Shloka 513
Droṇa-parva Adhyāya 95 — Sātyaki’s Breakthrough and the Routing of Allied Contingents
देहेभ्यो राजपुत्राणां नागाश्चरथसादिनाम् । उस समय अर्जुनने वहाँ रक्तकी एक भयंकर नदी बहा दी, जो प्रलयकालकी नदीके समान डरावनी प्रतीत होती थी। उसमें पैदल मनुष्य, घोड़े, रथ और हाथियोंको बिछाकर मानो पुल तैयार किया गया था, बाणोंकी वर्षा ही नौकाके समान जान पड़ती थी। केश सेवार और घासके समान जान पड़ते थे। उस भयंकर नदीसे रक्त-प्रवाहकी ही तरंगें उठ रही थीं। कटी हुई अँगुलियाँ छोटी-छोटी मछलियोंके समान जान पड़ती थीं। हाथी, घोड़े और रथोंकी सवारी करनेवाले राजकुमारोंके शरीरोंसे बहनेवाले रक्तसे लबालब भरी हुई उस नदीको अर्जुनने स्वयं प्रकट किया था। उसमें हाथियोंकी लाशें व्याप्त हो रही थीं
sañjaya uvāca | dehebhyo rājaputrāṇāṃ nāgāś ca rathasādinām |
ສັນຊະຍະ ກ່າວວ່າ: ຈາກຮ່າງກາຍຂອງເຈົ້າຊາຍທັງຫຼາຍ ແລະຜູ້ຂີ່ຊ້າງ ຜູ້ຂີ່ລົດຮົບ, ເລືອດໄຫຼອອກຢ່າງຫຼາຍ ຈົນອາຣະຈຸນະ ປານດັ່ງໄດ້ບັນດານໃຫ້ເກີດ “ແມ່ນ້ຳເລືອດ” ອັນນ່າສະພຶງກົວ ເຫມືອນກະແສນ້ຳໃນວັນສິ້ນກັບ (ປະລະຍະ). ໃນກະແສນັ້ນ ທະຫານຍ່າງຕີນ, ມ້າ, ລົດຮົບ, ແລະຊ້າງ ນອນກອງຊ້ອນກັນ ປານດັ່ງສ້າງຂົວ; ຝົນລູກສອນທີ່ບໍ່ຂາດສາຍ ກໍຄືເຮືອທີ່ລ່ອງໄປ. ຜົມ ແລະເຄື່ອງປະດັບທີ່ຖືກຕັດຂາດ ລອຍໄປດັ່ງກົກອ້ອຍແລະຫຍ້າ; ຄື້ນທີ່ຜຸດຂຶ້ນເປັນແຕ່ຄື້ນເລືອດ; ນິ້ວມືທີ່ຖືກຕັດ ຄືປານ້ອຍໆ. ແມ່ນ້ຳນັ້ນເຕັມລົ້ນດ້ວຍເລືອດຈາກຮ່າງກາຍນັກຮົບຊັ້ນກະສັດ, ແລະຊາກຊ້າງກໍກະຈາຍຢູ່ທົ່ວໄປ.
संजय उवाच
Educational Q&A
The passage underscores the grim cost of war even when fought under kṣatriya-dharma: heroic prowess can be awe-inspiring, yet it manifests as vast suffering and impermanence. The ethical tension is implicit—duty-driven combat produces catastrophic human loss.
Sanjaya describes Arjuna’s devastating assault: so many warriors and mounts fall that their blood is poetically imagined as a terrifying river, with bodies forming a ‘bridge’ and arrows likened to boats—an epic simile conveying the scale of slaughter.