Shloka 1
Tapas as the Root of Attainment (तपः—साधनमूलप्रशंसा)
(दाक्षिणात्य अधिक पाठका १ श्लोक मिलाकर कुल १२३ श्लोक हैं) ऑपन--माजल बछ। जि चतुष्पञ्चाशर्दाधिकशततमो< ध्याय: नारदजीका सेमल-वृक्षसे प्रशंसापूर्वक प्रश्न युधिछिर उवाच बलिन: प्रत्यमित्रस्य नित्यमासन्नवर्तिन: । उपकारापकाराभ्यां समर्थस्योद्यतस्य च,युधिष्ठिरने पूछा--पितामह! जो बलवान, नित्य निकटवर्ती, उपकार और अपकार करनेमें समर्थ तथा नित्य उद्योगशील है, ऐसे शत्रुके साथ यदि कोई अल्प बलवान, असार एवं सभी बातोंमें छोटी हैसियत रखनेवाला मनुष्य मोहवश शेखी बघारते हुए अयोग्य बातें कहकर वैर बाँध ले और वह बलवान शत्रु अत्यन्त कुपित हो उस दुर्बल मनुष्यको उखाड़ फेंकनेके लिये आक्रमण कर दे, तब वह आक्रान्त मनुष्य अपने ही बलका भरोसा करके उस आक्रमणकारीके साथ कैसा बर्ताव करे? (जिससे उसकी रक्षा हो सके)
yudhiṣṭhira uvāca |
balinaḥ pratyamitrasyā nityam āsannavartinaḥ |
upakārāpakārābhyāṃ samarthasyodyatasya ca ||
ຢຸທິສຖິຣະກ່າວວ່າ: «ທ່ານປູ່ເຈົ້າ, ເມື່ອສັດຕູມີອໍານາດ ຢູ່ໃກ້ຊິດເປັນນິດ ສາມາດທັງໃຫ້ຄຸນແລະໃຫ້ໂທດ ແລະມີຄວາມຂະຫຍັນພ້ອມລົງມືຢູ່ເທື່ອ—ຖ້າຊາຍຜູ້ມີກໍາລັງນ້ອຍ ຖານະຕໍ່າ ຖືກມົວມົນຫຼອກລວງ ແລ້ວອວດອ້າງ ເວົ້າຄໍາບໍ່ສົມຄວນ ຈົນກໍ່ເກີດຄວາມພະຍາດພາຍ; ແລະສັດຕູຜູ້ແຂງແຮງນັ້ນໂກດກ້າ ບຸກຈົນຈະຖອນເຂົາອອກຈາກຮາກ—ແລ້ວຜູ້ຖືກບຸກ ອາໄສແຕ່ກໍາລັງນ້ອຍຂອງຕົນ ຄວນປະພຶດຕົນຕໍ່ຜູ້ຮຸກຮານນັ້ນແນວໃດ ເພື່ອໃຫ້ຕົນພົ້ນໄພ?»
युधिछिर उवाच
Educational Q&A
The verse frames an ethical-political dilemma: when a weaker person has foolishly provoked a stronger, nearby, capable enemy, survival depends not on bravado but on prudent conduct—measured speech, strategic restraint, and realistic assessment of power.
In Śānti Parva’s instruction on conduct and policy, Yudhiṣṭhira poses a practical question (to Bhīṣma as teacher): how a weaker party should behave when a powerful adversary, angered by the weaker party’s improper boasting, launches an attack.