Shloka 4
अव्यक्त–व्यक्त–कारणकार्यविवेकः
Avyakta–Vyakta and Causality: Discrimination of Field and Knower
वही मनुष्य हिलते हुए जलमें जैसे अपना रूप नहीं देख पाता, उसी प्रकार मनसहित इन्द्रियोंके चंचल होनेपर वह बुद्धिमें ज्ञेयस्वरूप आत्माका दर्शन नहीं कर सकता ।।
bhīṣma uvāca | yathā calati jale manuṣyaḥ svam ātmānaṃ (rūpaṃ) na paśyati, tathā manasā saha indriyāṇāṃ cañcalatve buddhyā jñeyasvarūpaṃ ātmānaṃ na paśyati || abuddhir ajñānakṛtā; abuddhayā manaḥ kṛṣyate | duṣṭasya manasaḥ pañca (indriyāṇi) manasā saha saṃpraduṣyanti ||
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: ເຫມືອນຄົນບໍ່ອາດເຫັນເງົາສະທ້ອນຂອງຕົນໃນນ້ຳທີ່ກຳລັງໄຫວສັ່ນ, ດັ່ງນັ້ນເມື່ອຈິດແລະອິນທຣີຍະທັງຫຼາຍຟຸ້ງຊ່ານ ກໍບໍ່ອາດເຫັນໃນປັນຍາ ອາດຕະມັນ (Self) ຜູ້ເປັນຮູບແຫ່ງສິ່ງທີ່ຄວນຮູ້ແທ້. ເມື່ອວິເວກ (ການແຍກແຍະຮູ້ຖືກ) ຖືກອະວິຊາທຳລາຍ ປັນຍາກໍເສື່ອມ ແລະຈິດຖືກລາກເຂົ້າໄປໃນໂທດເຊັ່ນ ຄວາມຕິດພັນ. ເມື່ອຈິດເສື່ອມ ອິນທຣີຍະຮູ້ທັງຫ້າທີ່ຢູ່ໃຕ້ອຳນາດຂອງຈິດ ກໍເສື່ອມຕາມ. ຄຳສອນຄື: ຄວາມນິ່ງສະຫງົບພາຍໃນ ແລະການແຍກແຍະຊັດເຈນ ແມ່ນເງື່ອນໄຂຂອງການຮູ້ອາດຕະມັນ ແລະການຄອບຄຸມຕົນດ້ວຍທຳ.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Self-knowledge requires inner steadiness: when the mind and senses are restless, the intellect cannot clearly ‘see’ the Self. Ignorance damages discernment (buddhi), which then lets the mind fall into attachment and other faults; a corrupted mind in turn corrupts the senses, leading to ethical and spiritual decline.
In Shanti Parva, Bhishma instructs Yudhishthira on dharma and inner discipline. Here he uses a vivid analogy—one cannot see one’s reflection in trembling water—to explain why a disturbed mind and senses prevent realization of the Atman, and how ignorance-driven loss of discrimination cascades into moral and perceptual corruption.