Shloka 32
मोक्षोपाय-निर्णयः
Determination of the Means to Liberation
आश्वासयद्धि: सुभृशमनुक्रोशात् तथैव च । एतत् प्रथमकल्पेन राजा कृतयुगे जयेत्,पिताजी! एक दयालु एवं विद्वान् ब्राह्मणने मुझे यह सब उपदेश दिया था। उस समय उसने कहा था कि “तात सत्यवान! मेरे पूर्वज पितामहोंने मुझे आश्वासन देते हुए अत्यन्त कृपापूर्वक ऐसी शिक्षा दी थी। इसलिये राजाको सत्ययुगमें जब कि धर्म अपने चारों चरणोंसे मौजूद रहता है, पूर्वोक्त प्रथम श्रेणीके (अहिंसामय) दण्डद्वारा ही प्रजाको वशमें करना चाहिये
āśvāsayad dhiḥ subhṛśam anukrośāt tathaiva ca | etat prathamakalpena rājā kṛtayuge jayet, pitāji |
ຮຸມັດເສນາ ກ່າວວ່າ: «ດ້ວຍເມດຕາອັນເລິກຊຶ້ງ ພວກເຂົາໄດ້ປອບໃຈ ແລະສອນຂ້ອຍຢ່າງຫຼາຍ. ດັ່ງນັ້ນ ລູກເອີຍ ໃນກຣິຕະຍຸກ (ສັດຕະຍຸກ) ເມື່ອທຳມະຢືນຢູ່ຢ່າງໝັ້ນຄົງດ້ວຍສີ່ຂາ ກະສັດຄວນນຳພາປະຊາຊົນໃຫ້ຢູ່ໃນລະບຽບ ໂດຍໃຊ້ວິທີລົງໂທດຂັ້ນທຳອິດ ແລະສູງສຸດ—ວິທີອ່ອນໂຍນ ບໍ່ໃຊ້ຄວາມຮຸນແຮງ ອາໄສການຂົ່ມໃຈຕົນ ແລະການຊັກຈູງດ້ວຍຄຸນທຳ»។
हुमत्सेन उवाच
Educational Q&A
In an ideal age where dharma is fully established (Kṛta/Satya Yuga), a ruler should govern primarily through the mildest, ethically superior form of daṇḍa—restraint, persuasion, and compassionate correction—rather than harsh coercion.
Humatsena recalls how elders/forebears compassionately reassured and instructed him, and he transmits that traditional counsel: the king’s control over subjects should match the moral condition of the age, with the Kṛta Yuga calling for the gentlest mode of governance.