Shloka 18
Adhyāya 241: Guṇa-sṛṣṭi, Kṣetrajña-sākṣitva, and Śama through Ātma-jñāna (गुणसृष्टिः, क्षेत्रज्ञसाक्षित्वं, शमः)
देवो यः संश्रितस्तस्मिन्नब्बिन्दुरिव पुष्करे । क्षेत्रज्ञ तं विजानीयान्नित्यं योगजितात्मकम्,'प्राणियोंके अन्तःकरण (हृदयाकाश) में जो स्वयम्प्रकाश चिन्मय देवता कमलके पत्तेपर पड़ी हुई पानीकी बूँदके समान निर्लेपभावसे विराजमान है तथा जिसने योगके द्वारा चित्तको वशमें किया है, उस आत्मतत्त्वको तुम सदैव क्षेत्रज्ष समझो
devo yaḥ saṁśritas tasminn abbindur iva puṣkare | kṣetrajña taṁ vijānīyān nityaṁ yogajitātmakaṁ ||
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: ພຣະຕັດຕະວະອັນສ່ອງແສງດ້ວຍຕົນເອງ ທີ່ສະຖິດຢູ່ໃນອາກາດແຫ່ງດວງໃຈຂອງສັດທັງຫຼາຍ ບໍ່ຖືກເປື້ອນປົ່ນ—ເຫມືອນຢອດນ້ຳຢູ່ເທິງໃບບົວ. ຈົ່ງຮູ້ຈັກຕັດຕະວະນັ້ນເປັນນິດວ່າ «ເກສະຕຣະຊະຍະ» (ຜູ້ຮູ້ແຫ່ງສະໜາມ) ຄືອາດມາພາຍໃນ ຜູ້ຊະນະດ້ວຍໂຍຄະ ແລະໄດ້ຄວບຄຸມຈິດໃຫ້ຢູ່ໃນອຳນາດ.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Recognize the inner Self as the Kṣetrajña—the pure witness dwelling in the heart—unstained by experiences, just as water does not cling to a lotus leaf. The verse emphasizes yogic mastery of the mind as a means to discern this non-attached consciousness.
In the Śānti Parva’s instruction on peace and liberation, Bhishma teaches Yudhiṣṭhira about the nature of the Self. He uses a vivid metaphor (water on a lotus leaf) to explain how the indwelling divine consciousness remains untouched by the body-mind field and should be known as the Kṣetrajña.