Shloka 16
Brahmopadeśa on Saṃnyāsa, Tapas, and Jñāna (ब्रह्मोपदेशः—संन्यासतपोज्ञानविमर्शः)
यह देह एक वृक्षके समान है। अज्ञान इसका मूल (जड़) है, बुद्धि स्कन्ध (तना) है, अहंकार शाखा है, इन्द्रियाँ अंकुर और खोखले हैं तथा पञचमहाभूत इसको विशाल बनानेवाले हैं और इस वृक्षकी शोभा बढ़ाते हैं। इसमें सदा ही संकल्परूपी पत्ते उगते और कर्मरूपी फूल खिलते रहते हैं। शुभाशुभ कर्मोसे प्राप्त होनेवाले सुख-दुःखादि ही इसमें सदा लगे रहनेवाले फल हैं। इस प्रकार ब्रह्म॒रूपी बीजसे प्रकट होकर प्रवाहरूपसे सदा मौजूद रहनेवाला यह देहरूपी वृक्ष समस्त प्राणियोंके जीवनका आधार है। बुद्धिमान् पुरुष तत्त्वज्ञानरूपी खड़गसे इस वृक्षको छिन्न-भिन्न कर जब जन्म-मृत्यु और जरावस्थाके चक्करमें डालनेवाले आसक्तिरूप बन्धनोंको तोड़ डालता है तथा ममता और अहंकारसे रहित हो जाता है, उस समय उसे अवश्य मुक्ति प्राप्त होती है, इसमें संशय नहीं है ।। द्वाविमौ पक्षिणौ नित्यौ संक्षेपौ चाप्पयचेतनौ । एताभ्यां तु परो योअन्यश्लेतनावान् स उच्यते
dvāv imau pakṣiṇau nityau saṅkṣepau cāpy acetānau | etābhyāṁ tu paro yo 'nyaś cetanāvān sa ucyate ||
ພະວາຍຸກ່າວວ່າ: «ກາຍນີ້ເປັນດັ່ງຕົ້ນໄມ້. ອະວິຊາແມ່ນຮາກ; ບຸດທິ (buddhi) ແມ່ນລໍາຕົ້ນ; ອະຫັງກາຣແມ່ນກິ່ງ; ອິນທຣິຍະແມ່ນຍອດອ່ອນ ແລະໂພງຮູ; ແລະມະຫາພູດທັງຫ້າ (pañca-mahābhūta) ເຮັດໃຫ້ມັນກວ້າງໃຫຍ່ ແລະເພີ່ມຄວາມງາມ. ໃນນັ້ນ ໃບອັນເປັນຮູບຂອງສັງກັລປະ (saṅkalpa) ງອກຂຶ້ນຕະຫຼອດ, ແລະດອກອັນເປັນຮູບຂອງກຳ (karma) ບານຢູ່ຕະຫຼອດ. ຜົນທີ່ຕິດຢູ່ເສມອື່ນໆ ແມ່ນສຸກ-ທຸກ ແລະອື່ນໆ ທີ່ໄດ້ຈາກກຳດີກຳຊົ່ວ. ຕົ້ນໄມ້ຮູບກາຍນີ້ ປາກົດຈາກເມັດພັນອັນເປັນຮູບຂອງພຣະພຣະຫມັນ (Brahman) ແລະດໍາລົງຢູ່ເສມໃນກະແສ; ມັນເປັນຖານຊີວິດຂອງສັດທັງປວງ. ເມື່ອບຸກຄົນຜູ້ມີປັນຍາ ໃຊ້ດາບແຫ່ງຄວາມຮູ້ຄວາມຈິງ (tattva-jñāna) ຕັດສະຫຼາຍຕົ້ນໄມ້ນີ້, ທໍາລາຍພັນທະແຫ່ງຄວາມຕິດພັນທີ່ພາໃຫ້ຕົກໃນວົງຈອນເກີດ-ຕາຍ ແລະຄວາມແກ່, ແລະກາຍເປັນຜູ້ບໍ່ຍຶດຖື ແລະບໍ່ມີອະຫັງກາຣ—ເມື່ອນັ້ນຍ່ອມໄດ້ຮັບມຸກຕິ (ຄວາມພົ້ນ) ແນ່ນອນ; ບໍ່ມີຂໍ້ສົງໄສ. ຍັງມີນົກສອງຕົວທີ່ຢູ່ຄູ່ກັນຕະຫຼອດ—ລະອຽດລຶກ ແລະໂດຍຕົນເອງບໍ່ມີສະຕິອິດສະຫຼະ. ແຕ່ເຫນືອກວ່າສອງນັ້ນ ຍັງມີຫຼັກການອື່ນທີ່ສູງກວ່າ: ຜູ້ມີຈິດຮູ້ແທ້. ພຣະອົງນັ້ນເທົ່ານັ້ນ ຈຶ່ງຖືກເອີ້ນວ່າ ຄວາມຈິງອັນມີສະຕິ.»
वायुदेव उवाच
Educational Q&A
The verse distinguishes between two ever-present ‘bird-like’ principles that are described as non-sentient, and a third, higher reality that is truly conscious. The ethical and spiritual thrust is to recognize consciousness as distinct from the mechanisms of embodied life, and to orient oneself toward that higher sentient principle for liberation.
In Ashvamedhika Parva, Vāyudeva is instructing the listener in a liberation-oriented teaching. After describing the body as a tree sustained by ignorance and karma (in the surrounding passage), he compresses the metaphysical point here: beyond the paired factors associated with embodiment, there is a superior conscious reality.