Shloka 31
Utkramaṇa-sthāna and Ariṣṭa-lakṣaṇa: Yājñavalkya’s Instruction on Departure Pathways and Mortality Signs
यत् तद् बुद्धेः परं प्राहु: सांख्या योगाश्व सर्वश: । बुद्धयमानं महाप्राज्ञमबुद्धपरिवर्जनात्
yat tad buddheḥ paraṃ prāhuḥ sāṅkhyā yogāś ca sarvaśaḥ | buddhyamānaṃ mahāprājñam abuddha-parivarjanāt ||
ວາສິດຖະ ກ່າວວ່າ: «ຄວາມເປັນຈິງນັ້ນ ທີ່ນັກສາງຂະ (Sāṅkhya) ແລະນັກໂຍຄະ (Yoga) ປະກາດວ່າຢູ່ເຫນືອກວ່າປັນຍາ (buddhi) ທຸກປະການ—ເປັນປັນຍາສູງສຸດ ແລະຮູ້ໄດ້ກໍເມື່ອປັດທິ້ງປັດໃຈທີ່ບໍ່ມີຈິດສຳນຶກ ເຊັ່ນ ອະຫັງກາຣ ແລະອື່ນໆ—ນັ້ນແມ່ນປຣະມາອາດຕະມັນ. ມັນຖືກເອີ້ນວ່າ ບໍ່ຮູ້ໄດ້, ອະວະຍັກຕະ (ບໍ່ປາກົດ), ເປັນພຣະເຈົ້າຜູ້ມີຄຸນ ແລະກໍເປັນພຣະເຈົ້າຜູ້ໄຮ້ຄຸນ, ເປັນນິດ ແລະເປັນຖານຮອງພາຍໃນ. ດັ່ງນັ້ນ ຜູ້ຊຳນານໃນສາງຂະແລະໂຍຄະ ແລະມຸ່ງຫາສັດທຳສູງສຸດ ຈຶ່ງເຂົ້າໃຈວ່າ ປຣະມາອາດຕະມັນແມ່ນຕັດຕະທີ 25 ເຫນືອກວ່າປຣະກຣິຕິ ແລະຄຸນຂອງມັນ (ຕັດຕະ 24).»
वसिष्ठ उवाच
Educational Q&A
The verse teaches that the Supreme Self (Paramātmā/Puruṣa) is beyond the reach of ordinary intellect and is realized when insentient constituents like ego and other material principles are negated; in Sāṅkhya-Yoga terms, it is the twenty-fifth principle transcending Prakṛti’s twenty-four categories.
In the Śānti Parva’s instruction on peace and liberation, Vasiṣṭha explains to his listener a Sāṅkhya-Yoga framework: how sages describe the ultimate Reality and how it stands apart from the material constituents, guiding the seeker toward discriminative insight and renunciation of the non-self.