-आवरण हटते ही कृष्ण को पुनः आलोक और विवेक मिलता है; युद्ध ‘तुमुल’ और लोमहर्षक बनकर भी स्पष्ट हो उठता है और वे शत्रु से फिर सीधे भिड़ते हैं। → माया-आवरण टूट चुका है, पर शाल्व अभी रण में है—अब निर्णायक प्रहार किसका होगा, यह अगले प्रसंग पर टिका रहता है।
Shlokas
Verse 1
भगवान् श्रीकृष्ण कहते हैं--राजन! आपका राजसूय महायज्ञ समाप्त होनेपर मैं शाल्वसे विमुक्त आनर्तनगर (द्वारका)-में गया
ພຣະວາສຸເທວະ (ພຣະສຣີກຣິສນະ) ກ່າວວ່າ: “ໂອ ພຣະຣາຊາ! ເມື່ອພິທີຣາຊະສູຍະມະຫາຍັດຂອງພຣະອົງສຳເລັດລົງ ຂ້າພະເຈົ້າ—ໄດ້ພົ້ນຈາກ (ໄພຄຸກຄາມຂອງ) ຊາລະວະ—ໄດ້ໄປຍັງເມືອງຂອງອານັດຕະ ຄື ດວາຣະກາ.”
Verse 2
अपश्यं॑ द्वारकां चाहं महाराज हतत्विषम् | निःस्वाध्यायवषट्कारां निर्भूषणवरस्त्रियम्
ພຣະວາສຸເທວະກ່າວວ່າ: “ຂ້າແຕ່ພຣະມະຫາຣາຊາ! ເມື່ອຂ້າພະເຈົ້າໄປຮອດ ຂ້າພະເຈົ້າເຫັນດວາຣະກາຖືກປົດປ່ອຍຈາກຄວາມຮຸ່ງເຮືອງ. ບໍ່ມີການສະວາດຍາຍ (ການສວດທ່ອງພຣະຄຳພີ) ແລະບໍ່ມີສຽງອຸທານ ‘ວະສັດ’ ໃນພິທີບູຊາ. ເມືອງນັ້ນເບິ່ງເງົາເຫງົາ—ດຸດດັ່ງນາງງາມຜູ້ຂາດເຄື່ອງປະດັບ.”
Verse 3
अनभिशक्ञेयरूपाणि द्वारकोपवनानि च । दृष्टवा शड्कोपपन्नो5हमपृच्छे हृदिकात्मजम्
ເມື່ອຂ້ອຍເຫັນສວນແລະປ່າລະແວກໃນເມືອງທວາຣະກາ ກາຍເປັນຮູບຮ່າງທີ່ເກືອບຈະຈຳບໍ່ໄດ້ ຄວາມສົງໄສອັນເລິກລ້ຳກໍເກີດຂຶ້ນໃນໃຈຂ້ອຍ. ດ້ວຍຄວາມຫວາດຫວັນນັ້ນ ຂ້ອຍຈຶ່ງຖາມບຸດຂອງຮຶດີກະ (ກຣິດວະຣະມາ) ເພື່ອຮູ້ວ່າ ລາງຮ້າຍອັນໃດໄດ້ມາຮອດເມືອງນີ້.
Verse 4
अस्वस्थनरनारीकमिदं वृष्णिकुलं भृशम् । किमिदं नरशार्दटूल श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः
ວາສຸເທວະກ່າວວ່າ: “ຕະກູນວຣິຊນິນີ້—ທັງຊາຍແລະຍິງ—ປານດັ່ງບໍ່ສະບາຍ ແລະວຸ່ນວາຍຢ່າງຫນັກ. ໂອ ເສືອໃນຫມູ່ມະນຸດ, ເຫດໃດຈຶ່ງເປັນແນວນີ້? ຂ້ອຍປາດຖະນາຈະຟັງຄວາມຈິງໃຫ້ແນ່ນອນ.”
Verse 5
एवमुक्त: स तु मया विस्तरेणेदमब्रवीत् । रोधं॑ मोक्ष च शाल्वेन हार्दिक्यो राजसत्तम
ເມື່ອຂ້ອຍຖາມດັ່ງນັ້ນ ຮາຣດິກຍະ (ກຣິດວະຣະມາ) ກໍເລົ່າໃຫ້ຂ້ອຍຟັງຢ່າງລະອຽດ ໂອ ກະສັດຜູ້ປະເສີດ: ວ່າຊາລວະໄດ້ລ້ອມເມືອງທວາຣະກາແນວໃດ ແລະຕໍ່ມາເມືອງກໍພົ້ນໄພ ເມື່ອເຂົາຖອນທັບແລະຫນີໄປ.
Verse 6
ततो<हं भरतश्रेष्ठ श्रुत्वा सर्वमशेषत: । विनाशे शाल्वराजस्य तदैवाकरवं मतिम्,भरतवंशशिरोमणे! यह सब वृत्तान्त पूर्णरूपसे सुनकर मैंने शाल्वराजके विनाशका पूर्ण निश्चय कर लिया
ຕໍ່ມາ ໂອ ຜູ້ປະເສີດໃນວົງສາພາຣະຕະ, ເມື່ອຂ້ອຍໄດ້ຟັງເລື່ອງທັງໝົດຢ່າງຄົບຖ້ວນແລ້ວ ຂ້ອຍກໍຕັ້ງໃຈໃນທັນທີ ດ້ວຍຄວາມໝັ້ນຄົງ ເພື່ອໃຫ້ກະສັດຊາລວະພິນາດ.
Verse 7
ततो<हं भरतश्रेष्ठ समाश्वास्य पुरे जनम् । राजानमाहुकं चैव तथैवानकदुन्दुभिम्
ຕໍ່ມາ ໂອ ຜູ້ປະເສີດໃນວົງສາພາຣະຕະ, ຫຼັງຈາກຂ້ອຍໄດ້ປອບໃຈຊາວເມືອງໃຫ້ອຸ່ນໃຈແລ້ວ ຂ້ອຍກໍໄດ້ກ່າວກັບກະສັດອາຫຸກະ (ອຸກຣະເສນະ) ແລະອານະກະດຸນດຸບິ (ວາສຸເທວະ) ພ້ອມທັງເສີມຄວາມໝັ້ນໃຈ ແລະຄວາມປິຕິຂອງຊາວວຣິຊນິ: “ໂອ ຜູ້ປະເສີດໃນຕະກູນຢະດຸ, ຈົ່ງຕື່ນຕົວຢູ່ເສມອ ເພື່ອປົກປ້ອງເມືອງ.”
Verse 8
सर्वान् वृष्णिप्रवीरांश्व हर्षयन्नब्रुवं तदा । अप्रमाद: सदा कार्यो नगरे यादवर्षभा:
ຕໍ່ມາ ວາສຸເທວະ ໄດ້ປອບໃຈຊາວເມືອງ ແລະເຮັດໃຫ້ວີລະບຸລຸດຜູ້ເກັ່ງກ້າໃນວົງວຣິສນິທັງປວງຍິນດີ ແລ້ວກ່າວວ່າ: «ໂອ ຜູ້ປະເສີດໃນວົງຢາດະວະ, ການລະວັງຕົວຢ່າງສະເໝີ ຈຳເປັນຕ້ອງຮັກສາໄວ້ເພື່ອປົກປ້ອງເມືອງ»។
Verse 9
शाल्वराजविनाशाय प्रयातं मां निबोधत । नाहत्वा त॑ निवर्तिष्ये पुरी द्वारवतीं प्रति
ວາສຸເທວະກ່າວວ່າ: «ຈົ່ງຮູ້ໃຫ້ແນ່ນອນ: ຂ້າພະເຈົ້າກຳລັງອອກເດີນທາງເພື່ອທຳລາຍພະຣາຊາຊາລະວະ. ຂ້າພະເຈົ້າຈະບໍ່ຫັນກັບໄປຫາເມືອງດວາຣະວະຕີ ຈົນກວ່າຈະສັງຫານຊາລະວະໃຫ້ໄດ້»។
Verse 10
सशाल्वं सौभनगरं हत्वा द्रष्टास्मि व: पुन: । त्रिःसामा हन्यतामेषा दुन्दुभि: शत्रुभीषणा
ວາສຸເທວະກ່າວວ່າ: «ເມື່ອຂ້າພະເຈົ້າສັງຫານຊາລະວະ ແລະທຳລາຍນະຄອນສໍບະແລ້ວ ຂ້າພະເຈົ້າຈຶ່ງຈະໄດ້ພົບພວກເຈົ້າອີກ. ບັດນີ້ ຈົ່ງຕີກອງສົງຄາມນີ້—ອັນເຮັດໃຫ້ສັດຕູຫວາດຫວັນ—ໃຫ້ດັງສາມຄັ້ງ»។
Verse 11
ते मया55श्वासिता वीरा यथावद् भरतर्षभ | सर्वे मामब्रुवन् हृष्टा: प्रयाहि जहि शात्रवान्
ໂອ ຜູ້ປະເສີດດັ່ງງົວຜູ້ໃນວົງພາຣະຕະ! ເມື່ອຂ້າພະເຈົ້າໄດ້ປອບໃຈວີລະບຸລຸດເຫຼົ່ານັ້ນຢ່າງຖືກຄວນແລ້ວ ພວກເຂົາທັງປວງຍິນດີ ແລະກ່າວກັບຂ້າພະເຈົ້າວ່າ: «ຈົ່ງອອກໄປ ໂອ ເຄື່ອງປະດັບແຫ່ງວົງພາຣະຕະ, ແລະທຳລາຍສັດຕູເຖີດ!»
Verse 12
तैः प्रहृष्टात्मभिवीरिराशीर्भिरभिनन्दित: । वाचयित्वा द्विजश्रेष्ठान् प्रणम्य शिरसाभवम्
ດ້ວຍພອນອວຍພອນຂອງວີລະບຸລຸດເຫຼົ່ານັ້ນ ຜູ້ມີໃຈຍົກສູງ ຂ້າພະເຈົ້າຖືກຍົກຍ້ອງແລະຍິນດີ. ຂ້າພະເຈົ້າໄດ້ໃຫ້ພວກທະວິຊະຜູ້ປະເສີດທີ່ສຸດ ອ່ານຖ້ອຍຄຳມົງຄຸນ; ແລ້ວຂ້າພະເຈົ້າກໍໂຄ້ງສີສະດ້ວຍຄວາມເຄົາລົບ ໃຈສະຫງົບ ແລະພ້ອມອອກເດີນທາງ.
Verse 13
शैब्यसुग्रीवयुक्तेन रथेनानादयन् दिश: । प्रध्माय शड्खप्रवरं पाउचजन्यमहं नृप
ໂອ ພະຣາຊາ! ຂ້າພະເຈົ້າຂຶ້ນລົດຮົບທີ່ຜູກດ້ວຍມ້າຊື່ ໄຊບະ ແລະ ສຸຄຣີວ ໃຫ້ທິດທັງປວງກ້ອງກັງວານ; ແລ້ວເມື່ອເປົ່າສັງຂ໌ອັນປະເສີດຂອງຂ້າພະເຈົ້າ “ປານຈະຈັນຍະ” ຂ້າພະເຈົ້າກໍປະກາດການມາຮອດ—ເປັນໝາຍແຫ່ງຄວາມໝັ້ນໃຈ ການເອີ້ນຮວບຮວມມິດ ແລະການເຕືອນສັດຕູ ຕາມຈັນຍາຂອງນັກຮົບ.
Verse 14
प्रयातो5स्मि नरव्यात्र बलेन महता वृतः । क्लृप्तेन चतुरड्रेण यत्तेन जितकाशिना
ວາສຸເທວະກ່າວວ່າ: “ໂອ ເສືອໃນຫມູ່ມະນຸດ, ຂ້າພະເຈົ້າໄດ້ອອກເດີນທາງແລ້ວ ໂດຍມີກຳລັງທະຫານອັນໃຫຍ່ຫຼວງຫ້ອມລ້ອມ—ກອງທັບທີ່ຈັດຮູບແບບຖືກຕ້ອງເປັນສີ່ຫມວດ—ແລະຖືກນຳພາດ້ວຍຄວາມພາກພຽນມີວິໄນໂດຍຜູ້ຊະນະກາສີ.”
Verse 15
प्रसन्नचित्तवाले उन वीरोंके द्वारा आशीर्वादसे अभिनन्दित होकर मैंने श्रेष्ठ ब्राह्मणोंसे स्वस्तिवाचन कराया और मस्तक झुकाकर भगवान् शिवको प्रणाम किया। नरश्रेष्ठ! तदनन्तर शैब्य और सुग्रीव नामक घोड़ोंसे जुते हुए अपने रथके द्वारा सम्पूर्ण दिशाओंको प्रतिध्वनित करते हुए श्रेष्ठ शंख पांचजन्यको बजाकर मैंने विशाल सेनाके साथ रणके लिये प्रस्थान किया। मेरी उस व्यूहरचनासे युक्त और नियन्त्रित सेनामें हाथी
ວາສຸເທວະກ່າວວ່າ: ດ້ວຍໃຈສະຫງົບ ໄດ້ຮັບການຕ້ອນຮັບດ້ວຍພອນຈາກວີລະຊົນເຫຼົ່ານັ້ນ, ຂ້າພະເຈົ້າໃຫ້ພຣາຫມັນຜູ້ປະເສີດອ່ານຄຳອວຍພອນມົງຄຸນ; ແລ້ວກໍກົ້ມສະຫຼຸດສະຫຼອງບູຊາພຣະສິວະ. ໂອ ຜູ້ປະເສີດໃນຫມູ່ມະນຸດ! ຕໍ່ຈາກນັ້ນ ຂ້າພະເຈົ້າຂຶ້ນລົດຮົບທີ່ຜູກມ້າຊື່ ໄຊບະ ແລະ ສຸຄຣີວ, ເປົ່າສັງຂ໌ອັນຍອດຢ້ຽມ “ປານຈະຈັນຍະ” ໃຫ້ທິດທັງປວງກ້ອງກັງວານ, ແລ້ວອອກໄປສູ່ສະໜາມຮົບພ້ອມກອງທັບອັນໃຫຍ່. ກອງທັບຂອງຂ້າພະເຈົ້າທີ່ຈັດເປັນວິວະຫະຢ່າງມີວິໄນ ມີຄົບທັງສີ່ຫມວດ—ຊ້າງ, ມ້າ, ລົດຮົບ, ແລະທະຫານຍ່າງ—ແລະໃນເວລານັ້ນ ມັນສ່ອງສະຫວ່າງດ້ວຍລາງແຫ່ງໄຊຊະນະ. ຂ້າພະເຈົ້າຂ້າມຜ່ານດິນແດນຫຼາຍແຫ່ງ, ພູເຂົາຂຽວຄືນດ້ວຍໄມ້ຫຼາຍ, ທະເລສາບ ແລະແມ່ນ້ຳ, ຈົນໄປຮອດ ມາຣຕິກາວະຕະ (Mārtikāvata).
Verse 16
तत्राओऔषं नरव्यात्र शाल्वं सागरमन्तिकात् । प्रयान्तं सौभमास्थाय तमहं पृष्ठतोडन्वयाम्,नरव्याप्र! वहाँ मैंने सुना कि शाल्व सौभविमानपर बैठकर समुद्रके निकट जा रहा है। तब मैं उसीके पीछे लग गया
ແລ້ວຕໍ່ມາ, ໂອ ເສືອໃນຫມູ່ມະນຸດ, ຂ້າພະເຈົ້າໄດ້ຍິນວ່າ ຊາລວະ (Śālva) ຂຶ້ນນະຄອນລອຍຟ້າ “ສໍພະ” (Saubha) ແລ້ວກຳລັງໄປສູ່ບໍລິເວນໃກ້ທະເລ. ດັ່ງນັ້ນ ຂ້າພະເຈົ້າຈຶ່ງຕາມເຂົາຈາກດ້ານຫຼັງ.
Verse 17
ततः सागरमासाद्य कुक्षौ तस्य महोर्मिण: । समुद्रनाभ्यां शाल्वो5भूत् सौभमास्थाय शत्रुहन्
ແລ້ວເມື່ອໄປຮອດທະເລອັນມີຄື້ນສູງຊັນ, ຊາລວະ (Śālva) ໄດ້ເຂົ້າໄປໃນພາຍໃນອັນກວ້າງໃຫຍ່ຂອງມະຫາສະມຸດ ແລະໄປຮອດ “ນາບີທະເລ” — ບ່ອນກາງຄ້າຍເກາະ — ແລ້ວພັກຢູ່ທີ່ນັ້ນເທິງປ້ອມລອຍຟ້າ “ສໍພະ” (Saubha) ດ້ວຍໃຈມຸ່ງຈະທຳລາຍສັດຕູ.
Verse 18
स समालोक्य दूरान्मां स्मयन्निव युधिष्ठिर । आह्वियामास दुष्टात्मा युद्धायैव मुहुर्मुहु:,युधिष्ठिर! वह दुष्टात्मा दूरसे ही मुझे देखकर मुसकराता हुआ-सा बारंबार युद्धके लिये ललकारने लगा
ໂອ ຢຸທິສຖິຣ! ຊາຍຜູ້ມີຈິດໃຈຊົ່ວນັ້ນ ເຫັນຂ້ອຍຈາກໄກ ຮາວກັບຍິ້ມຢັ້ວ ແລ້ວທ້າທາຍຂ້ອຍເພື່ອຮົບ ຊ້ຳແລ້ວຊ້ຳອີກ ແຕ່ເພື່ອສົງຄາມເທົ່ານັ້ນ.
Verse 19
तस्य शार्ड्रविनिर्मुक्तिबहुभिमर्म भेदिभि: । पुंर नासाद्यत शरैस्ततो मां रोष आविशत्,मेरे शार्क़ धनुषसे छूटे हुए बहुत-से मर्मभेदी बाण शाल्वके विमानतक नहीं पहुँच सके। इससे मैं रोषमें भर गया
ແມ່ນແຕ່ຂ້ອຍໄດ້ປ່ອຍລູກສອນຫຼາຍດອກ ທີ່ຈະທະລຸຈຸດສຳຄັນ ອອກຈາກຄັນທະນູ «ສາຣັງກະ» ແຕ່ມັນກໍບໍ່ອາດໄປເຖິງເຂົາໄດ້ດັ່ງເກົ່າ. ເມື່ອເຫັນວ່າລູກສອນຂ້ອຍບໍ່ຖືກເປົ້າ ຄວາມໂກດກໍເກີດຂຶ້ນໃນໃຈຂ້ອຍ.
Verse 20
स चापि पापप्रकृतिर्देतियापसदो नृप । मय्यवर्षत दुर्धर्ष: शरधारा: सहस्रश:
ໂອ ພະຣາຊາ! ຜູ້ນັ້ນເອງ—ມີນິສັຍບາບ ເປັນຄົນຕ່ຳຊ້າທີ່ສຸດໃນພວກໄດຕະ—ແມ່ນແຕ່ຈະເຂົ້າຈົບກໍຍາກ ກໍຍັງສາດສາຍລູກສອນນັບພັນໆ ລົງໃສ່ຂ້ອຍ.
Verse 21
सैनिकान् मम सूतं च हयांश्व समवाकिरत् । अचिन्तयन्तस्तु शरान् वयं युध्याम भारत
ວາສຸເທວະ ກ່າວວ່າ: “ເຂົາສາດລູກສອນໃສ່ທະຫານຂອງຂ້ອຍ ໃສ່ສາຣະຖີ ແລະໃສ່ມ້າຂອງຂ້ອຍດ້ວຍ. ແຕ່ໂອ ພາຣະຕະ, ພວກເຮົາຖືວ່າຝົນລູກສອນນັ້ນບໍ່ແມ່ນຫຍັງ ແລ້ວສູ້ຕໍ່ໄປ.”
Verse 22
ततः शतसहस््राणि शराणां नतपर्वणाम् | चिक्षिपु: समरे वीरा मयि शाल्वपदानुगा:,तदनन्तर शाल्वके अनुगामी वीरोंने युद्धमें मेरे ऊपर झुकी हुई गाँठवाले लाखों बाण बरसाये
ຕໍ່ມາ ໃນກາງສະໜາມຮົບ ວີຣະຊົນຜູ້ຕາມຊາລວະ ໄດ້ສາດລູກສອນນັບແສນໆ ທີ່ມີຂໍ້ງໍ້ມາຫາຂ້ອຍ ເພື່ອກົດຂີ່ຂ້ອຍດ້ວຍກຳລັງອັນຫນາແນ່ນ.
Verse 23
ते हयांश्व॒ रथं चैव तदा दारुकमेव च | छादयामासुरसुरास्तैर्बाणैर्मर्म भेदिभि:,उस समय उन असुरोंने अपने मर्मवेधी बाणोंद्वारा मेरे घोड़ोंको, रथको और दारुकको भी ढक दिया
ໃນເວລານັ້ນ ອະສຸຣາເຫຼົ່ານັ້ນ ໄດ້ຍິງລູກສອນທີ່ທະລຸຈຸດສຳຄັນ (ມະຣະມະ) ຢ່າງໜາແໜ້ນ ຈົນມ້າຂອງຂ້ອຍ ລົດຮົບຂອງຂ້ອຍ ແລະແມ່ນແຕ່ ດາຣຸກາ ກໍຖືກປົກຄຸມໝົດສິ້ນ.
Verse 24
न हया न रथो वीर न यन्ता मम दारुक: । अदृश्यन्त शरैश्छन्नास्तथाहं सैनिकाश्न मे,वीरवर! उस समय मेरे घोड़े, रथ, मेरा सारथि दारुक, मैं तथा मेरे सारे सैनिक--सभी बाणोंसे आच्छादित होकर अदृश्य हो गये
ວາສຸເທວະ ກ່າວວ່າ: “ໂອ ວິຣະບຸຣຸດ! ໃນເວລານັ້ນ ທັງມ້າຂອງຂ້ອຍ ທັງລົດຮົບ ແລະຄົນຂັບລົດ ດາຣຸກາ ກໍບໍ່ປາກົດໃຫ້ເຫັນ; ແມ່ນແຕ່ຂ້ອຍເອງ ພ້ອມທັງທະຫານທັງຫມົດ ກໍກາຍເປັນມອງບໍ່ເຫັນ ເພາະຖືກລູກສອນປົກຄຸມຢ່າງສິ້ນເຊີງ.”
Verse 25
ततो5हमपि कौन्तेय शराणामयुतान् बहून् आमन्त्रितानां धनुषा दिव्येन विधिनाक्षिपम्,कुन्तीनन्दन! तब मैंने भी अपने धनुषद्वारा दिव्य विधिसे अभिमन्त्रित किये हुए कई हजार बाण बरसाये
ຕໍ່ມາ ຂ້ອຍເອງດ້ວຍ ໂອ ລູກແຫ່ງກຸນຕີ, ໄດ້ຍິງລູກສອນຫຼາຍໝື່ນດອກ ອອກຈາກຄັນທະນູທິບຂອງຂ້ອຍ—ລູກສອນທີ່ໄດ້ຮັບການປະພອມດ້ວຍມົນສັກສິດຕາມພິທີ—ເພື່ອຕອບໂຕ້ດ້ວຍພະລັງອັນມີວິໄນ.
Verse 26
न तत्र विषयस्त्वासीन्मम सैन्यस्य भारत । खे विषक्त हि तत् सौभ॑ क्रोशमात्र इवाभवत्
ວາສຸເທວະ ກ່າວວ່າ: “ໂອ ພາຣະຕະ, ໃນທີ່ນັ້ນ ກອງທັບຂອງຂ້ອຍບໍ່ມີເປົ້າໝາຍໃຫ້ຈັບໄດ້. ເພາະວ່າ ສໍບະ (Saubha) ນັ້ນ ເກາະຕິດຢູ່ໃນຟ້າ ປາກົດຄືຢູ່ໃກ້ພຽງໜຶ່ງ ກໂຣສະ (krośa) ແຕ່ກໍບໍ່ເຂົ້າມາໃນຂອບເຫັນ ຫຼືໃນລະດັບທີ່ຈະເຂົ້າເຖິງໄດ້.”
Verse 27
ततस्ते प्रेक्षका: सर्वे रड्रवाद इव स्थिता: । हर्षयामासुरुच्चैर्मा सिंहनादतलस्वनै:
ແລ້ວບັນດາຜູ້ເບິ່ງທັງຫມົດ ຢືນຢູ່ດັ່ງຜູ້ຊົມໃນສະໜາມ ແລະຈ້ອງມອງແຕ່ການຮົບຂອງຂ້ອຍ. ພວກເຂົາຮ້ອງສຽງດັ່ງສິງຄຳຮາມ ແລະຕົບມືດັງກັງວານ ເພື່ອເພີ່ມຄວາມຮື້ນເຮືອງ ແລະຄວາມໝັ້ນໃຈໃຫ້ຂ້ອຍໃນກາງສົງຄາມ.
Verse 28
मत्कराग्रविनिर्मुक्ता दानवानां शरास्तथा । अड्रेषु रुचिरापाज़ा विविशु: शलभा इव,तब मेरे हाथोंसे छूटे हुए मनोहर पंखवाले बाण दानवोंके अंगोंमें शलभोंकी भाँति घुसने लगे
Vāsudeva said: “Then the arrows I released from the forepart of my bow—bright and beautifully feathered—pierced into the bodies of the Dānavas, swarming into them like moths rushing into a blazing fire.” The verse heightens the moral atmosphere of battle: disciplined force, when wielded by a righteous protector, becomes swift and inevitable, while the aggressors meet the consequences of their own hostility.
Verse 29
ततो हलहलाशब्द: सौभमध्ये व्यवर्धत । वध्यतां विशिखैस्तीक्ष्णै: पततां च महार्णवे,इससे सौभविमानमें मेरे तीखे बाणोंसे मरकर महासागरमें गिरनेवाले दानवोंका कोलाहल बढ़ने लगा
Then, within the Saubha aerial fortress, the clamour of ‘halahalā’ grew louder, as the demons—struck down by my sharp arrows—fell into the great ocean. The scene underscores the inevitable consequence of violent, unrighteous aggression: when adharma takes up arms, it meets a fitting end amid its own tumult.
Verse 30
ते निकृत्तभुजस्कन्धा: कबन्धाकृतिदर्शना: । नदन्तो भैरवान् नादान् निपतन्ति सम दानवा:,कंधे और भुजाओंके कट जानेसे कबन्धकी आकृतिमें दिखायी देनेवाले वे दानव भयंकर नाद करते हुए समुद्रमें गिरने लगे
With their shoulders and arms hewn away, those Dānavas—now appearing like headless trunks (kabandhas)—roared with terrifying cries and plunged down into the sea. The scene underscores the swift, inevitable consequence of violent aggression when met by a superior force: pride collapses into ruin, and destructive intent returns upon its own makers.
Verse 31
पतितास्ते5पि भशक्ष्यन्ते समुद्राम्भोनिवासिभि: । ततो गोक्षीरकुन्देन्दुमूणालरजतप्रभम्
Vāsudeva said: “Even those who fell were swallowed by the creatures that dwell in the ocean. Then I blew with great force the conch named Pāñcajanya, radiant like cow’s milk, the white kunda-flower, the moon, lotus-fibre, and silver. Seeing those Dānavas falling into the sea, Śālva, lord of Saubha, confronted me through a mighty battle of illusion; thereafter a ceaseless shower of weapons—mace, plough, spear, trident, javelin, axe, sword, thunderbolt, noose, and many kinds of missiles—rained down upon me.”
Verse 32
जलजं पाज्चजन्यं वै प्राणेनाहमपूरयम् | तान् दृष्टवा पतितांस्तत्र शाल्वः सौभपतिस्तत:
Vāsudeva said: “Then, drawing in my breath, I filled and sounded the lotus-born conch Pāñcajanya. Seeing those foes fallen there, Śālva—the lord of Saubha—thereupon advanced to confront me by means of a great, illusory warfare.”
Verse 33
मायायुद्धेन महता योधयामास मां युधि । ततो गदा हला: प्रासा: शूलशक्तिपरश्चधा:
ວາສຸເທວະກ່າວວ່າ: «ຕໍ່ມາ ຊາລວະໄດ້ເຂົ້າປະຈັນໜ້າຂ້ອຍໃນສະໜາມຮົບ ດ້ວຍສົງຄາມມາຍາອັນຍິ່ງໃຫຍ່. ແລ້ວກໍມີຝົນອາວຸດຕົກລົງໃສ່ຂ້ອຍຢ່າງບໍ່ຂາດສາຍ—ຄ້ອນຮົບ, ໄຖ, ຫອກ, ຕຣິສູນ, ຫອກຂວ້າງ, ຂວານ ແລະອາວຸດອື່ນໆ—ຖືກຂວ້າງມາດ້ວຍອຳນາດແຫ່ງການລວງລອກ. ດັ່ງນັ້ນ ລາວຫາກະທຳເພື່ອກົດຂ້ອຍ ບໍ່ແມ່ນດ້ວຍຄວາມກ້າຫານຕົງໆເທົ່ານັ້ນ ແຕ່ດ້ວຍມາຍາ ເພື່ອທົດສອບຄວາມໝັ້ນຄົງ ແລະປັນຍາແຍກແຍະຂອງຂ້ອຍໃນຄວາມວຸ່ນວາຍແຫ່ງສົງຄາມ».
Verse 34
असय: शक्तिकुलिशपाशर्धिकनपा: शरा: | पट्टिशाश्व भुशुण्ड्यश्व प्रपतन्त्यनिशं मयि
ວາສຸເທວະກ່າວວ່າ: «ດາບ, ຫອກ, ອາວຸດດຸດດັ່ງສາຍຟ້າ, ບ່ວງບາດ (ເຊືອກຄ້ອງ), ຫອກຂວ້າງ, ລູກສອນມີເຂັມງ່າມ ແລະ ລູກສອນ—ພ້ອມທັງຂວານຮົບ ແລະ ຄ້ອນຫນັກ—ຕົກລົງໃສ່ຂ້ອຍບໍ່ຢຸດຢ່ອນ. ດັ່ງນັ້ນ ດ້ວຍຝົນອາວຸດອັນເກີດຈາກຈິດປະສົງອັນຮ້າຍ ການປະຈັນໜ້ານັ້ນຈຶ່ງກາຍເປັນການທົດສອບຄວາມໝັ້ນຄົງ ແລະ ຄວາມຕັ້ງໝັ້ນອັນຊອບທຳ ທ່າມກາງຄວາມຮຸນແຮງ».
Verse 35
तामहं माययैवाशु प्रतिगृह्य व्यनाशयम् । तस्यां हतायां मायायां गिरिशृज्जैरयोधयत्
ວາສຸເທວະກ່າວວ່າ: «ມາຍານັ້ນ ຂ້ອຍໄດ້ກັ້ນໄວ້ຢ່າງວ່ອງໄວ ດ້ວຍອຳນາດທິບຂອງຂ້ອຍເອງ ແລະທຳລາຍມັນໃຫ້ສິ້ນ. ເມື່ອມາຍານັ້ນຖືກກຳຈັດແລ້ວ ລາວກໍສູ້ຕໍ່ ໂດຍຂວ້າງຍອດພູເຂົາເຂົ້າມາ.»
Verse 36
ततो5भवत् तम इव प्रकाश इव चाभवत् | दुर्दिनं सुदिनं चैव शीतमुष्णं च भारत
ແລ້ວພາບທັງຫມົດກໍປ່ຽນໄປມາ—ບາງຄັ້ງຄືຄວາມມືດ, ບາງຄັ້ງຄືແສງສະຫວ່າງ. ຄັ້ງໜຶ່ງເປັນວັນອຶມຄືມມີເມກຄຸ້ມ; ອີກຄັ້ງເມກແຕກອອກ ແລະວັນງາມກໍປາກົດ. ຄວາມໜາວແລະຄວາມຮ້ອນກໍສັບປ່ຽນກັນ. ໂດຍການສະແດງອັນຫລອກລວງເຊັ່ນນີ້ ສັດຕູໄດ້ເລີ່ມຮົບກັບຂ້ອຍດ້ວຍມາຍາ—ເປັນການຈົມຕີບໍ່ແຕ່ດ້ວຍອາວຸດ ແຕ່ດ້ວຍພາບລວງທີ່ຫວັງໃຫ້ໃຈຫວັ່ນໄຫວ ແລະບິດເບືອນການຮັບຮູ້.
Verse 37
अड्भारपांशुवर्ष च शस्त्रवर्ष च भारत । एवं मायां प्रकुर्वाणो योधयामास मां रिपु:
ວາສຸເທວະກ່າວວ່າ: «ໂອ ພາຣະຕະ, ມີຝົນຖ່ານໄຟລຸກໂຊນແລະຝຸ່ນລະອອງ ພ້ອມກັບຝົນອາວຸດຕົກລົງ. ດັ່ງນັ້ນ ໂດຍໃຊ້ມາຍາອັນຫລອກລວງ ສັດຕູໄດ້ປະຈັນໜ້າຂ້ອຍໃນສົງຄາມ—ກະທົບກະເທືອນລະບຽບໃນສະໜາມຮົບ ໂດຍສ້າງເງື່ອນໄຂອັນນ່າຢ້ານ ແລະຜິດທຳມະຊາດ.»
Verse 38
विज्ञाय तदहं सर्व माययैव व्यनाशयम् । यथाकालं तु युद्धेन व्यधमं सर्वतः शरै:
ເມື່ອຂ້າພະເຈົ້າຮູ້ແຈ້ງທັງໝົດແລ້ວ ຂ້າພະເຈົ້າໄດ້ທຳລາຍມັນໃຫ້ສິ້ນດ້ວຍກົນອຸບາຍທິບຂອງຕົນ. ແລ້ວໃນຍາມອັນຄວນ ຂ້າພະເຈົ້າເຂົ້າສູ່ສົງຄາມ ແລະກະໜ່ຳຍິງລູກສອນກົດດັນກອງທັບຂອງສາລະວະຈາກທຸກທິດ.
Verse 39
ततो व्योम महाराज शतसूर्यमिवाभवत् । शतचन्द्रं च कौन्तेय सहस्नायुततारकम्
ແລ້ວແຕ່ນັ້ນ ໂອ ພະມະຫາກະສັດ ຟ້າຫຼວງປານດັ່ງຖືກສ່ອງສະຫວ່າງດ້ວຍຕາເວັນຮ້ອຍດວງ. ໂອ ບຸດແຫ່ງກຸນຕີ ມັນຍັງສ່ອງພິລຶກດ້ວຍຈັນທຣາຮ້ອຍດວງ ແລະດາວນັບພັນນັບໝື່ນ—ເປັນປາກົດການທິບອັນນ່າຄວາມພິສົດ ບອກເຖິງການຫັນຜັນອັນສຳຄັນທີ່ມີພະລັງທິບກຳກັບ.
Verse 40
ततो नाज्ञायत तदा दिवारात्र तथा दिशः । ततो<हं मोहमापतन्न: प्रज्ञास्त्रं समयोजयम्
ໃນຍາມນັ້ນ ບໍ່ອາດຈະຮູ້ໄດ້ວ່າເປັນກາງວັນຫຼືກາງຄືນ ແລະກໍບໍ່ອາດຮູ້ທິດທາງໄດ້. ຖືກຄວາມຫຼົງມົວນັ້ນຄອບງຳ ຂ້າພະເຈົ້າຈຶ່ງນຳໃຊ້ «ປຣັຊຍາສະຕຣະ» (Prajñāstra) ເພື່ອຟື້ນຄືນຄວາມແຈ້ງແລະລະບຽບອັນຖືກຕ້ອງກາງພະລັງອັນສັບສົນ.
Verse 41
ततस्तदस्त्रं कौन्तेय धूतं तूलमिवानिलै: । तथा तदभवद् युद्ध तुमुलं लोमहर्षणम् । लब्धालोकस्तु राजेन्द्र पुनः शत्रुमयोधयम्
ແລ້ວແຕ່ນັ້ນ ໂອ ບຸດແຫ່ງກຸນຕີ ອາວຸດນັ້ນໄດ້ຂັບໄລ່ມາຍາທັງໝົດ ດັ່ງລົມພັດໃຫ້ປຸຍຝ້າຍກະຈາຍ. ແລ້ວສົງຄາມກໍກາຍເປັນຄວາມວຸ່ນວາຍ ແລະນ່າຂົນລຸກ. ເມື່ອແສງສະຫວ່າງກັບຄືນມາທົ່ວທຸກທິດ ໂອ ພະຣາຊາຜູ້ປະເສີດ ຂ້າພະເຈົ້າກໍເຂົ້າປະຈັນໜ້າສັດຕູອີກຄັ້ງ.
Frequently Asked Questions
The dilemma is whether immediate tactical victory should override a divinely stated allocation of responsibility; Pradyumna must choose restraint and compliance with cosmic order over personal completion of the kill.
Martial success depends on disciplined support roles and technical mastery: the sārathi’s controlled maneuvers and protection of the rathī are presented as decisive, alongside calm cognition when countering astras.
Yes: the intervention by Nārada and Vāyu functions as meta-commentary that outcomes are sometimes distributed by dhātṛ (cosmic ordinance), requiring even capable agents to accept limits so that the epic’s moral-causal architecture remains coherent.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.