Shloka 4
Bhīṣma’s Fall, the Arrow-bed (śara-talpa), and the Establishment of Guard
संजय कहते हैं--राजन्! तदनन्तर महाधनुर्धर, मतवाले हाथीके समान पराक्रमी, वीर, नरश्रेष्ठ, महाबली तथा शुभाशुभ निमित्तोंके ज्ञाता एवं अद्भुत शक्तिशाली द्रोणाचार्य मतवाले हाथियोंकी गतिको कुण्ठित कर देनेवाले विशाल धनुषको हाथमें लेकर उसे खींचने और विपक्षी सेनाको भगाने लगे। उन्होंने पाण्डवोंकी सेनामें प्रवेश करते समय सब ओर बुरे निमित्त (शकुन) देखकर शत्रुसेनाको संताप देते हुए पुत्र अश्वत्थामासे इस प्रकार कहा-- ।। अयं हि दिवसस्तात यत्र पार्थो महाबल: । जिधघांसु: समरे भीष्म परं यत्नं करिष्यति,“तात! यही वह दिन है, जब कि महाबली अर्जुन समरभूमिमें भीष्मको मार डालनेकी इच्छासे महान् प्रयत्न करेंगे
sañjaya uvāca—ayaṃ hi divasas tāta yatra pārtho mahābalaḥ | jighāṃsuḥ samare bhīṣmaṃ paraṃ yatnaṃ kariṣyati ||
ສັນຊະຍະກ່າວວ່າ: “ຂ້າແຕ່ພະຣາຊາ! ຕໍ່ຈາກນັ້ນ ດໂຣນາຈານ ນັກທະນູຜູ້ຍິ່ງໃຫຍ່ ກ້າຫານດັ່ງຊ້າງຄຸ້ມຄັ່ງ ເປັນວິລະຊົນ ແລະ ຮູ້ທັນນິມິດດີຮ້າຍ ໄດ້ຖືຄັນທະນູໃຫຍ່ອັນສາມາດຫັກຫຼຸດຄວາມໄວຂອງຊ້າງຄຸ້ມຄັ່ງ ແລະ ດຶງມັນເພື່ອຂັບໄລ່ກອງທັບຝ່າຍຕໍ່ຕ້ານໃຫ້ແຕກພ່າຍ. ເມື່ອເຂົ້າໄປໃນກອງທັບປານດະວະ ລາວເຫັນນິມິດຮ້າຍຮອບດ້ານ ແລະ ໄດ້ກ່າວກັບບຸດອັສວັດຖາມາວ່າ: ‘ລູກເອີຍ! ມື້ນີ້ແຫຼະ ທີ່ພາຣຖະ (ອາຣຊຸນ) ຜູ້ມີພະລັງອັນໃຫຍ່ ຈະພາກພຽນສຸດກໍາລັງ ໂດຍປາຖະໜາຈະສັງຫານ ພີສະມະ ໃນສະໜາມຮົບ’ ”.
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights resolute exertion (paraṃ yatnaṃ) in pursuit of a chosen martial objective, while implicitly pointing to the ethical strain of dharma in war: even revered elders like Bhīṣma become targets when duty, vows, and battlefield necessity collide.
As the battle intensifies, Droṇa addresses his son Aśvatthāman, foreseeing that this is the decisive day when Arjuna will make his greatest attempt to bring down Bhīṣma. Sañjaya reports this to King Dhṛtarāṣṭra, framing the moment as a turning point.