Previous Verse
Next Verse

Shloka 17

Droṇa-parva Adhyāya 49: Yudhiṣṭhira’s Lament and Strategic Foreboding after Abhimanyu’s Fall

विमृद्य नगशृज्भजाणि संनिवृत्तमिवानिलम्‌ । अस्तंगतमिवादित्यं तप्त्वा भारतवाहिनीम्‌,इस प्रकार रणभूमिमें गिरे हुए शूरवीर अभिमन्युको आपके सैनिकोंने चारों ओरसे घेर लिया। जैसे ग्रीष्म-ऋतुमें जंगलको जलाकर आग बुझ गयी हो, जिस प्रकार वायु वृक्षोंकी शाखाओंको तोड़-फोड़कर शान्त हो रही हो, जैसे संसारको संतप्त करके सूर्य अस्ताचलको चले गये हों, जैसे चन्द्रमापर ग्रहण लग गया हो तथा जैसे समुद्र सूख गया हो, उसी प्रकार समस्त कौरव-सेनाको संतप्त करके पूर्ण चन्द्रमाके समान मुखवाला अभिमन्यु पृथ्वीपर पड़ा था; उसके सिरके बड़े-बड़े बालों (काकपक्ष)-से उसकी आँखें ढक गयी थीं। उस दशामें उसे देखकर आपके महारथी बड़ी प्रसन्नताके साथ बारंबार सिंहनाद करने लगे

vimṛdya nagaśṛṅgabhajānī saṁnivṛttam ivānilam | astaṅgatam ivādityaṁ taptvā bhāratavāhinīm ||

ສັນຊະຍາກ່າວວ່າ: «ເມື່ອລາວໄດ້ບີບບັງຄັບແລະທຳລາຍນັກຮົບແຫ່ງພວກພາຣະຕະແລ້ວ ລາວນອນນິ່ງ—ດັ່ງລົມທີ່ສົງບຫຼັງຈາກຫັກຍອດແລະກິ່ງໄມ້, ດັ່ງຕາເວັນທີ່ຕົກຫຼັງຈາກເຜົາໂລກໃຫ້ຮ້ອນ. ດັ່ງນັ້ນ ອະພິມັນຍຸ ຜູ້ເຄີຍເຮັດໃຫ້ກອງທັບກົວຣະວະທັງມວນທຸກທົນ ໄດ້ລົ້ມຢູ່ໃນສະໜາມຮົບ ແລະຖືກທະຫານຂອງທ່ານລ້ອມຮອບທຸກດ້ານ. ເມື່ອເຫັນລາວໃນສະພາບນັ້ນ ມະຫາຣະຖີຂອງທ່ານກໍຮ້ອງຄຳຮາມດັ່ງສິງໂຕ ດ້ວຍຄວາມຍິນດີ ຊ້ຳໆ».

विमृद्यhaving crushed/pressed down
विमृद्य:
Karana
TypeVerb
Rootवि+मृद्
Formल्यप् (absolutive/gerund), कर्तरि
नगmountains/trees (lit. immovable)
नग:
Karma
TypeNoun
Rootनग
Formmasculine, accusative, plural
शृज्भजाणिunclear (corrupt/uncertain reading)
शृज्भजाणि:
TypeNoun
Rootअस्पष्ट (पाठदोष/भ्रष्टपाठ)
संनिवृत्तम्ceased, subsided, turned back
संनिवृत्तम्:
Karma
TypeAdjective
Rootसम्+नि+वृत्
Formक्त (past passive participle), neuter, accusative, singular
इवas if, like
इव:
TypeIndeclinable
Rootइव
अनिलम्wind
अनिलम्:
Karma
TypeNoun
Rootअनिल
Formmasculine, accusative, singular
अस्तंगतम्set (gone to setting)
अस्तंगतम्:
Karma
TypeAdjective
Rootअस्तं+गम् (अस्तंगत)
Formक्त (past passive participle), neuter, accusative, singular
इवas if, like
इव:
TypeIndeclinable
Rootइव
आदित्यम्the sun
आदित्यम्:
Karma
TypeNoun
Rootआदित्य
Formmasculine, accusative, singular
तप्त्वाhaving scorched/tormented
तप्त्वा:
Karana
TypeVerb
Rootतप्
Formक्त्वा (absolutive/gerund), कर्तरि
भारतवाहिनीम्the Bharata army
भारतवाहिनीम्:
Karma
TypeNoun
Rootभारत+वाहिनी
Formfeminine, accusative, singular

संजय उवाच

S
Sañjaya
Ā
Āditya (Sun)
A
Anila (Wind)
B
Bhārata-vāhinī (the host/army in the Bhārata war)
A
Abhimanyu (implied by the narrative context supplied in Hindi)

Educational Q&A

The verse underscores the moral tension of war: even extraordinary valor that ‘scorches’ an entire host ends in stillness and vulnerability. It highlights impermanence (the mighty become motionless like a spent wind or a setting sun) and implicitly questions the ethics of collective assault and triumphal exultation over a fallen hero.

Sañjaya describes a warrior who, after fiercely afflicting the opposing host, lies fallen and quiet on the battlefield. The surrounding soldiers close in, and the leading chariot-warriors respond with repeated lion-roars, celebrating the fall of the formidable fighter—identified in the surrounding passage as Abhimanyu.