Mahabharata — Shalya Parva, Shloka 63
गर्हयन् पाण्डवं ज्येष्ठं नि:श्वस्पेदमथाब्रवीत् । राजन्! जब कौरव-नरेशकी जाँघें टूट गयीं तब वह धरतीपर गिरकर धूलमें सन गया। फिर बिखरे हुए बालोंको समेटता हुआ वहाँ दसों दिशाओंकी ओर देखने लगा। बड़े प्रयत्नसे अपने बालोंको बाँधकर सर्पके समान फुफकारते हुए उसने रोष और आँसुओंसे भरे हुए नेत्रोंद्वारा मेरी ओर देखा। इसके बाद दोनों भुजाओंको पृथ्वीपर रगड़कर मदोन्मत्त गजराजके समान अपने बिखरे केशोंको हिलाता
sañjaya uvāca |
garhayan pāṇḍavaṃ jyeṣṭhaṃ niḥśvaspedam athābravīt |
ສັນຊະຍະກ່າວວ່າ: ເມື່ອລາວຕຳນິພີ່ໃຫຍ່ໃນພວກປານດະວະ ລາວກໍຖອນຫາຍໃຈຍາວໆ ແລ້ວຈຶ່ງເວົ້າ. ເມື່ອຂາອ່ອນຂອງກະສັດກົວຣະວະຖືກທຸບແຕກ ແລະລາວລົ້ມລົງໃນຝຸ່ນດິນ, ລາວກໍເກັບຮວບຜົມທີ່ກະຈັດກະຈາຍ ແລະຫັນມອງໄປທົ່ວສິບທິດ. ດ້ວຍຄວາມພະຍາຍາມ ລາວມັດຜົມແລ້ວຟູຟາດດັ່ງງູ; ດ້ວຍດວງຕາທີ່ບວມດ້ວຍໂທສະແລະນ້ຳຕາ ລາວຫັນມາມອງຂ້ອຍ. ແລ້ວລາວຖູແຂນທັງສອງກັບພື້ນດິນ ເຫມືອນຊ້າງເຈົ້າຜູ້ເມົາມົນ, ສັ່ນຜົມທີ່ຫຼຸດລຸ່ມ, ຂົມຟັນ, ແລະຕຳນິຢຸທິສຖິຣະ ພີ່ໃຫຍ່ໃນພວກປານດະວະ; ແລ້ວສູດລົມເຂົ້າ ແລະເວົ້າດັ່ງນີ້—
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights how unchecked rage and humiliation after defeat distort judgment, turning grief into blame. It implicitly contrasts dharma-guided restraint with the corrosive ethics of resentment in war’s aftermath.
Sañjaya describes a defeated Kaurava leader (implied Duryodhana) lying in dust after his thighs are broken, composing himself with difficulty, hissing in fury, and preparing to speak while condemning Yudhiṣṭhira.