Shloka 83
Puṣkara-Śapatha Itihāsa (Agastya–Indra Dispute at the Tīrthas) | पुष्कर-शपथ-आख्यानम्
अत्रि बोले--कल्याणी! काम आदि शत्रुओंसे त्राण करनेवालेको अरात्रि कहते हैं और अत् (मृत्यु) से बचानेवाला अत्रि कहलाता है। इस प्रकार मैं ही अरात्रि होनेके कारण अत्रि हूँ। जबतक जीवको एकमात्र परमात्माका ज्ञान नहीं होता
bhīṣma uvāca | atrir uvāca—kalyāṇi! kāmādīn śatrūn trātīti arātriḥ ucyate, at (mṛtyoḥ) trātīti atriḥ kathyate | evaṃ aham eva arātri-bhāvād atriḥ | yāvat jīvasya ekamātra-paramātma-jñānaṃ na bhavati tāvat avasthā rātriḥ ucyate | tasyā ajñānāvasthāyā abhāvād api aham arātriḥ atriś ca | sarva-prāṇibhir ajñātaṃ yat rātri-sadṛśaṃ paramātma-tattvaṃ tasmin aham sadā jāgarti; ataḥ tat mama arātri-sadṛśam | etayā niruktyāpi aham arātri-nāma atri (jñānī) nāma ca dhārayāmi | etat mama nāmārthaṃ vijānīhi || yātudhānī uvāca—yathodāhṛtam etat te mayi nāma mahādyute, durdhāryam etan manasā | gaccha, avatara padminīm ||
ອະຕຣິ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ນາງຜູ້ເປັນມົງຄຸນ! ຜູ້ໃດຊ່ວຍຊີວິດໃຫ້ພົ້ນຈາກສັດຕູເຊັ່ນ ກາມະ (ຕັນຫາ) ແລະອື່ນໆ ຜູ້ນັ້ນເອີ້ນວ່າ ‘ອາຣາຕຣິ’ (ຜູ້ທີ່ບໍ່ມີຄືນ). ແລະຜູ້ໃດຊ່ວຍໃຫ້ພົ້ນຈາກ ‘ອັດ’—ຄວາມຕາຍ—ຜູ້ນັ້ນເອີ້ນວ່າ ‘ອະຕຣິ’. ດັ່ງນັ້ນ ເພາະຂ້າເປັນ ‘ອາຣາຕຣິ’ ຂ້າຈຶ່ງເປັນ ‘ອະຕຣິ’ ດ້ວຍ. ຕາບໃດທີ່ສັດມີຊີວິດຍັງບໍ່ຮູ້ແຈ້ງພຣະອາຕະມັນສູງສຸດອົງດຽວ ສະພາບນັ້ນເອີ້ນວ່າ ‘ຄືນ’. ເພາະຂ້າພົ້ນຈາກສະພາບອະວິຊານັ້ນ ຂ້າຈຶ່ງຖືກເອີ້ນວ່າ ‘ອາຣາຕຣິ’ ແລະ ‘ອະຕຣິ’. ແລະເພາະສະພາບສູງສຸດນັ້ນບໍ່ຮູ້ຈັກແກ່ສັດທັງປວງ ຈຶ່ງເຫມືອນຄືນສໍາລັບພວກເຂົາ; ແຕ່ຂ້າຕື່ນຮູ້ຢູ່ເສມອໃນສະພາບນັ້ນ ຈຶ່ງເຫມືອນບໍ່ມີຄືນສໍາລັບຂ້າ. ຕາມນິຣຸກຕິນີ້ດ້ວຍ ຂ້າຈຶ່ງຖືນາມ ‘ອາຣາຕຣິ’ ແລະ ‘ອະຕຣິ’ (ຜູ້ຮູ້). ຈົ່ງເຂົ້າໃຈວ່ານີ້ແມ່ນຄວາມໝາຍແຫ່ງນາມຂອງຂ້າ». ຍາຕຸທານີ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ມະຫາລະສີຜູ້ສະຫວ່າງໄສ! ຄວາມໝາຍນາມທີ່ທ່ານອະທິບາຍ ຍາກແກ່ໃຈຂ້າຈະເຂົ້າໃຈ. ບັດນີ້ ຈົ່ງໄປ—ລົງໄປໃນສະໜອງທີ່ເຕັມໄປດ້ວຍດອກບົວ».
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Ignorance is likened to ‘night’; until one attains knowledge of the one Supreme Self, one remains in that darkness. The knower who is awake in the Supreme Reality is ‘without night’ (arātri), and thus is portrayed as a true ‘Atri’—a protector from death and inner enemies like desire.
Atri explains, through etymological reasoning, how his name signifies freedom from the ‘night’ of ignorance and steadfast wakefulness in the Supreme Reality. Yātudhānī responds that this meaning is difficult to grasp and then instructs him to proceed and enter a lotus-pond.