Shloka 42
मनु-उपदेशः — भूत-उत्पत्ति, इन्द्रिय-निवृत्ति, तथा पर-स्वभाव-विवेकः
Manu’s Instruction on Elemental Origination, Sense-Withdrawal, and Discrimination of the Supreme Nature
इन्द्रियैस्तु प्रदीपार्थ कुरुते बुद्धिसप्तमै: । निर्विचेष्टेरजानद्धिः परमात्मा प्रदीपवत्
indriyaistu pradīpārthaṃ kurute buddhisaptamaiḥ | nirviceṣṭerajānaḍḍhiḥ paramātmā pradīpavat ||
ພີສະມະກ່າວວ່າ: ພຣະອາດຕະມັນສູງສຸດ ແມ່ນຜູ້ບໍ່ກະທຳ ແລະບໍ່ເປັນຜູ້ຮູ້ແບບເຄື່ອງມື ແຕ່ກໍ່ໃຫ້ອິນທຣີຍທັງຫຼາຍເຮັດໜ້າທີ່ເປັນດັ່ງຕະກຽງສ່ອງສະຫວ່າງ ໂດຍອາໄສອຸປະກອນເຈັດປະການ—ຈິດ ແລະ ປັນຍາ ພ້ອມອິນທຣີຍ. ເຫມືອນຕະກຽງທີ່ວາງໃນໝໍ້ ສ່ອງແສງອອກທາງຮູໝໍ້ ແລ້ວເຮັດໃຫ້ຮູ້ຈັກວັດຖຸທັງຫຼາຍ; ດັ່ງນັ້ນ ພຣະປຣະມາດຕະມັນສະຖິດໃນກາຍ ເຮັດໃຫ້ເກີດປະສົບການ ແລະການຮັບຮູ້ທຸກສິ່ງ ໂດຍອາໄສຄວາມສາມາດທີ່ໂດຍຕົນເອງແມ່ນນິ່ງງຽບນັ້ນ.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Consciousness (Paramātman) is the inner illuminator: the senses, mind, and intellect are inert instruments that function like openings for a lamp’s light. Knowing and experience occur because the Self ‘lights up’ these faculties, not because the faculties are independently conscious.
In Śānti Parva, Bhīṣma instructs Yudhiṣṭhira on dharma and liberation-oriented wisdom. Here he uses a vivid metaphor (lamp inside a pot) to explain how the inner Self enables cognition through the bodily instruments, supporting a teaching on the distinction between the Self and the psycho-physical apparatus.