Shloka 51
धृष्टद्युम्नस्य द्रोणरथारोহণं सात्यकेः प्रतिरक्षणं च | Dhrishtadyumna Boards Droṇa’s Chariot; Sātyaki’s Counter-Protection
इत्येवं विलपन् मन्ये नृशंसैर्भुवि पातित: । “जब कर्ण, द्रोण और कृपाचार्य आदिने चमकते हुए अग्रभागवाले नाना प्रकारके तीखे बाणोंद्वारा मेरे पुत्रको पीड़ित किया होगा और उसकी चेतना मन्द होने लगी होगी, उस समय अभिमन्युने बारंबार विलाप करते हुए यह कहा होगा कि यदि यहाँ मेरे पिताजी होते तो मेरे प्राणोंकी रक्षा हो जाती। मैं समझता हूँ, उसी अवस्थामें उन निर्दयी शत्रुओंने उसे पृथ्वीपर मार गिराया होगा ।। ४९-५० # ।। अथवा मत्प्रसूत: स स्वस्रीयो माधवस्य च
ity evaṁ vilapan manye nṛśaṁsair bhuvi pātitaḥ |
ສັນຊະຍະ ກ່າວວ່າ: «ດັ່ງນັ້ນ, ເມື່ອເຂົາຄຳຄວນຮ້ອງໄຫ້ຊ້ຳໆ, ຂ້າເຊື່ອວ່າບັນດາຄົນໃຈຮ້າຍນັ້ນໄດ້ຟັນລົງໃຫ້ເຂົາລົງສູ່ພື້ນດິນ. ເມື່ອ ກັນນະ, ໂດຣນະ, ກຣິປະ ແລະຜູ້ອື່ນໆ ໄດ້ທຳລາຍລູກຊາຍຂອງຂ້າດ້ວຍລູກສອນອັນແຫຼມຄົມຫຼາຍຊະນິດ ທີ່ປາຍເງົາວາວ, ແລະເມື່ອສະຕິຂອງເຂົາເລີ່ມລົບເລືອນ, ອະພິມັນຍຸ ຄົງຈະຮ້ອງຊ້ຳໆວ່າ ຖ້າພໍ່ຂອງເຂົາຢູ່ນີ້ ຊີວິດຂອງເຂົາຈະຖືກຊ່ວຍໄວ້. ໃນສະພາບນັ້ນແຫຼະ, ຂ້າເຊື່ອວ່າສັດຕູຜູ້ໂຫດຮ້າຍໄດ້ລົງມືຟັນເຂົາໃຫ້ລົງສູ່ພື້ນດິນ».
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the ethical horror of pitiless violence in war: even a heroic warrior, when overwhelmed and losing consciousness, becomes an object of compassion. Sañjaya’s wording (“nṛśaṁsa”—cruel) frames the act of felling Abhimanyu as morally blameworthy, reminding the listener that dharma in battle is not merely victory but restraint and humanity.
Sañjaya describes Abhimanyu being relentlessly pierced by sharp arrows from Karṇa, Droṇa, Kṛpa and others. As Abhimanyu’s senses fade, he laments that if his father were present his life would be saved. Sañjaya concludes that in that weakened state the ruthless enemies struck him down to the ground.