Shloka 39
Adhyātma–Adhibhūta–Adhidaivata Correspondences and the Triguṇa Lakṣaṇas (Śānti-parva 301)
रागे मोहे च सम्प्राप्ते क्वचित् सत्त्वं समाश्रितम् सहस्रेषु नर: वश्रिन्मोक्षबुद्धि समाश्रित:
rāge mohe ca samprāpte kvacit sattvaṃ samāśritam | sahasreṣu naraḥ kaścin mokṣa-buddhiṃ samāśritaḥ ||
ພີສະມະກ່າວວ່າ: «ເມື່ອຣາຄະ (ຄວາມຕິດໃຈ) ແລະ ມົວຫະ ເກີດຂຶ້ນ, ຜູ້ທີ່ອາໄສສັດຕະວະ—ຄວາມແຈ້ງໃສແລະຄຸນຄວາມດີ—ມີແຕ່ໜ້ອຍນັກ. ໃນມະນຸດນັບພັນ ມີແຕ່ຜູ້ພິເສດຄົນໜຶ່ງເທົ່ານັ້ນທີ່ຍຶດຖືປັນຍາທີ່ມຸ່ງສູ່ມົກຂະ. ເມື່ອເຫັນສັດທັງຫຼາຍໃນສັງສາຣະກິນກັນເອງ, ແລະເຫັນວ່າວັຍເດັກຖືກຄວາມຍຶດຕິດປົກຄຸມ ແຕ່ວັຍແກ່ນຳມາການລະລາຍອັນອະສຸພະຂອງຮ່າງກາຍ, ຄວນພິຈາລະນາວ່າ: ຈາກຣາຄະແລະມົວຫະ ຄວາມຜິດພາດຫຼາຍປະການເກີດຂຶ້ນ; ຮູ້ແລ້ວ ນັກປັນຍາຈຶ່ງສະແຫວງຫາເສັ້ນທາງທີ່ນຳໃຫ້ພົ້ນຈາກພັນທະ».
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Passion (rāga) and delusion (moha) generate many faults and keep beings bound in saṃsāra; therefore one should cultivate sattva (clarity) and develop mokṣa-buddhi—an intellect aimed at liberation. Such liberative discernment is rare, found only in exceptional individuals among many.
In the Shanti Parva’s instruction on dharma and liberation, Bhishma addresses Yudhishthira with reflective counsel: observing the harshness of worldly life and the inevitability of aging and bodily decay, he emphasizes how few people rise above attachment and delusion to pursue liberation.