Shloka 47
Adhyātma–Adhibhūta–Adhidaivata Correspondences and the Triguṇa Lakṣaṇas (Śānti-parva 301)
पक्षक्षयं तथा दृष्टवा दिवसानां च संक्षयम् । क्षयं वृद्धि च चन्द्रस्य दृष्टवा प्रत्यक्षतस्तथा,वेदोंके भाँति-भाँतिके विचित्र वचन, ऋतुओंके परिवर्तन तथा दिन, पक्ष, मास और संवत्सर आदि काल जो प्रतिक्षण बीत रहा है, उसकी ओर भी ध्यान दे। चन्द्रमाकी हासवृद्धि तो प्रत्यक्ष दिखायी देती है। समुद्रोंका ज्वारभाटा भी प्रत्यक्ष ही है। धनवानोंके धनका नाश और नाशके बाद पुनः वृद्धिका क्रम भी दृष्टिगोचर होता ही रहता है। इन सबको देखकर अपने कर्तव्यका निश्चय करे
bhīṣma uvāca | pakṣakṣayaṃ tathā dṛṣṭvā divasānāṃ ca saṃkṣayam | kṣayaṃ vṛddhiṃ ca candrasya dṛṣṭvā pratyakṣatas tathā ||
ພີສະມະກ່າວວ່າ: «ເມື່ອເຫັນການຫຼຸດຖອຍຂອງກຶ່ງເດືອນ ແລະການລ່ວງຜ່ານຂອງວັນຄືນ, ແລະເຫັນດ້ວຍຕາຕົນເອງການຫຼຸດລົງ ແລະເພີ່ມຂຶ້ນຂອງດວງຈັນ—ຈົ່ງພິຈາລະນາການໄຫຼຜ່ານບໍ່ຢຸດຢັ້ງຂອງກາລະ ແລະຮັບເອົາໝາຍສັນຍາອັນເຫັນໄດ້ແຫ່ງການຜັນປ່ຽນນີ້ໄວ້ໃນໃຈ ເພື່ອກໍານົດໜ້າທີ່ຂອງຕົນໃຫ້ແຈ້ງຊັດ».
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Visible cycles—days passing, fortnights ending, and the moon’s waxing and waning—are reminders that time continually consumes all things; therefore one should awaken to impermanence and decide one’s dharma (right course of action) with steadiness and urgency.
In the Shanti Parva’s instruction section, Bhishma continues advising Yudhishthira by pointing to everyday, directly observable natural changes as evidence of time’s relentless movement, using them to motivate ethical resolve and disciplined living.