Shloka 44
धृष्टद्युम्नस्य द्रोणाभिमुख्यं तथा सात्यकि-कर्ण-समागमः
Dhṛṣṭadyumna’s advance toward Droṇa and the Sātyaki–Karṇa confrontation
(दुर्योधनस्य क्षुद्रस्यथ न प्रमाणेडवतिष्ठत: । सौमदत्तेरव॑ध: साधु: स वै साहाय्यकारिण: ।। “जो शास्त्रीय मर्यादामें स्थित नहीं रहता, उस नीच दुर्योधनकी सहायता करनेवाले सोमदत्तकुमार भूरिश्रवाका जो इस प्रकार वध हुआ है, वह ठीक ही है। अस्मदीया मया रक्ष्या: प्राणबाध उपस्थिते । ये मे प्रत्यक्षतों वीरा हन्येरन्निति मे मति: ।। “मेरा यह दृढ़ निश्चय है कि मुझे प्राण-संकट उपस्थित होनेपर आत्मीय जनोंकी रक्षा करनी चाहिये; विशेषत: उन वीरोंकी जो मेरी आँखोंके सामने मारे जा रहे हों। सात्यकिश्न वश॑ नीत: कौरवेण महात्मना । ततो मयैतच्चरितं प्रतिज्ञारक्षणं प्रति ।। “कुरुवंशी महामना भूरिश्रवाने सात्यकिको अपने वशमें कर लिया था। इसीसे अपनी प्रतिज्ञाकी रक्षाके लिये मैंने यह कार्य किया है'। संजय उवाच पुनश्चव कृपया5<विष्टो बहु तत्तद् विचिन्तयन् उवाच चैनं कौरव्यमर्जुन: शोकपीडित: ।। संजय कहते हैं--राजन्! फिर बहुत-सी भिन्न-भिन्न बातें सोचकर अर्जुन दयासे द्रवित और शोकसे पीड़ित हो उठे तथा कुरुवंशी भूरिश्रवासे इस प्रकार बोले। अजुन उवाच धिगस्तु क्षत्रधर्म तु यत्र त्वं पुरुषेश्चर: । अवस्थामीदृशीं प्राप्त: शरण्य: शरणप्रद: । अर्जुनने कहा--उस क्षत्रिय-धर्मको धिक्कार है, जहाँ दूसरोंको शरण देनेवाले आप- जैसे शरणागतवत्सल नरेश एसी अवस्थाको जा पहुँचे हैं। को हि नाम पुमॉल्लोके मादृश: पुरुषोत्तम: । प्रहरेत् त्वद्विधं त्वद्य प्रतिज्ञा यदि नो भवेत् ।।) यदि पहलेसे प्रतिज्ञा न की गयी होती तो संसारमें मेरे-जैसा कौन श्रेष्ठ पुरुष आप-जैसे गुरुजनपर आज ऐसा प्रहार कर सकता था। एवमुक्त: स पार्थेन शिरसा भूमिमस्पृशत् । पाणिना चैव सब्येन प्राहिणोदस्य दक्षिणम्,कुन्तीकुमार अर्जुनके ऐसा कहनेपर भूरिश्रवाने अपने मस्तकसे भूमिका स्पर्श किया। बायें हाथसे अपना दाहिना हाथ उठाकर अर्जुनके पास फेंक दिया
arjuna uvāca |
duryodhanasya kṣudrasya yathā na pramāṇe 'vatiṣṭhataḥ |
saumadatter avadhaḥ sādhuḥ sa vai sahāyyakāriṇaḥ ||
asmadīyā mayā rakṣyāḥ prāṇabādhe upasthite |
ye me pratyakṣato vīrā hanyerann iti me matiḥ ||
sātyakiś ca vaśaṃ nītaḥ kauraveṇa mahātmanā |
tato mayaitac caritaṃ pratijñārakṣaṇaṃ prati ||
sañjaya uvāca |
punaś ca kṛpayāviṣṭo bahu tat-tad vicintayan |
uvāca cainaṃ kauravyam arjunaḥ śokapīḍitaḥ ||
arjuna uvāca |
dhig astu kṣatradharmaṃ tu yatra tvaṃ puruṣeśvara |
avasthām īdṛśīṃ prāptaḥ śaraṇyaḥ śaraṇapradaḥ ||
ko hi nāma pumāṃl loke mādṛśaḥ puruṣottama |
praharet tvad-vidhaṃ tv adya pratijñā yadi no bhavet ||
evam uktaḥ sa pārthena śirasā bhūmim aspṛśat |
pāṇinā caiva savyena prāhiṇod asya dakṣiṇam ||
ອາຣະຈຸນເວົ້າວ່າ: «ເນື່ອງຈາກ ທຸຣະໂຢທະນະ ຜູ້ຕ່ຳຕ້ອຍນັ້ນ ບໍ່ຢືນຢູ່ໃນຂອບເຂດແຫ່ງຄວາມປະພຶດອັນຊອບ, ການສັງຫານບຸດຂອງ ໂສມະດັດ (ພູຣີສຣະວັສ) ຜູ້ເປັນຜູ້ຊ່ວຍເຂົາ ຈຶ່ງເປັນສິ່ງສົມຄວນ. ເມື່ອຊີວິດຕົກຢູ່ໃນອັນຕະລາຍ ຂ້ອຍມີຄວາມຕັ້ງໃຈໝັ້ນຄົງວ່າ ຈະປົກປ້ອງພວກພ້ອມຂອງຂ້ອຍ—ໂດຍສະເພາະວິລະຊົນທີ່ກຳລັງຖືກຟັນລົງຕໍ່ໜ້າຕາຂອງຂ້ອຍ. ພູຣີສຣະວັສ ກຸຣຸຜູ້ມີໃຈຍິ່ງ ໄດ້ຄວບຄຸມ ຊາຕະຍະກິ ໄວ້ໃນອຳນາດ; ດັ່ງນັ້ນ ເພື່ອຮັກສາຄຳປະຕິຍານຂອງຂ້ອຍ ຂ້ອຍຈຶ່ງກະທຳເຊັ່ນນີ້». ສັນຊະຍະເວົ້າວ່າ: «ໂອ ພຣະມະຫາກະສັດ! ຕໍ່ມາ ອາຣະຈຸນ—ຖືກຄວາມເມດຕາກະທົບໃຈ ຄິດພິຈາລະນາຫຼາຍປະການ ແລະຖືກຄວາມໂສກຄອບງຳ—ໄດ້ເວົ້າອີກຄັ້ງກັບ ພູຣີສຣະວັສ ຊາວກຸຣຸ: ‘ຂໍໃຫ້ຂ້ອຍດ່າຄຳວ່າ ທຳຂອງກະສັດນັກຮົບ (kṣatriya-dharma) ນັ້ນ, ເພາະມັນເຮັດໃຫ້ທ່ານ—ເຈົ້າແຫ່ງມະນຸດ ຜູ້ໃຫ້ທີ່ພຶ່ງ ແລະຄວນເປັນທີ່ພຶ່ງ—ຕົກມາຢູ່ໃນສະພາບນີ້! ຖ້າບໍ່ມີຄຳປະຕິຍານກ່ອນໜ້າ, ໃນໂລກນີ້ ແມ່ນແຕ່ຄົນເຊັ່ນຂ້ອຍ ຈະກ້າຟັນທ່ານ ຜູ້ຄວນເຄົາລົບ ເຊັ່ນນີ້ໃນວັນນີ້ໄດ້ແນວໃດ?’ ເມື່ອຖືກ ປາຣຖະ ເວົ້າເຊັ່ນນັ້ນ ພູຣີສຣະວັສ ໄດ້ແຕະພື້ນດິນດ້ວຍສີສະ, ແລະໃຊ້ມືຊ້າຍຍົກແຂນຂວາຂອງຕົນ ແລ້ວໂຍນມັນໄປຫາ ອາຣະຈຸນ».
अजुन उवाच
Educational Q&A
The passage dramatizes a clash between two ethical imperatives in war: fidelity to a vow (pratijñā-rakṣaṇa) and the ideal of kṣatriya honor that protects the vulnerable and respects a worthy opponent. Arjuna justifies his harsh act as necessary to keep his pledge and save an ally, yet he simultaneously condemns the very warrior-code that can force such a deed, revealing the moral cost of rigid obligations amid battlefield chaos.
Bhūriśravas (Somadatta’s son) has subdued Sātyaki. Arjuna intervenes to protect Sātyaki and to uphold a prior vow, resulting in Bhūriśravas being grievously harmed (his right arm severed). Afterward Arjuna, moved by compassion and grief, speaks to Bhūriśravas with remorse, denouncing the situation that has reduced a refuge-giving noble to such suffering; Bhūriśravas accepts the outcome, bowing to the ground and casting away his severed arm.