Adhyaya 19
स्त्रीपर्व — गान्धारीविलापः (Strī Parva — Gāndhārī’s Lament over the Fallen)
Upa-parva: Strī-vilāpa (Gāndhārī’s Battlefield Lament) — Adhyāya 19 Context Unit
Gāndhārī addresses Kṛṣṇa (Mādhava/Madhusūdana) while surveying the battlefield. She points out her son Vikarṇa, described as wise and heroic, now lying slain and disfigured; she notes the contrast between his former comfort and his present state in dust, and the predation of birds and beasts. She observes a young wife attempting unsuccessfully to ward off vultures from the corpse, emphasizing helplessness and the erosion of dignity after conflict. She then identifies other fallen Dhārtarāṣṭra warriors—Durmukha (killed while facing the enemy), Citraseṇa (likened to an exemplar among archers), Viviṃśati (surrounded by vultures, yet still portrayed with striking facial beauty), and Duḥsaha (his body covered with arrows, compared to a mountain adorned with blossoming trees). The chapter’s technique is elegiac cataloguing: heroic epithets and aesthetic similes are juxtaposed with bodily ruin, converting martial praise into an ethical indictment of the war’s cost.
Chapter Arc: कुरुक्षेत्र के शवों के बीच गान्धारी श्रीकृष्ण के सम्मुख आती हैं—और एक-एक करके अपने पुत्रों के निर्जीव शरीर दिखाकर विलाप आरम्भ करती हैं। → वह विकर्ण, दुर्मुख, चित्रसेन, विविंशति और दुःसह के रूप-लक्षण, शौर्य, प्रतिज्ञा-पालन और युद्ध-वैभव का स्मरण कराती हैं; फिर उसी स्मरण को उनके कटे-फटे, बाणों से ढँके शरीरों की दृश्य-यथार्थता से टकराती हैं। → गान्धारी का विलाप चरम पर पहुँचता है जब वह विकर्ण के ‘सम्मानित’ और ‘सुखार्ह’ होने का वर्णन करते हुए भीमसेन द्वारा उसके ‘सौ-सौ टुकड़े’ किए जाने की बात कहती हैं—वीरता और क्रूर अंत का यह तीखा विरोध अध्याय का शिखर बनता है। → वह दुःसह के शरीर को शरों से आच्छादित, स्वर्णमाला और दीप्त कवच से युक्त बताकर दिखाती हैं—मृत्यु के बाद भी शौर्य-आभा का एक अंतिम, करुण प्रकाश; और कृष्ण के सामने अपने शोक को साक्षी-रूप में स्थिर कर देती हैं। → कृष्ण के प्रति गान्धारी का यह आरोप-भरा शोक आगे किस दिशा में जाएगा—सांत्वना, तर्क, या शाप—इसकी छाया अध्याय के अंत में बनी रहती है।
Shlokas
Verse 1
प्याज बक। अऑफि्--छऋाय एकोनविशो< ध्याय: विकर्ण
ການທາຣີ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ເກສະວະ, ພວກເຂົາເຄີຍກ່າວວ່າ ລາວເຫນືອກວ່າຄົນອື່ນອີກຄື່ງໜຶ່ງ ທັງດ້ານກຳລັງ ແລະຄວາມກ້າຫານ. ໂອ ດາຊາຣຫະ, ລາວຖືກລ້ຽງດູໂດຍພໍ່ຂອງລາວ ແລະໂດຍເຈົ້າດ້ວຍ—ອວດອົງ ແລະນ່າຢ້ານ ເຫມືອນສິງໂຕທີ່ກຳລັງໂກດ.»
Verse 2
गान्धारी बोलीं--माधव! यह मेरा पुत्र विकर्ण, जो दिद्दानोंद्वारा सम्मानित होता था, भूमिपर मरा पड़ा है। भीमसेनने इसके भी सौ-सौ टुकड़े कर डाले हैं ।।
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ມະທຸສູດະນະ! ວິກັນນະ ນອນຕາຍຢູ່ກາງແຖວກອງຊ້າງ. ເຫມືອນດວງຈັນໃນລະດູໃບໄມ້ຫຼົ່ນ ທີ່ແມ່ນຖືກກ້ອນເມກດຳຫຸ້ມລ້ອມ ແຕ່ກໍຍັງສ່ອງສະຫວ່າງ—ດັ່ງນັ້ນແຫຼະ ວິກັນນະຜູ້ຖືກຟັນລົງໃນສົງຄາມ ນອນຢູ່ນັ້ນດ້ວຍຄວາມສະຫງ່າງາມອັນເສົ້າສະຫຼົດ. ພາບນີ້ຊີ້ໃຫ້ເຫັນໂສກນາດກຳທາງທຳມະຂອງການຂ້າຍາດໃນສົງຄາມ: ຄວາມກ້າຫານແລະກຽດສັກສີ ບໍ່ອາດປົກປ້ອງຈາກຄວາມພິນາດທີ່ສົງຄາມອັນນຳໂດຍອະທັມ ນຳມາສູ່ຄອບຄົວ»។
Verse 3
अस्य चापग्रहेणैव पाणि: कृतकिणो महान् | कथज्जचिच्छिद्यते गृप्रैरत्तुकामैस्तलत्रवान्
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: «ເພາະການກຳຄັນຄັນທະນູຢູ່ເປັນນິດ ຝາມືອັນໃຫຍ່ຂອງເຂົາຈຶ່ງແຂງກະດ້າງເປັນຕຸ່ມຫນາ. ແລະເພາະມືຂອງເຂົາຍັງຖືກຫຸ້ມດ້ວຍຖົງມືປ້ອງກັນ ນົກແຮ້ທີ່ຢາກກິນເນື້ອຈຶ່ງຕ້ອງພະຍາຍາມຢ່າງຫນັກ ກ່ອນຈະສາມາດຉີກແລະຕັດມັນໄດ້»។
Verse 4
अस्य भार्या5<मिषप्रेप्सून् गृध्रकाकांस्तपस्विनी । वारयत्यनिशं बाला न च शकनोति माधव
«ໂອ ມາທະວະ! ເມຍຂອງເຂົາ—ແມ່ຍິງນັກຖືພຣະຕະປະ ແລະຍັງເປັນເດັກສາວ—ພະຍາຍາມຢ່າງບໍ່ຢຸດຢັ້ງເພື່ອໄລ່ນົກແຮ້ແລະກາທີ່ໂລບເນື້ອ; ແຕ່ນາງກໍບໍ່ອາດສຳເລັດ. ພາບນີ້ຊີ້ໃຫ້ເຫັນຄວາມອ່ອນແອຂອງຜູ້ບໍ່ຜິດຕໍ່ຫນ້າຜົນພວງຂອງຄວາມຮຸນແຮງ ແລະຄວາມດື້ດຶນຂອງຄວາມຕາຍທີ່ຍັງຄົງຢູ່ຫຼັງສົງຄາມ»។
Verse 5
युवा वृन्दारक: शूरो विकर्ण: पुरुषर्षभ । सुखोषित: सुखार्हश्च शेते पांसुषु माधव
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ມາທະວະ—ຜູ້ເປັນຍອດໃນບັນດາບຸລຸດ! ວິກັນນະ ເປັນເຈົ້າຊາຍໜຸ່ມ ສ່ອງສະຫວ່າງດັ່ງເທວະ ເປັນວີລະບຸລຸດຜູ້ກ້າຫານ, ເຕີບໃຫຍ່ໃນຄວາມສຸກ ແລະຄວນແກ່ການເສບສຸກ—ແຕ່ບັດນີ້ກັບນອນແຜ່ຢູ່ໃນຝຸ່ນດິນ»។
Verse 6
कर्णिनालीकनाराचैभिंन्नमर्माणमाहवे । अद्यापि न जहात्येन॑ लक्ष्मीर्भरतसत्तमम्
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: «ແມ່ນແຕ່ໃນສົງຄາມ ຈຸດສຳຄັນແຫ່ງຊີວິດຂອງເຂົາຖືກທະລຸລວງແລະຂາດຂະຫຍາຍໂດຍລູກສອນ karṇin, nālīka, ແລະ nārāca ກໍຕາມ, ແຕ່ລັກສະມີ—ຄວາມສະຫວ່າງແລະສິຣິມົງຄຸນ—ກໍຍັງບໍ່ລະທິ້ງວີລະບຸລຸດຜູ້ເປັນຍອດໃນບັນດາພວກພາຣະຕະນີ້»។
Verse 7
एष संग्रामशूरेण प्रतिज्ञां पालयिष्यता । दुर्मुखो5भिमुख: शेते हतोडरिगणहा रणे
ໄວສຳປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: «ນີ້ແຫຼະ ດຸຣມຸຂະ ນອນລົງໃນສະໜາມຮົບ—ຖືກສັງຫານແບບປະຈັນໜ້າໂດຍວີລະບຸລຸດແຫ່ງສົງຄາມ ຜູ້ຕັ້ງໃຈຮັກສາສັດຈະປະຕິຍານ. ແມ່ນແຕ່ເຄີຍເປັນຜູ້ທຳລາຍກອງທັບສັດຕູຫຼາຍໝູ່ ບັດນີ້ກໍນອນຢູ່ໃນສະໜາມຮົບ ໂດຍຖືກບີມະເສນະຜູ້ຜູກພັນດ້ວຍຄຳສັດ ປະຫານລົງ».
Verse 8
तस्यैतद् वदनं कृष्ण श्वापदैरर्धभक्षितम् । विभात्यभ्यधिकं तात सप्तम्यामिव चन्द्रमा:
ໄວສຳປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ກຣິສນະ! ໃບໜ້າຂອງເຂົານີ້ ຖືກສັດປ່າກັດກິນໄປຄື່ງໜຶ່ງ; ແຕ່ກັບປາກົດໂດດເດັ່ນຍິ່ງຂຶ້ນ ເຫມືອນດວງຈັນໃນວັນທີເຈັດຂອງຂ້າງຂຶ້ນ».
Verse 9
शूरस्य हि रणे कृष्ण पश्याननमथेदृशम् । स कथं निहतोअमित्रै: पांसून् ग्रसति मे सुत:
ໄວສຳປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ກຣິສນະ! ເບິ່ງໃບໜ້າຂອງລູກຊາຍຂ້ອຍ—ສະຫວ່າງໄສປານໃດ, ເປັນໃບໜ້າຂອງວີລະຊົນໃນສົງຄາມ. ແຕ່ເປັນໄປໄດ້ແນວໃດ ທີ່ລູກຜູ້ກ້າຂອງຂ້ອຍຖືກສັດຕູສັງຫານ ແລ້ວບັດນີ້ນອນຢູ່ນັ້ນ ດັ່ງຜູ້ກືນຝຸ່ນ?»
Verse 10
यस्याहवमुखे सौम्य स्थाता नैवोपपद्यते । स कथं दुर्मुखोमित्रैहतो विबुधलोकजित्,सौम्य! युद्धके मुहानेपर जिसके सामने कोई ठहर नहीं पाता था, उस देवलोकविजयी दुर्मुखको शत्रुओंने कैसे मार डाला?
ໄວສຳປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ຜູ້ອ່ອນໂຍນ, ໃນປາກທາງແຫ່ງສົງຄາມ ບໍ່ມີໃຜຢືນຕໍ່ໜ້າເຂົາໄດ້. ແລ້ວດຸຣມຸຂະ—ຜູ້ເຄີຍຊະນະເຖິງໂລກເທວະ—ຈະຖືກສັດຕູສັງຫານໄດ້ແນວໃດ ໃນປາກສົງຄາມນັ້ນ?»
Verse 11
चित्रसेनं हतं भूमौ शयानं मधुसूदन । धार्तराष्ट्रमिमं पश्य प्रतिमानं धनुष्मताम्,मधुसूदन! देखो, जो धनुर्धरोंका आदर्श था, वही यह धृतराष्ट्रका पुत्र चित्रसेन मारा जाकर पृथ्वीपर पड़ा हुआ है
ໄວສຳປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ມະທຸສູດະນະ! ເບິ່ງຈິຕຣະເສນະ—ລູກຂອງທຣິຕຣາສະຕຣະ—ຖືກສັງຫານ ແລ້ວນອນຢູ່ເທິງດິນ. ເບິ່ງຜູ້ເຄີຍເປັນແບບຢ່າງໃນຫມູ່ນັກທະນູ; ບັດນີ້ສົງຄາມໄດ້ທຳໃຫ້ເຂົາລົງຕ່ຳ».
Verse 12
तं चित्रमाल्याभरणं युवत्य: शोककर्शिता: । क्रव्यादसंघै: सहिता रुदत्य: पर्युपासते
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: ບັນດານາງສາວຜູ້ຖືກຄວາມໂສກເສົ້າກັດກິນ ຮ້ອງໄຫ້ຄຳຄວນ ແລະມີຝູງສັດກິນເນື້ອຕິດຕາມ ນັ່ງລ້ອມຮອບຊາຍນັ້ນ ຜູ້ປະດັບດ້ວຍພວງດອກໄມ້ອັນວິຈິດ ແລະເຄື່ອງປະດັບອັນສົດງາມ. ພາບນີ້ຊີ້ໃຫ້ເຫັນການກັບຕາລະປັດຂອງທຳມະທີ່ສົງຄາມກໍ່ຂຶ້ນ: ຄວາມງາມແລະການປະດັບຍັງຄົງຢູ່ເທິງຮ່າງ ແຕ່ຊີວິດ ການຄຸ້ມຄອງ ແລະລະບຽບຂອງມະນຸດກັບພັງທະລາຍ ປະໄວ້ໃຫ້ຜູ້ໂສກເສົ້າແລະສັດກິນຊາກຢູ່ຮ່ວມທີ່ດຽວກັນ.
Verse 13
सत्रीणां रुदितनिर्घोष: श्वापदानां च गर्जितम् | चित्ररूपमिदं कृष्ण विचित्र प्रतिभाति मे
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: «ຝ່າຍໜຶ່ງແມ່ນສຽງຮ້ອງໄຫ້ຄຳຄວນດັງກ້ອງຂອງສະຕຣີ, ອີກຝ່າຍໜຶ່ງແມ່ນສຽງຮ້ອງຄຳຮາມຂອງສັດຮ້າຍ. ໂອ ກຣິສນະ, ພາບນີ້ຊ່າງຫຼາກຫຼາຍຢ່າງປະຫຼາດ—ເປັນທັດສະນະອັນພິລຶກພິລັນ ທີ່ເຮັດໃຫ້ຂ້າພະເຈົ້າຫວັ່ນໄຫວຢ່າງລຶກຊຶ້ງ».
Verse 14
युवा वृन्दारको नित्यं प्रवरस्त्रीनिषेवित: । विविंशतिरसौ शेते ध्वस्त: पांसुषु माधव
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: «ເບິ່ງເຖີດ ໂອ ມາທະວະ: ນີ້ແມ່ນ ວິວິ້ງສະຕິ—ເຄີຍເປັນໜຸ່ມດັ່ງເທວະ ແລະມີນາງສະຕຣີຜູ້ສູງສົງຄອຍປະຄົບປະງົມຢູ່ເປັນນິດ—ບັດນີ້ກັບຖືກທຳລາຍ ແລະຖືກທິ້ງໃນຝຸ່ນດິນ. ນີ້ແມ່ນຄວາມພິນາດທີ່ສົງຄາມນຳມາ ເຮັດໃຫ້ຜູ້ມີກຽດແລະຜູ້ເປັນທີ່ຮັກ ກັບຄືນສູ່ດິນດຽວກັນ».
Verse 15
शरसंकृत्तवर्माणं वीरं॑ विशसने हतम् । परिवायसिते गृश्रा: पश्य कृष्ण विविंशतिम्
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: «ເບິ່ງເຖີດ ໂອ ກຣິສນະ—ວິວິ້ງສະຕິ ວິລະຊົນນີ້ ຖືກສັງຫານໃນສະໜາມຮົບ; ເກາະກັນຂອງເຂົາຖືກລູກສອນຕັດຂາດ ແລະສັບຊ້ຳແຕກພັງ. ຝູງນົກອິນຊີ/ນົກກິນຊາກ ນັ່ງລ້ອມຮອບເຂົາ ປິດວົງລ້ອມຜູ້ລົ້ມລົງ»។ ຂໍ້ຄຳນີ້ຊີ້ໃຫ້ເຫັນຄ່າທາງທຳມະຂອງສົງຄາມຢ່າງແຂງກ້າ: ແມ່ນແຕ່ຜູ້ກ້າຫານກໍພົບຈຸດຈົບອັນຫົວໃຈຫມອງ, ແລະສະໜາມຮົບກໍຫຼຸດກຽດສັກສີໃຫ້ເຫຼືອແຕ່ຄວາມບໍ່ຖາວອນ ແລະການຖືກລົບຫຼູ່, ຊັກຊວນໃຫ້ຄິດໄຕ່ຕອງຢ່າງສຸພາບ ບໍ່ໃຫ້ຫຼົງລິ້ມດ້ວຍຊັຍຊະນະ.
Verse 16
प्रविश्य समरे शूर: पाण्डवानामनीकिनीम् | स वीरशयमने शेते पर: सत्पुरुषोचिते,जो शूरवीर समरांगणमें पाण्डवोंकी सेनाके भीतर घुसकर लोहा लेता था, वही आज सत्पुरुषोचित वीरशय्यापर शयन कर रहा है
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: «ວິລະຊົນນັ້ນ ຜູ້ເຄີຍບຸກເຂົ້າໃນສະໜາມຮົບ ແລະແທກທະລຸກເຂົ້າໃນກອງທັບຂອງປານດະວະ ເພື່ອຊິງຊື່ສຽງດ້ວຍອາວຸດ—ບັດນີ້ເຂົານອນຢູ່ເທິງຕຽງຂອງວິລະຊົນ ອັນເໝາະສົມແກ່ຜູ້ດີຜູ້ຊອບ (satpuruṣa)»។ ຂໍ້ຄຳນີ້ປຽບທຽບຄວາມດຸເດືອດໃນສະໜາມຮົບ ກັບຄວາມນິ່ງສະຫງົບອັນມີກຽດຂອງຄວາມຕາຍ ຊີ້ວ່າຄວາມກ້າຫານຖືກວັດດ້ວຍຈຸດຈົບອັນສົມກຽດ ແລະອຸດົມຄະຕິຂອງ “ຄົນດີ” (satpuruṣa).
Verse 17
स्मितोपपन्नं सुनसं सुभ्रु ताराधिपोपमम् | अतीव शुभ्र॑ वदनं कृष्ण पश्य विविंशते:
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ກຣິດສະນາ! ຈົ່ງເບິ່ງໃບໜ້າຂອງ ວິວິ້ມສະຕິ—ສະຫວ່າງໄສຢ່າງຍິ່ງ. ຮອຍຍິ້ມອ່ອນໂຍນຫຼິ້ນຢູ່ເທິງຮິມຝີປາກ; ດັ່ງຈົມູກງາມ ແລະ ຄິ້ວກໍງາມ. ໃບໜ້ານັ້ນສ່ອງສະຫວ່າງດັ່ງຈັນທຣາ—ເຈົ້າແຫ່ງດາວທັງປວງ»។
Verse 18
एनं हि पर्युपासन्ते बहुधा वरयोषित: । क्रीडन्तमिव गन्धर्व देवकन्या: सहस्रश:
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: ນາງຜູ້ດີງາມຫຼາຍຄົນ ຄອຍປະຄອງຮັບໃຊ້ລາວດ້ວຍຫຼາຍວິທີ; ດັ່ງເທວະກັນຍານັບພັນ ລ້ອມຮອບຄັນທະວະ ໃນຍາມທີ່ລາວຫຼິ້ນສະໜຸກ.
Verse 19
हन्तारं परसैन्यानां शूरं समितिशो भनम् । निबर्हणममित्राणां दु:सहं विषहेत कः
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: «ໃຜຈະອາດທົນທານ ດຸຫະສະຫະ—ວິລະຊົນຜູ້ສ່ອງສະຫວ່າງໃນການປະຈັນບານ, ຜູ້ສາມາດຂ້າລ້າງກອງທັບສັດຕູ ແລະ ບົດບັງອະມິດຕະທັງຫຼາຍ—ອັນຕ້ານທານບໍ່ໄດ້ນັ້ນ?»
Verse 20
दुःसहस्यैतदाभाति शरीरं संवृतं शरै: । गिरिरात्मगतै: फुल्लै: कर्णिकारैरिवाचित:,उसी दुःसहका यह शरीर बाणोंसे खचाखच भरा हुआ है, जो अपने ऊपर खिले हुए कनेरके फूलोंसे व्याप्त पर्वतके समान सुशोभित होता है
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: «ນີ້ແມ່ນຮ່າງກາຍຂອງ ດຸຫະສະຫະ, ບັດນີ້ປາກົດວ່າຖືກລູກທະນູປົກຄຸມແນ່ນໜາ. ມັນຄ້າຍພູເຂົາທີ່ຖືກປົກຄຸມດ້ວຍດອກກັນນິກາຣາທີ່ບານເຕັມ—ແປກປະຫຼາດທີ່ຍັງດູຮູ້ສຶກຖືກປະດັບໃນທ່າມກາງຄວາມຕາຍອັນຮຸນແຮງ»។
Verse 21
शातकौम्या स्रजा भाति कवचेन च भास्वता । अग्निनेव गिरि: श्वेतो गतासुरपि दुःसह:
ໄວສັມປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: ແມ່ນແຕ່ລົມຫາຍໃຈແຫ່ງຊີວິດຂອງ ດຸຫະສະຫະ ໄດ້ຈາກໄປແລ້ວ, ລາວຍັງປາກົດສົດງາມ—ປະດັບດ້ວຍພວງມາລາຄຳ ແລະ ເກາະອັນສ່ອງສະຫວ່າງ—ດັ່ງພູເຂົາສີຂາວທີ່ຖືກໄຟສ່ອງໃຫ້ສະຫວ່າງ.
Frequently Asked Questions
The chapter presents the dilemma of how to interpret kṣātra duty when its outcomes include indignity for the dead and suffering for survivors—forcing a reassessment of whether “heroic” action can be ethically complete without care, restraint, and accountability.
The implied upadeśa is that power, beauty, and martial excellence are impermanent and ethically insufficient as final measures; true evaluation requires compassion and a willingness to face consequences beyond immediate political outcomes.
No explicit phalaśruti is present in the provided passage; the chapter functions instead as narrative-ethical testimony, where understanding arises from witnessing and reflection rather than from a stated ritual reward.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.