Shloka 11
Bhīmasena’s Kalinga Engagement and the Approach of Bhīṣma (भीमसेन-कालिङ्ग-संग्रामः)
अच्छी तरह शिक्षा पाये हुए कितने ही हाथी तथा श्रेष्ठ गज
sañjaya uvāca—susaṃskṛtā bahavo hastinaś ca śreṣṭhā gajāś ca, yeṣāṃ gaṇḍasthalebhyo madaḥ sravati sma, te ṛṣṭi-tomara-nārācair viddhāḥ, marma-vidīrṇatvāc cighghāṭantaḥ prāṇaśūnyā bhūmau nipetūḥ; kecid bhayānaka-cītkāraṃ kurvāṇāḥ sarvā diśo vidudruvuḥ.
ສັນຊະຍະກ່າວວ່າ: ຊ້າງຫຼາຍໂຕທີ່ຝຶກດີ ແລະຊ້າງງາງາມຜູ້ສູງສົງ, ມີນ້ຳມັດໄຫຼອອກຈາກຂົມຂມັບ, ຖືກແທງດ້ວຍຫອກ, ທົມມະຣະ ແລະນາຣາຈ (ລູກສອນເຫຼັກ). ເມື່ອຈຸດສຳຄັນຖືກຂາດຂະແຍກ, ພວກມັນຮ້ອງດັງດ້ວຍຄວາມເຈັບປວດ ແລ້ວລົ້ມຕາຍລົງກັບພື້ນດິນ; ບາງໂຕຮ້ອງຢ່າງນ່າຢ້ານ ແລ້ວຫນີຕົກໃຈໄປທຸກທິດ. ພາບນີ້ຕອກຢ້ຳຄ່າທາງສິນທຳຂອງສົງຄາມ: ແມ່ນແຕ່ສັດທີ່ແຂງແກ່ ແລະຖືກຝຶກເພື່ອຮົບ, ກໍກາຍເປັນເຫຍື່ອອັນອ່ອນແອ ເມື່ອຄວາມຮຸນແຮງກົດທັບຄວາມຍັບຍັ້ງ ແລະໜ້າທີ່ລົ້ມລະລາຍເປັນການຂ້າຟັນ.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the grievous consequences of warfare: strength, training, and nobility cannot protect beings from the indiscriminate destruction of battle. It implicitly invites ethical reflection on the cost of conflict and the suffering inflicted on even non-human participants compelled into war.
Sanjaya describes the battlefield where many musth elephants are pierced by spears, javelins, and iron arrows. With their vital points torn, they trumpet, collapse dead, and some flee in terror in all directions, conveying chaos and devastation among the war-elephants.