Shloka 23
वर्मभिश्व तथानीकैव्यवरकीर्णा वसुंधरा । वहाँ चूर-चूर हुए चक्कों, टूटे हुए उत्तमोत्तम आयुधों, टूक-टूक हुए धुरों, खण्डित हुए ईषादण्डों और बन्धुरों, मथे गये हाथियों, तोड़कर गिराये हुए ध्वजों, छिन्न-भिन्न कवचों और विनष्ट हुए सैनिकोंकी लाशोंसे वहाँकी पृथ्वी पट गयी थी || २१-२२ ह ।।
varmabhiś ca tathānīkaiḥ vyavakīrṇā vasuṃdharā | tatra cūrṇa-cūrṇīkṛtaiḥ cakraiḥ, ṭuṭitaiḥ uttamottamaiḥ āyudhaiḥ, ṭūkī-kṛtaiḥ dhuraiḥ, khaṇḍitaiḥ īṣādaṇḍaiḥ ca bandhuraiḥ, mathitaiḥ hastibhiḥ, bhittvā pātitaiḥ dhvajaiḥ, chinna-bhinnaiḥ kavacaiḥ ca vinaṣṭa-sainika-śavair tatra pṛthivī paṭitā iva babhūva || sragbhir ābharaṇaiḥ vastraiḥ anukarṣaiḥ ca, māriṣa ||
ສັນຊະຍະ ກ່າວວ່າ: ແຜ່ນດິນທີ່ນັ້ນເຕັມໄປດ້ວຍເກາະກຳບັງ ແລະ ກອງຮົບທີ່ແຕກກະຈາຍ. ພື້ນດິນນັ້ນຮາວກັບຖືກປູດ້ວຍຊາກສົງຄາມ—ລໍ້ແຕກເປັນຊິ້ນໆ, ອາວຸດອັນດີເລີດຖືກຫັກ, ຄານຄໍແຕກສະຫຼາຍ, ໄມ້ຄານ ແລະ ອຸປະກອນຍຶດຕິດຖືກທຳລາຍ, ຊ້າງຖືກຂະຍີ້ໃນການປະທະ, ທຸງຖືກດຶງລົງແລະຖິ້ມໄປ, ເກາະອົກຖືກສີກຂາດເປັນຊິ້ນ, ແລະ ສົບຂອງທະຫານຜູ້ລົ້ມຕາຍກະຈາຍເຕັມທົ່ວ. ນັ້ນແມ່ນພາບອັນເຢັນຊາຂອງຄ່າທາງທຳມະຂອງສົງຄາມ—ບ່ອນທີ່ຄວາມກ້າຫານ ແລະ ຄວາມຍິ່ງຍໂສ ລ້ວນຈົບລົງດ້ວຍຄວາມພິນາດ, ແລະ ສະໜາມຮົບເອງກໍເປັນພະຍານຕໍ່ຄວາມພັງທະລາຍ ເມື່ອທຳມະຖືກໂຕ້ຖຽງດ້ວຍອາວຸດ।
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse underscores the impermanence of martial glory and the ethical weight of war: even the finest weapons, armour, and proud standards end as debris, while the earth is covered with the fallen. It invites reflection on how conflict—though framed within kṣatriya-duty—inevitably produces suffering and ruin.
Sanjaya reports to Dhṛtarāṣṭra a vivid scene from the battlefield: the ground is littered with shattered chariot parts, broken weapons, torn armour, toppled banners, mangled elephants, and the bodies of slain soldiers—an image of the battle’s intensity and aftermath.