Adhyaya 32
विभूति-योगः (Vibhūti-yoga) — Exemplary Manifestations as a Contemplative Index
Upa-parva: Bhagavad Gītā Parva (Gītā-adhyāya cluster within Bhīṣma-parva)
Kṛṣṇa resumes instruction by asserting the limits of even divine and sage knowledge regarding his ultimate origin, positioning himself as the causal source of devas and seers (1–2). He states that correct recognition of him as unborn, beginningless, and lord of worlds functions as a liberative cognition that loosens moral-psychological burden (3). He then enumerates foundational qualities and polarities—intellect, knowledge, non-delusion, restraint, pleasure and pain, fear and fearlessness—as differentiated modalities proceeding from him (4–5), and situates primordial progenitors (seven seers, early Manus) as mind-born from his being (6). Knowing his vibhūti and yoga is presented as stabilizing one’s yogic integration; devotion is characterized by reflective understanding, mutual instruction, and constant discourse (7–9). He promises buddhi-yoga to devoted practitioners and depicts an inner illumination that dispels ignorance (10–11). Arjuna responds with a formal ascription of supreme titles and requests an expanded account of divine manifestations and the practical means of contemplation (12–18). Kṛṣṇa agrees to speak selectively, then offers a structured catalogue: he is the self within beings; among classes he is the foremost (Vişṇu among Ādityas, Sun among lights, etc.), extending across sacred texts, deities, mountains, rivers, virtues, time, governance, and the seed of all existence (19–39). He concludes that the list is only indicative: all excellence is a fraction of his radiance, and the cosmos is sustained by a single portion of his power (40–42).
Chapter Arc: अर्जुन का प्रश्न युद्धभूमि के बीचों-बीच भीतर की अंतिम घड़ी पर टिक जाता है—‘अधियज्ञ कौन है, देह में कैसे स्थित है, और प्रयाण-काल में युक्तात्मा उसे कैसे जानें?’ → कृष्ण उत्तर देते हुए ब्रह्म, अध्यात्म, कर्म, अधिभूत, अधिदैव और अधियज्ञ की परिभाषाएँ खोलते हैं; फिर प्रश्न और तीखा होता है—मृत्यु के क्षण चंचल मन को कैसे साधें, किस स्मरण से गति सुनिश्चित हो? → निर्णायक वचन: ‘अन्तकाले मामेव स्मरन्…’—जो अंतिम क्षण में कृष्ण-स्मरण के साथ देह त्यागता है, वह उन्हीं को प्राप्त होता है; और यह स्मरण अभ्यास-योग, एकाग्र चित्त, भक्ति और प्राण-नियमन से सिद्ध होता है। → कृष्ण काल-चक्र और ब्रह्मा के दिन-रात्रि का विस्तार बताते हैं, फिर ‘शुक्ल/कृष्ण’—दो मार्गों का रहस्य रखते हैं; योगी इन मार्गों को जानकर मोहित नहीं होता और ‘सर्वेषु कालेषु योगयुक्त’ रहने का आदेश पाता है। → अर्जुन के सामने अब प्रश्न नहीं, साधना का आदेश है—क्या वह इसी क्षण, इसी रणभूमि में, निरंतर योग-युक्त होकर कर्म में उतरेगा?
Shlokas
Verse 1
भीष्मपर्वमें इकतीसवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ३९ ॥। 75 5 १. इस लोक और परलोकके किसी भी भोगके प्रति जिसके मनमें तनिक भी आसक्ति नहीं रह गयी है तथा जिसका मन सब ओरसे हटकर एकमात्र परम प्रेमास्पद
ອາຣະຈຸນກ່າວວ່າ: “ໂອ ປຸຣຸໂສຕຕະມະ (ບຸກຄົນສູງສຸດ)! ‘ພຣະພຣະຫມັນ’ (Brahman) ແມ່ນຫຍັງ? ‘ອັດຍາດມະ’ (adhyātma) ໝາຍເຖິງຫຍັງ? ‘ກຳ’ (karma) ໃນບົດນີ້ແມ່ນຫຍັງ? ແລະສິ່ງໃດທີ່ເອີ້ນວ່າ ‘ອັດທິພູຕະ’ (adhibhūta)? ‘ອັດທິໄດວະ’ (adhidaiva) ເອີ້ນວ່າຫຍັງ?”
Verse 2
अधियज्ञ: कथं कोअत्र देहेडस्मिन् मधुसूदन । प्रयाणकाले च कथं ज्ञेयोडसि नियतात्मभि:
ອາຣະຈຸນກ່າວວ່າ: “ໂອ ມະທຸສູດະນະ! ໃນທີ່ນີ້ ‘ອັດທິຍັດຍະ’ (Adhiyajña) ແມ່ນໃຜ? ແລະພຣະອົງສະຖິດຢູ່ໃນຮ່າງກາຍນີ້ແນວໃດ? ແລະໃນຍາມຈາກໄປ (ຍາມຕາຍ) ຜູ້ຄວບຄຸມຕົນແລະມັ່ນຄົງໃນວິໄນ ຈະຮູ້ຈັກພຣະອົງແນວໃດ?”
Verse 3
श्रीभगवानुवाच अक्षरं ब्रह्म परमं स्वभावो<ध्यात्ममुच्यते । भूतभावोद्धवकरो विसर्ग: कर्मसंज्ञित:
ພຣະຜູ້ມີພຣະພາກຕັດວ່າ: ອັກສອນອັນບໍ່ແປປ່ຽນ ອັນສູງສຸດ ແມ່ນ «ພຣະພຣົມ». ສະພາບແທ້ຂອງຕົນ (ອາດຕະ/ຈີວາດຕະ) ເອີ້ນວ່າ «ອັດຍາດຕະ». ແລະການປ່ອຍອອກ/ການກໍ່ເກີດ ທີ່ເຮັດໃຫ້ສະພາບຂອງສັດທັງຫຼາຍເກີດຂຶ້ນ ນັ້ນເອີ້ນວ່າ «ກຳ».
Verse 4
अधिभूतं क्षरो भाव: पुरुषश्चाधिदैवतम् । अधियज्ञो5हमेवात्र देहे देहभूतां वर
«ອະທິພູດ» ແມ່ນສະພາບທີ່ເສື່ອມສະລາຍ—ການດຳລົງຢູ່ອັນເປັນຂອງຊົ່ວຄາວ. «ອະທິໄດວະຕະ» ແມ່ນພຸຣຸສະຜູ້ເປັນສາກົນ. ແລະໃນກາຍນີ້ ຂ້າເອງແມ່ນ «ອະທິຍັດຍະ»—ພຣະເຈົ້າຜູ້ສະຖິດພາຍໃນ ຜູ້ຮັບແລະຊຳລະຍັດຍະ.
Verse 5
अन्तकाले च मामेव स्मरन् मुक्त्वा कलेवरम् | यः प्रयाति स मद्धाव॑ याति नास्त्यत्र संशय:
ໃນວາລະສຸດທ້າຍ ຜູ້ໃດລະລຶກເຖິງຂ້າແຕ່ຜູ້ດຽວ ແລ້ວລະທິ້ງກາຍໄປ—ຜູ້ນັ້ນຈະໄປຮອດສະພາບຂອງຂ້າເອງ; ບໍ່ມີຄວາມສົງໄສໃດໆໃນນີ້.
Verse 6
सम्बन्ध-- यहाँ यह बात कही गयी कि भ्रगवान्का स्मरण करते हुए मरनेवाला भगवान्को ही प्राप्त होता है। इसपर यह जिज्ञासा होती है कि केवल भगवान्के स्मरणके सम्बन्धनें ही यह विशेष नियम है या सभीके सम्बन्धमें है? इसपर कहते हैं-- यं यं वापि स्मरन् भावं त्यजत्यन्ते कलेवरम् | त॑ तमेवैति कौन्तेय सदा तद्भावभावित:
ໂອ ອາຈຸນ ບຸດແຫ່ງກຸນຕີ! ມະນຸດໃນວາລະສຸດທ້າຍ ລະລຶກເຖິງສະພາບໃດໆ ແລ້ວລະທິ້ງກາຍ—ຜູ້ນັ້ນຈະໄປຮອດສະພາບນັ້ນແທ້; ເພາະເຂົາໄດ້ຖືກຫຼໍ່ຫຼອມດ້ວຍອາການນັ້ນຢູ່ເສມອ.
Verse 7
इस प्रकार श्रीमह्याभारत भीष्मपर्वके श्रीमद्भगवद््गीतापव॑के अन्तर्गत ब्रह्मविद्या एवं योगशास्त्ररूप श्रीमद्भगवद््गीतोपनिषद्: श्रीकृष्णाजुनसंवादमें ज्ञान-विज्ञानयोग नामक सातवाँ अध्याय पूरा हुआ
ດັ່ງນັ້ນ ໂອ ອາຈຸນ! ໃນທຸກເວລາ ຈົ່ງລະລຶກເຖິງຂ້າຢ່າງຕໍ່ເນື່ອງ ແລະຈົ່ງຮົບດ້ວຍ. ດ້ວຍໃຈແລະປັນຍາທີ່ອຸທິດແດ່ຂ້າ ເຈົ້າຈະໄປຮອດຂ້າແນ່ນອນ ບໍ່ມີຄວາມສົງໄສ.
Verse 8
अभ्यासयोगयुक्तेनः चेतसा नान्यगामिना । परम॑ पुरुष दिव्यं याति पार्थानुचिन्तयन्
ດ້ວຍໃຈທີ່ຝຶກຝົນດ້ວຍໂຍຄະແຫ່ງການຝຶກຊ້ຳໆ—ໝັ້ນຄົງ ບໍ່ເລື່ອນໄປທາງອື່ນ—ຜູ້ໃດທີ່ຄິດຄຳນຶງຢ່າງຕໍ່ເນື່ອງເຖິງບຸລຸດສູງສຸດ ຜູ້ເປັນທິບພະບຸລຸດອັນສະຫວ່າງໄສ ຍ່ອມບັນລຸພຣະອົງນັ້ນແຕ່ຜູ້ດຽວ.
Verse 9
कविं पुराणमनुशासितार मणोरणीयांसमनुस्मरेद् य: । सर्वस्य धातारमचिन्त्यरूपम् आदित्यवर्ण तमस: परस्तात्
ຜູ້ໃດທີ່ລະລຶກພຣະອົງຢ່າງໝັ້ນຄົງ—ພຣະກະວີຜູ້ຮູ້ແຈ້ງ, ຜູ້ເກົ່າແກ່ແຕ່ດັ້ງເດີມ, ຜູ້ປົກຄອງແລະນຳທາງ, ລະອຽດຍິ່ງກວ່າສິ່ງລະອຽດທັງປວງ, ຜູ້ຄ້ຳຈຸນທຸກສິ່ງ, ຜູ້ມີຮູບພົບທີ່ເກີນການຄິດ, ສະຫວ່າງດັ່ງດວງອາທິດ ແລະຢູ່ເຫນືອຄວາມມືດແຫ່ງອະວິຊາ—ຜູ້ນັ້ນຍ່ອມຕັ້ງໃຈໄວ້ໃນພຣະສູງສຸດໃນຍາມຊີ້ຂາດ.
Verse 10
प्रयाणकाले मनसाचलेन भक््त्या युक्तो योगबलेन चैव । भ्रुवोर्मध्ये प्राणमावेश्य सम्यक् सतं परं पुरुषमुपैति दिव्यम्
ໃນຍາມຈາກໄປຈາກຊີວິດ ຜູ້ໃດທີ່ໃຈໝັ້ນຄົງ ປະສານກັບພັກຕິ ແລະເຂັ້ມແຂງດ້ວຍພະລັງໂຍຄະ, ພ້ອມທັງວາງລົມຫາຍໃຈຊີວິດໃຫ້ຢູ່ຢ່າງຖືກຕ້ອງທີ່ກາງຄິ້ວ—ຜູ້ນັ້ນຍ່ອມບັນລຸບຸລຸດສູງສຸດອັນສະຫວ່າງໄສ ຜູ້ເປັນສັດຈະນິລັນດອນ.
Verse 11
जो पुरुष सर्वज्ञ, अनादि, सबके नियन्ता,“ सूक्ष्मसे भी अति सूक्ष्म, सबके धारण-पोषण करनेवाले, अचिन्त्यस्वरूप, सूर्यके सदृश नित्य चेतन प्रकाशरूप और अविद्यासे अति परे, शुद्ध सच्चिदानन्दघन परमेश्वरका स्मरण करता है, वह भक्तियुक्त पुरुष अन्तकालमें भी योगबलसे भृकुटीके मध्यमें प्राणको अच्छी प्रकार स्थापित करके फिर निश्चल मनसे स्मरण करता हुआ उस दिव्यस्वरूप परम पुरुष परमात्माको ही प्राप्त होता है ।। सम्बन्ध- पाँचवें श्लोकमें भगवानका चिन्तन करते-करते मरनेवाले साधारण मनुष्यकी गतिका संक्षेपर्ें वर्णन किया गया; फिर आठवेंसे दसवें श*लीकतक भगवान्के 'अधियज्ञ" नामक सगुण निराकार दिव्य अव्यक्त स्वरूपका चिन्तन करनेवाले योगियोंकी अन्तकालीन गतिके सम्बन्धगें बतलाया;, अब ग्यारहवें शलोकसे तेरहवेंतक परम अक्षर निर्गुण नियाकार प्॑रह्मकी उपासना करनेवाले योगियोंकी अन्तकालीन गतिका वर्णन करनेके लिये पहले उस अक्षर ब्रह्मकी प्रशंसा करके उसे बतलाते हैं-- यदक्षरं वेदविदो वदन्ति विशन्ति यद्यतयो वीतरागा: । यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्य चरन्ति तत्ते पद संग्रहेण प्रवक्ष्ये
ອາຣະຈຸນກ່າວວ່າ: “ຄວາມເປັນອະມະຕະອັນບໍ່ເສື່ອມ (ອັກສະຣະ) ທີ່ນັກຮູ້ແຫ່ງເວດາກ່າວເຖິງ; ທີ່ນັກບຳເນັດຜູ້ປອດຈາກຕັນຫາເຂົ້າໄປສູ່; ແລະເພາະປາຖະໜາຈະໄດ້ມັນ ຜູ້ແສວງຫາຈຶ່ງດຳລົງພຣະພົມຈັນ (brahmacarya)—ກ່ຽວກັບເປົ້າໝາຍນັ້ນ ຂໍພຣະອົງຈົ່ງກ່າວໃຫ້ຂ້າພະເຈົ້າຟັງໂດຍຫຍໍ້.”
Verse 12
वेदके जाननेवाले विद्वान जिस सच्चिदानन्द्नरूप परमपदको अविनाशी कहते हैं,> आसक्तिरहित यत्नशील संन्यासी महात्माजन जिसमें प्रवेश करते हैं और जिस परमपदको चाहनेवाले ब्रह्मचारीलोग ब्रह्मचर्यका आचरण करते हैं, उस परमपदको मैं तेरे लिये संक्षेपसे कहूँगाः ।।
ເມື່ອຄວບຄຸມປະຕູທັງຫມົດຂອງອິນທຣີ ແລະກັກໃຈໃຫ້ໝັ້ນຢູ່ໃນຫົວໃຈແລ້ວ, ຈາກນັ້ນວາງລົມຫາຍໃຈຊີວິດໄວ້ທີ່ກະຫຼອດຫົວ (ຍອດສະຫຼອງ) ແລະດຳລົງຢູ່ໃນການຈົດຈໍ່ໂຍຄະທີ່ມຸ່ງສູ່ພຣະອາຕະມະສູງສຸດ—(ດັ່ງນີ້ແມ່ນການຕຽມພ້ອມສຳລັບການຈາກໄປຄັ້ງສຸດທ້າຍດ້ວຍສະຕິອັນມີວິໄນ)។
Verse 13
ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म व्याहरन् मामनुस्मरन्ः | यः प्रयाति त्यजन् देहं स याति परमां गतिम्
ຜູ້ໃດປິດກັ້ນປະຕູແຫ່ງອິນທຣີທັງປວງ ຕັ້ງໃຈໃຫ້ຢູ່ໃນບ່ອນຫົວໃຈ ແລ້ວໂດຍໃຈທີ່ຊະນະແລ້ວນັ້ນ ນໍາປຣານໄປສະຖິດຢູ່ທີ່ຍອດສະໝອງ ດໍາລົງຢູ່ໃນຍົກທະທາຣະນາອັນເກືອກກັບພຣະອາດມາ ແລະໃນຍາມລະທິ້ງກາຍ ອອກສຽງ “ໂອມ” ອັນເປັນພຣະພຣະຫມັນອັກສອນດຽວ ພ້ອມທັງລະລຶກເຖິງຂ້າ—ພຣະພຣະຫມັນນິຣຄຸນ—ຜູ້ນັ້ນຍ່ອມໄປຮອດຄະຕິອັນສູງສຸດ.
Verse 14
अनन्यचेता:* सतत यो मां स्मरति नित्यश: । तस्याहं सुलभ: पार्थ नित्ययुक्तस्थ योगिन:
ໂອ ອາຣຈຸນ! ຜູ້ໃດມີໃຈບໍ່ແບ່ງສອງ ລະລຶກເຖິງຂ້າ—ພຣະປຸຣຸສໂອດຕະມະ—ຢ່າງຕໍ່ເນື່ອງທຸກເວລາ; ສໍາລັບໂຢຄີຜູ້ຜູກພັນກັບຂ້າຢູ່ເປັນນິດ ຂ້າຍ່ອມເປັນຜູ້ທີ່ເຂົ້າເຖິງໄດ້ໂດຍງ່າຍ—ຄືລາວຍ່ອມໄດ້ພົບຂ້າໂດຍສະດວກ.
Verse 15
मामुपेत्य पुनर्जन्म दुःखालयमशाश्रवतम् । नाप्रुवन्ति महात्मान: संसिद्धिं परमां गता:
ບັນດາມະຫາອາດມາຜູ້ບັນລຸຄວາມສໍາເລັດອັນສູງສຸດ ເມື່ອເຂົ້າຮອດຂ້າແລ້ວ ຍ່ອມບໍ່ກັບໄປສູ່ການເກີດໃໝ່ອີກ—ໃນໂລກອັນບໍ່ຖາວອນນີ້ ອັນເປັນເຮືອນແຫ່ງທຸກຂ໌.
Verse 16
परम सिद्धिको प्राप्त महात्माजनर मुझको प्राप्त होकर दुःखोंके घर एवं क्षणभंगुर पुनर्जन्मको नहीं प्राप्त होते: ।।
ໂອ ອາຣຈຸນ! ໂລກທັງປວງຈົນເຖິງພຣະພຣະຫມາໂລກ ລ້ວນເປັນໂລກທີ່ຕ້ອງກັບຄືນ (ການເກີດໃໝ່) ອີກ. ແຕ່ໂອ ບຸດແຫ່ງກຸນຕີ! ຜູ້ໃດເຂົ້າຮອດຂ້າແລ້ວ ຍ່ອມບໍ່ມີການເກີດໃໝ່; ເພາະຂ້າຢູ່ເຫນືອການເວລາ ແລະໂລກເຫຼົ່ານັ້ນຖືກຈໍາກັດໂດຍເວລາ ຈຶ່ງບໍ່ຖາວອນ.
Verse 17
सहस्रयुगपर्यन्तमहर्यद् ब्रह्मणो विदु: । रात्रि युगसहस्रान्तां तेडहोरात्रविदो जना:
ຜູ້ຮູ້ຄວາມໝາຍຂອງກາງວັນແລະກາງຄືນ ຍ່ອມຮູ້ວ່າ “ກາງວັນ” ໜຶ່ງຂອງພຣະພຣະຫມາ ຍາວເຖິງພັນຍຸກ; ແລະ “ກາງຄືນ” ຂອງພຣະອົງກໍຍາວຈົນຄົບພັນຍຸກເຊັ່ນກັນ.
Verse 18
ब्रह्माका जो एक दिन है, उसको एक हजार चतुर्युगीतककी अवधिवाला और रात्रिको भी एक हजार चतुर्युगीतककी अवधिवाली जो पुरुष तत्त्वसे जानते हैं,* वे योगीजन कालके तत्त्वको जाननेवाले हैं १७ ।।
ເມື່ອວັນມາຮອດ ສັດທັງຫມົດທີ່ປາກົດຮູບ ເກີດຂຶ້ນຈາກ “ອະວະຍັກຕະ” (ອັນບໍ່ປາກົດ) ແລະເມື່ອຄືນມາຮອດ ພວກມັນກໍລະລາຍກັບໄປສູ່ອະວະຍັກຕະນັ້ນເອງ. ຜູ້ຍົກຈິດ (ໂຍຄີ) ຜູ້ຮູ້ວ່າ “ມື້ໜຶ່ງຂອງພຣະພຣະຫມາ” ຍາວເທົ່າກັບ ຈະຕຸຣຍຸກ ໜຶ່ງພັນ ແລະ “ຄືນໜຶ່ງ” ກໍເທົ່າກັນ—ຜູ້ນັ້ນແມ່ນຜູ້ຮູ້ສະພາບແທ້ຂອງເວລາ.
Verse 19
१८ ।। भूतग्राम: स एवायं भूत्वा भूत्वा प्रलीयते । रात्यागमेडवश: पार्थ प्रभवत्यहरागमे
ໂອ ປາຣຖະ! ຝູງສັດທັງຫມົດນີ້ເອງ ເກີດຂຶ້ນແລ້ວເກີດຂຶ້ນອີກ ແລະກໍລະລາຍແລ້ວລະລາຍອີກ. ຢູ່ໃຕ້ອຳນາດຂອງ ປຣະກຣິຕິ ຢ່າງຫລີກບໍ່ພົ້ນ, ເມື່ອຄືນມາຮອດມັນກໍຈົມລົງ, ເມື່ອວັນມາຮອດມັນກໍເກີດຂຶ້ນໃໝ່.
Verse 20
सम्बन्ध--ब्रह्माकी यात्रिके आरम्भमें जिस अव्यक्तमें समस्त थूत लीन होते हैं और दिनका आरम्भ होते ही जिससे उत्पन्न होते हैं; वही अव्यक्त सर्वश्रेष्ठ है या उससे बढ़कर कोई दूसरा और है? इस जिज्ञासापर कहते हैं-- परस्तस्मात्तु भावो<न्योडव्यक्तोडव्यक्तातू सनातन: । यः स सर्वेषु भूतेषु नश्यत्सु न विनश्यति
ແຕ່ຍັງມີອີກສິ່ງໜຶ່ງທີ່ຢູ່ເຫນືອກວ່າອະວະຍັກຕະນັ້ນ—ເປັນ “ອະວະຍັກຕະ” ອັນນິລັນດອນ ແລະແຕກຕ່າງຈາກອະວະຍັກຕະທີ່ເປັນຂອງຈັກກະວານ. ພຣະບຸຣຸດສູງສຸດນັ້ນ ບໍ່ພິນາດ ແມ້ເມື່ອສັດທັງປວງພິນາດ.
Verse 21
जो अव्यक्त 'अक्षर'* इस नामसे कहा गया है, उसी अक्षर नामक अव्यक्तभावको परम गतिः कहते हैं तथा जिस सनातन अव्यक्तभावको प्राप्त होकर मनुष्य वापस नहीं आते, वह मेरा परम धाम है
ອະວະຍັກຕະທີ່ເອີ້ນວ່າ “ອັກຊະຣະ” (ອັນບໍ່ເສື່ອມສະລາຍ) ນັ້ນ ຖືກປະກາດວ່າເປັນຄວາມໄປສູ່ທີ່ສູງສຸດ. ເມື່ອບັນລຸສະພາບອະວະຍັກຕະອັນນິລັນດອນນັ້ນແລ້ວ ມະນຸດບໍ່ກັບຄືນມາສູ່ການເກີດຕາຍອີກ—ນັ້ນແມ່ນພຣະທຳອາໄສສູງສຸດຂອງເຮົາ.
Verse 22
पुरुष: स पर: पार्थ भक््त्या लभ्यस्त्वनन्यया । यस्यान्त:स्थानि भूतानि येन सर्वमिदं ततम्
ໂອ ປາຣຖະ! ພຣະບຸຣຸດສູງສຸດນັ້ນ ພຶງບັນລຸໄດ້ດ້ວຍພັກຕິອັນບໍ່ແບ່ງໃຈເທົ່ານັ້ນ. ສັດທັງປວງຢູ່ພາຍໃນພຣະອົງ ແລະໂດຍພຣະອົງນີ້ ທັງຈັກກະວານຖືກແຜ່ຄຸ້ມຄອງເຕັມທົ່ວ.
Verse 23
सम्बन्ध-- आठवें और दसवें शलोकोंमें अधियज्ञकी उपासनाका फल परम दिव्य पुरुषकी प्राप्ति; तेरहवें *लोकमें परम अक्षर निर्गुण ब्रह्ममीे उपासनाका फल परमगतिकी प्राप्ति और चौदहवें शलोकमें सगुण-साकार भगवान् श्रीकृष्णणी उपासनाका फल भगवान्की प्राप्ति बतलाया गया है। इससे तीनोंगें किसी प्रकारके भेदका भ्रम न हो जाय; इस उद्देश्यसे अब सबकी एकताका प्रतिपादन करते हुए उनकी प्राप्तिके बाद पुनर्जन्मका अभाव दिखलाते हैं-- अव्यक्तोक्षर इत्युक्तस्तमाहु: परमां गतिम् । य॑ं प्राप्प न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम
Verse 24
अग्निर्ज्योतिरह:३ ४ शुक्ल:+ षण्मासा उत्तरायणम्: | तत्र प्रयाता गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्म॒विदों जना:
Arjuna said: Those who know Brahman and depart from life along the path presided over by fire, light, daytime, the bright fortnight, and the six months of the sun’s northern course—such persons, guided step by step by these divine powers, attain Brahman. The teaching highlights a disciplined, luminous course of departure associated with spiritual knowledge and ethical self-mastery, contrasting with darker paths driven by ignorance.
Verse 25
धूमो3 रात्रिस्तथारं कृष्ण:5 षण्मासा दक्षिणायनम्ईः | तत्र चान्द्रमसं ज्योतिर्योगी प्राप्य निवर्तते
Arjuna said: The path marked by smoke, by night, by the dark fortnight, and by the six months of the sun’s southern course—following that route, a yogin who acts with desire (seeking results) attains the lunar radiance; having enjoyed the fruits of meritorious deeds in the heavenly realm, he returns again (to mortal existence).
Verse 26
शुक्लकृष्णे गती होते जगत: शाश्वते मते । एकया यात्यनावृत्तिमन्यया5<वर्तते पुन:
Arjuna said: “These two courses of departure for the world—called the bright and the dark—are held to be eternal. By the one, a person goes to the state from which there is no return; by the other, one returns again, entering once more into the cycle of birth and death.”
Verse 27
नैते सृती पार्थ जानन् योगी मुह्ति कश्चन । तस्मात् सर्वेषु कालेषु योगयुक्तो भवार्जुन
O Pārtha, one who truly understands these two paths is not deluded as a yogin. Therefore, O Arjuna, at all times remain steadfastly united with yoga—maintaining evenness of mind and continuing the disciplined means that leads to the Highest.
Verse 28
वेदेषु यज्ञेषु तप:सु चैव दानेषु यत् पुण्यफलं प्रदिष्टम् अत्येति तत्सरवमिदं विदित्वा योगी परं स्थानमुपैति चाद्यम्
ອາຈຸນໄດ້ກ່າວວ່າ: ຜູ້ປະຕິບັດໂຍຄະຜູ້ຮູ້ແຈ້ງຄວາມລັບນີ້ຢ່າງແທ້ຈິງ ຍ່ອມເກີນກວ່າຜົນບຸນທັງປວງທີ່ກ່າວໄວ້ວ່າເກີດຈາກການຮຽນວິທະຍາເວດ, ພິທີຍັດ, ຕະປະ ແລະ ການໃຫ້ທານ; ແລະຍ່ອມເຂົ້າເຖິງສະຖານະອັນສູງສຸດ ດັ່ງເດີມ ແລະ ອະມະຕະນິລັນດອນ.
Verse 32
इति श्रीमहाभारते भीष्मपर्वणि श्रीमद्भगवद्गीतापर्वणि श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशाम्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे अक्षरब्रह्म॒योगो नामाष्टमो5ध्याय: ।।
ດັ່ງນີ້ ໃນສີຣີມະຫາພາຣະຕະ, ໃນພີສະມະປະຣະວະ, ໃນພາກທີ່ເອີ້ນວ່າ ສີຣີມັດ ພະຄະວັດຄີຕາ, ໃນຄຳສອນແບບອຸປະນິສັດຂອງຄີຕາ—ໃນວິຊາພຣະພຣະຫມັນ ແລະ ສາດໂຍຄະ—ການສົນທະນາລະຫວ່າງ ພຣະກຣິສນະ ແລະ ອາຈຸນ ທີ່ມີນາມວ່າ “ອັກສະຣະ-ພຣະຫມັນ ໂຍຄະ” ອັນເປັນບົດທີ 8 ໄດ້ສິ້ນສຸດລົງ. ທີ່ນີ້ໄດ້ຊີ້ບອກເຖິງບົດທີ 32 ຂອງພີສະມະປະຣະວະ.
Frequently Asked Questions
The chapter addresses how a practitioner can stabilize discernment and devotion amid uncertainty: by replacing diffuse abstraction with a structured contemplative map (vibhūti) that anchors attention and reduces confusion (asaṃmoha).
All differentiated excellences—ethical qualities, cognitive powers, natural grandeur, and social exemplars—can be read as partial expressions of a single sustaining principle; recognizing this supports steady-minded action guided by buddhi rather than fluctuation.
A direct phalaśruti formula is not stated; however, the closing meta-commentary functions similarly by asserting that the catalogue is only a sample, that all splendor derives from a fraction of the supreme radiance, and that the cosmos is upheld by a single portion—framing the teaching as a contemplative key to comprehensive integration.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.