Shloka 50
Droṇa-parva Adhyāya 95 — Sātyaki’s Breakthrough and the Routing of Allied Contingents
पत्त्यश्वरथनागैश्व प्रच्छन्नकृतसंक्रमाम् । शरवर्षप्लवां घोरां केशशैवलशाद्धलाम् । प्रावर्तयन्नदीमुग्रां शोणितौघतरड्धिणीम्,देहेभ्यो राजपुत्राणां नागाश्चरथसादिनाम् । उस समय अर्जुनने वहाँ रक्तकी एक भयंकर नदी बहा दी, जो प्रलयकालकी नदीके समान डरावनी प्रतीत होती थी। उसमें पैदल मनुष्य, घोड़े, रथ और हाथियोंको बिछाकर मानो पुल तैयार किया गया था, बाणोंकी वर्षा ही नौकाके समान जान पड़ती थी। केश सेवार और घासके समान जान पड़ते थे। उस भयंकर नदीसे रक्त-प्रवाहकी ही तरंगें उठ रही थीं। कटी हुई अँगुलियाँ छोटी-छोटी मछलियोंके समान जान पड़ती थीं। हाथी, घोड़े और रथोंकी सवारी करनेवाले राजकुमारोंके शरीरोंसे बहनेवाले रक्तसे लबालब भरी हुई उस नदीको अर्जुनने स्वयं प्रकट किया था। उसमें हाथियोंकी लाशें व्याप्त हो रही थीं
sañjaya uvāca |
pattyaśvarathanāgaiś ca pracchannakṛtasaṅkramām |
śaravarṣaplavāṃ ghorāṃ keśaśaivalśādvalām |
prāvartayannadīm ugrāṃ śoṇitaughataraṅgiṇīm |
dehebhyo rājaputrāṇāṃ nāgāś ca rathasādinām ||
ສັນຊະຍະກ່າວວ່າ: ແລ້ວອາຣຊຸນໄດ້ເຮັດໃຫ້ເກີດແມ່ນ້ຳເລືອດອັນນ່າສະພຶງ ທີ່ກະແສຍົກເປັນຄື້ນສີແດງ. ມັນຄ້າຍກັບວ່າມີທາງຂ້າມທີ່ປູດ້ວຍຊາກສົບ—ທະຫານຍ່າງ, ມ້າ, ລົດຮົບ, ແລະຊ້າງ—ໃນຂະນະທີ່ຝົນລູກສອນດູເຫມືອນເຮືອ, ແລະຜົມທີ່ຖືກຕັດຂາດລອຍຢູ່ເທິງນ້ຳດັ່ງສາຫຼ່າຍແລະຫຍ້າ. ແມ່ນ້ຳອັນດຸຮ້າຍນັ້ນເຕັມໄປດ້ວຍເລືອດທີ່ໄຫຼອອກຈາກຮ່າງຂອງເຈົ້າຊາຍ ແລະຜູ້ຂີ່ຊ້າງກັບລົດຮົບ—ອາຣຊຸນເປັນຜູ້ເຮັດໃຫ້ມັນປາກົດຂຶ້ນທ່າມກາງຄວາມພິນາດຂອງສົງຄາມ.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse underscores the grave moral weight of war: even when fought under kṣatriya duty, battle produces overwhelming suffering. The epic’s imagery functions as ethical reflection—heroism is inseparable from the human cost it inflicts.
Sañjaya describes Arjuna’s devastating assault: so many are slain that the battlefield is poetically imagined as a river of blood, with bodies forming a ford, arrows like boats, and hair like algae—conveying the scale and horror of the slaughter.