Adhyaya 90
Śrāddha-dvija-parīkṣā: Paṅkti-dūṣa and Paṅkti-pāvana (श्राद्धे द्विजपरीक्षा—पङ्क्तिदूष-पङ्क्तिपावन)
Upa-parva: Dāna–Śrāddha Anuśāsana (Guidelines on Gifts and Śrāddha Eligibility)
Yudhiṣṭhira asks Bhīṣma which dvijas should receive śrāddha offerings. Bhīṣma differentiates between general charity—where a kṣatriya should not habitually test brāhmaṇas—and ritual contexts (daiva/pitṛ) where examination is deemed appropriate. He outlines markers for evaluating invitees (lineage, conduct, age, appearance, learning, family standing) and enumerates categories treated as non-eligible (apāṅkteya) or line-impairing (paṅkti-dūṣa). He then lists line-purifying (paṅkti-pāvana) qualities and profiles: Vedic learning, vows, disciplined conduct, truthfulness, restraint, ritual competence, and commitment to svadharma. The chapter further stresses that improper presence or improper conduct during the meal is believed to negate results; gifts given without faith or with malice are assigned a contrary destination. Practical cautions include shielding the rite from disruptive observers and emphasizing that feeding the unqualified yields no benefit, analogized to sowing seed on barren land or offering into extinguished fire. The unit closes by prioritizing learned and mantra-competent recipients over mere quantity, and by advising neutrality in selection rather than favoritism toward friends.
Chapter Arc: युधिष्ठिर, चातुर्वर्ण्य-धर्मों के उपदेश के बाद, पितृयज्ञ-रूप श्राद्ध के सूक्ष्म विधान और ‘किस तिथि में करने से क्या फल मिलता है’—यह जानने की उत्कंठा से भीष्म से प्रश्न करते हैं। → वैशम्पायन के माध्यम से भीष्म श्राद्ध-विधि का क्रम खोलते हैं—श्राद्ध ‘शुभ, धन्य, यशस्य, पुत्रीय’ है; पर तिथियों का चयन साधारण नहीं: कुछ तिथियाँ प्रशस्त, कुछ वर्ज्य; और समय-निर्णय (पूर्वाह्न/अपराह्न) भी फल को बदल देता है। → तिथि-फल का निर्णायक कथन: नवमी के श्राद्ध से एक-खुर वाले पशुओं (घोड़े आदि) की बहुलता; दशमी के श्राद्ध से गौ-वृद्धि; त्रयोदशी के श्राद्ध से कुटुम्ब में श्रेष्ठता, पर साथ ही घर में युवाओं की अकाल-मृत्यु का कठोर संकेत—और कृष्णपक्ष में चतुर्दशी का निषेध, दशमी से अमावस्या तक की प्रशस्तता; साथ ही श्राद्ध में अपराह्न की विशेषता। → भीष्म तिथियों की प्रशस्तता/वर्ज्यता और समय-श्रेष्ठता का नियम-रूप निष्कर्ष देते हैं: जैसे शुक्लपक्ष की अपेक्षा कृष्णपक्ष श्राद्ध के लिए अधिक उपयुक्त, वैसे ही पूर्वाह्न की अपेक्षा अपराह्न श्राद्ध के लिए अधिक विशिष्ट—अर्थात पितृ-तृप्ति हेतु ‘काल’ ही प्रधान साधन है।
Shlokas
Verse 1
अपन का बछ। अर: सप्ताशीतितमोब ध्याय: विविध तिथियोंमें श्राद्ध करनेका फल युधिछिर उवाच चातुर्वर्ण्यस्य धर्मात्मन् धर्मा: प्रोक्ता यथा त्वया । तथैव मे श्राद्धविर्धि कृत्स्न॑ प्रब्रूहि पार्थिव
ຢຸທິສຖິຣາ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ຜູ້ມີທຳ! ໂອ ກະສັດແຫ່ງແຜ່ນດິນ! ດັ່ງທີ່ທ່ານໄດ້ອະທິບາຍໜ້າທີ່ຂອງວັນນະທັງສີ່ແລ້ວ ບັດນີ້ຂໍໃຫ້ທ່ານອະທິບາຍໃຫ້ຂ້ອຍຢ່າງຄົບຖ້ວນເຖິງວິທີປະຕິບັດພິທີ śrāddha (ສຣາດທະ)»។
Verse 2
वैशम्पायन उवाच युधिष्ठिरेणैवमुक्तो भीष्म: शान्तनवस्तदा | इमं॑ श्राद्धविधिं कृत्स्नं वक्तुं समुपचक्रमे
ໄວສຳປາຍະນະ ກ່າວວ່າ: ເມື່ອຢຸທິສຖິຣາ ກ່າວຂໍຢ່າງນັ້ນ ບີສະມະ ບຸດຂອງສານຕະນຸ ຈຶ່ງເລີ່ມອະທິບາຍຢ່າງຄົບຖ້ວນເຖິງວິທີພິທີ śrāddha ທັງໝົດ.
Verse 3
भीष्म उवाच शृणुष्वावहितो राजन् श्राद्धकर्मविधिं शुभम् धन्यं यशस्यं पुत्रीयं पितृयज्ञं परंतप
ບີສະມະ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ກະສັດຜູ້ທຳໃຫ້ສັດຕູຫວາດຫວັນ! ຈົ່ງຟັງດ້ວຍຄວາມຕັ້ງໃຈ ວິທີກຳມະ śrāddha ອັນເປັນມົງຄຸນນີ້. ມັນໃຫ້ທັງຊັບສິນ ຊື່ສຽງ ແລະບຸດຫຼານ; ດັ່ງນັ້ນຈຶ່ງເອີ້ນວ່າ Pitṛyajña (ພິຕຣິຍັດຍະ) ຄືຍັດຍະແດ່ບັນພະບຸລຸດ»។
Verse 4
देवासुरमनुष्याणां गन्धर्वोरगरक्षसाम् | पिशाचकिज्नराणां च पूज्या वै पितर: सदा,देवता, असुर, मनुष्य, गन्धर्व, नाग, राक्षस, पिशाच और किन्नर--इन सबके लिये पितर सदा ही पूज्य हैं
«ສຳລັບເທວະ, ອະສຸຣະ, ມະນຸດ, ຄັນທະວະ, ນາກ, ຣາກສະສະ, ຜີປິສາດ ແລະ ກິນນະຣະ—ບັນພະບຸລຸດ (Pitṛs) ເປັນຜູ້ຄວນແກ່ການບູຊາເຄົາລົບຢູ່ເສມອ»។
Verse 5
पितृन् पूज्यादितः पश्चाद्देवतास्तर्पयन्ति वै । तस्मात् तान् सर्वयज्ञेन पुरुष: पूजयेत् सदा
«ຜູ້ມີປັນຍາ ຈະບູຊາບັນພະບຸລຸດ (Pitṛs) ກ່ອນ ແລ້ວຈຶ່ງຖວາຍນ້ຳບູຊາໃຫ້ເທວະເຈົ້າ. ດັ່ງນັ້ນ ຄົນຄວນເຄົາລົບບູຊາບັນພະບຸລຸດຢູ່ເສມອ ໂດຍຍັດຍະ ແລະພິທີສັກກາລະທຸກປະເພດ»។
Verse 6
अन्वाहार्य महाराज पित्णां श्राद्धमुच्यते । तस्माद् विशेषविधिना विधि: प्रथमकल्पित:,महाराज! पितरोंके श्राद्धको अन्वाहार्य कहते हैं। अतः विशेष विधिके द्वारा उसका अनुष्ठान पहले करना चाहिये
ພີສະມະ (Bhīṣma) ກ່າວວ່າ: «ໂອ ມະຫາຣາຊາ, ພິທີສຣາດທະ (śrāddha) ທີ່ຖວາຍແດ່ປິຕຣະ (Pitṛs—ບັນພະບຸລຸດ) ເອີ້ນວ່າ ‘ອັນວາຫາຣະຍະ’ (Anvāhārya). ດັ່ງນັ້ນ ຈຶ່ງມີການບັນຍັດໃຫ້ປະກອບພິທີນີ້ກ່ອນ ຕາມວິທີພິເສດທີ່ກຳນົດໄວ້»។
Verse 7
सर्वेष्वह:सु प्रीयन्ते कृते श्राद्धे पितामहा: । प्रवक्ष्यामि तु ते सर्वास्तिथ्यातिथ्यगुणागुणान्,सभी दिनोंमें श्राद्ध करनेसे पितर प्रसन्न रहते हैं। अब मैं तिथि और अतिथिके सब गुणागुणका वर्णन करूँगा
ພີສະມະກ່າວວ່າ: «ໃນທຸກໆມື້ ເມື່ອປະກອບພິທີສຣາດທະ ບັນພະບຸລຸດກໍພໍໃຈ. ບັດນີ້ ຂ້າພະເຈົ້າຈະອະທິບາຍໃຫ້ທ່ານຟັງຢ່າງຄົບຖ້ວນ ທັງຄຸນແລະໂທດທີ່ເກີດຈາກທິຖິ (tithi—ວັນຕາມຈັນທະຄະຕິ) ແລະຈາກການຕ້ອນຮັບແຂກຢ່າງຖືກຄວນ (atithi)»។
Verse 8
येष्वह:सु कृतै: श्राद्धैर्यत् फलं प्राप्पतेडनघ । तत् सर्व कीर्तयिष्यामि यथावत् तन्निबोध मे
ພີສະມະກ່າວວ່າ: «ໂອ ກະສັດຜູ້ບໍ່ມີມົນທິນ, ຜົນທີ່ໄດ້ຮັບຈາກການປະກອບສຣາດທະໃນມື້ຕ່າງໆ ຂ້າພະເຈົ້າຈະກ່າວໃຫ້ຄົບຖ້ວນ ແລະຕາມຄວາມເປັນຈິງ. ຈົ່ງຟັງຂ້າພະເຈົ້າດ້ວຍໃຈຈົດຈໍ່, ໂອ ຜູ້ປົກຄອງຜູ້ບໍ່ມີບາບ»។
Verse 9
पितृनर्च्य प्रतिपदि प्राप्तुयात् सुगृहे स्त्रियः । अभिरूपप्रजायिन्यो दर्शनीया बहुप्रजा:
ພີສະມະກ່າວວ່າ: «ເມື່ອໄດ້ບູຊາປິຕຣະ (Pitṛs—ບັນພະບຸລຸດ) ຢ່າງຖືກຕ້ອງໃນແຕ່ລະພິທີແລ້ວ, ຄົນຜູ້ນັ້ນຄວນໄດ້ພັນລະຍາຈາກຕະກູນດີ—ຍິງຜູ້ມີຮູບງາມ, ສາມາດໃຫ້ກຳເນີດລູກຫຼານດີ, ງາມນ່າຊົມ, ແລະມີລູກຫຼາຍ»។
Verse 10
प्रतिपदा तिथिको पितरोंकी पूजा करनेसे मनुष्य अपने उत्तम गृहमें मनके अनुरूप सुन्दर एवं बहुसंख्यक संतानोंको जन्म देनेवाली दर्शनीय भार्या प्राप्त करता है ।।
ພີສະມະກ່າວວ່າ: «ຖ້າຜູ້ໃດບູຊາປິຕຣະໃນວັນປຣະຕິປະດາ (Pratipadā) ຜູ້ນັ້ນຈະໄດ້ພັນລະຍາງາມ ຖືກໃຈ ແລະໃຫ້ກຳເນີດລູກຫຼາຍ ໃນເຮືອນອັນດີຂອງຕົນ. ເມື່ອປະກອບສຣາດທະໃນວັນດວິຕີຍາ (Dvitīyā) ຈະໄດ້ລູກສາວ. ໃນວັນຕຣິຕີຍາ (Tṛtīyā) ຈະໄດ້ມ້າ. ແລະຖ້າຖວາຍກຽດແດ່ປິຕຣະໃນວັນຈະຕຸຣຖີ (Caturthī) ສັດລ້ຽງນ້ອຍໆຈຳນວນຫຼາຍຈະເພີ່ມພູນໃນເຮືອນ»។
Verse 11
पज्चम्यां बहव: पुत्रा जायन्ते कुर्वतां नृप । कुर्वाणास्तु नरा: षष्ठ्यां भवन्ति द्युतिभागिन:
ພີດສະມະ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ພະຣາຊາ! ຜູ້ໃດປະກອບພິທີ ສຣາດທະ (śrāddha) ໃນວັນທີ 5 ຕາມຈັນທະຄະຕິ ຈະໄດ້ຮັບພອນໃຫ້ມີລູກຊາຍຫຼາຍ. ຜູ້ໃດປະກອບໃນວັນທີ 6 ຈະເປັນຜູ້ມີສ່ວນໃນຄວາມສະຫວ່າງໄສ ແລະສິຣີສົມບັດ»។
Verse 12
कृषिभागी भवेच्छाद्धं कुर्वाण: सप्तमीं नूप । अष्टम्यां तु प्रकुर्वाणो वाणिज्ये लाभमाप्नुयात्
ພີດສະມະ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ພະຣາຊາ! ຜູ້ໃດປະກອບສຣາດທະໃນວັນທີ 7 ຈະໄດ້ຮັບສ່ວນໃນຜົນກຳໄລແຫ່ງກະສິກຳ; ແລະຜູ້ໃດປະກອບໃນວັນທີ 8 ຈະໄດ້ກຳໄລໃນການຄ້າ. ດັ່ງນັ້ນ ພິທີນີ້ເມື່ອເຮັດໃຫ້ຖືກການເວລາ ຍ່ອມຖືກສອນວ່າ ນຳມາຊຶ່ງຄວາມຮັ່ງມີໃນໂລກຢ່າງເໝາະສົມ ແຕ່ຍັງຕັ້ງຢູ່ໃນທຳມະຕໍ່ບັນພະບຸຣຸດ»។
Verse 13
नवम्यां कुर्वत: श्राद्ध भवत्येकशफं बहु । विवर्धन्ते तु दशर्मीं गाव: श्राद्धान् विकुर्वतः
ພີດສະມະ ກ່າວວ່າ: «ຜູ້ໃດປະກອບສຣາດທະໃນວັນທີ 9 ຈະໄດ້ຜົນຫຼາຍ ໃນຮູບແບບສັດກີບດຽວ (ເຊັ່ນ ມ້າ). ແຕ່ຜູ້ໃດປະກອບໃນວັນທີ 10 ຝູງງົວຈະເພີ່ມພູນ ແລະເຈຣິນງອກງາມ»។
Verse 14
नवमीको श्राद्ध करनेवाले पुरुषके यहाँ एक खुरवाले घोड़े आदि पशुओंकी बहुतायत होती है और दशमीको श्राद्ध करनेवाले मनुष्यके घरमें गौओंको वृद्धि होती है ।।
ພີດສະມະ ກ່າວວ່າ: «ຜູ້ໃດປະກອບສຣາດທະໃນວັນທີ 9 ຈະມີສັດກີບດຽວ ເຊັ່ນ ມ້າ ແລະອື່ນໆ ຢ່າງຫຼາຍ; ຜູ້ໃດປະກອບໃນວັນທີ 10 ງົວໃນເຮືອນຈະເພີ່ມພູນ. ແຕ່ໂອ ພະຣາຊາ! ຜູ້ໃດປະກອບສຣາດທະໃນວັນທີ 11 ຈະເປັນເຈົ້າຂອງຊັບສິນທຸກປະເພດ ຍົກເວັ້ນແຕ່ຄຳແລະເງິນ; ແລະໃນເຮືອນຂອງລາວ ຈະເກີດລູກຊາຍຜູ້ມີຣັດສະມີແຫ່ງພຣະພຣະຫມັນ (ປັນຍາ ແລະວິຊາ)»។
Verse 15
द्वादश्यामीहमानस्य नित्यमेव प्रदृश्यते । रजतं बहुवित्तं च सुवर्ण च मनोरमम्,द्वादशीको श्राद्धके लिये प्रयत्न करनेवाले पुरुषको सदा ही मनोरम सुवर्ण, चाँदी तथा बहुत-से धनकी प्राप्ति होती देखी जाती है
ພີດສະມະ ກ່າວວ່າ: «ສຳລັບຜູ້ທີ່ພາກພຽນປະກອບພິທີໃນວັນທີ 12 (ທວາດະຊີ) ຢ່າງສະເໝີ, ມັກເຫັນຢູ່ເລື້ອຍໆວ່າ ຄວາມຮັ່ງມີອັນນ່າຊື່ນຊົມເກີດຂຶ້ນ—ເງິນ (ຣະຊະຕະ), ຊັບສິນຫຼາຍ, ແລະຄຳອັນງາມນ່າພໍໃຈ»។
Verse 16
ज्ञातीनां तु भवेच्छेष्ठ: कुर्वन् श्राद्ध त्रयोदशीम् । अवश्यं तु युवानो<स्य प्रमीयन्ते नरा गृहे
ພີສະມະກ່າວວ່າ: «ໃນຫມູ່ຍາດພີ່ນ້ອງ ຊາຍຜູ້ໃດເຮັດພິທີສຣາດທະ (śrāddha) ໃນວັນທີ 13 ຂອງເດືອນ (trayodaśī) ຈະເປັນຜູ້ໂດດເດັ່ນທີ່ສຸດ. ແຕ່ຖ້າເຮັດໃນວັນທີ 14 (caturdaśī) ໃນເຮືອນຂອງລາວ ຊາຍໜຸ່ມຈະຕາຍກ່ອນໄວອັນຄວນແນ່ນອນ»។
Verse 17
युद्धभागी भवेन्मर्त्य: कुर्वन् श्राद्ध चतुर्दशीम् । अमावास्यां तु निर्वापात् सर्वकामानवाप्लुयात्
ພີສະມະກ່າວວ່າ: «ຜູ້ໃດເຮັດພິທີສຣາດທະ (śrāddha) ໃນວັນທີ 14 (caturdaśī) ຈະກາຍເປັນຜູ້ມີສ່ວນໃນສົງຄາມ—ຖືກດຶງເຂົ້າໄປໃນພາກສ່ວນແຫ່ງການປະທະ. ແຕ່ຖ້າຖວາຍສຣາດທະໃນວັນອະມາວາສະຍາ (amāvāsyā) ລາວຈະບັນລຸຄວາມປາດຖະໜາທັງປວງ»។
Verse 18
कृष्णपक्षे दशम्यादौ वर्जयित्वा चतुर्दशीम् श्राद्धकर्मणि तिथ्यस्तु प्रशस्ता न तथेतरा:
ພີສະມະກ່າວວ່າ: «ໃນຄື່ງເດືອນມືດ (kṛṣṇa-pakṣa) ນັບແຕ່ວັນທີ 10 (daśamī) ໄປຈົນເຖິງວັນອະມາວາສະຍາ (amāvāsyā) ວັນທັງຫມົດເປັນວັນທີ່ນ່າສັນລະເສີນສໍາລັບພິທີສຣາດທະ—ຍົກເວັ້ນແຕ່ວັນທີ 14 (caturdaśī). ວັນອື່ນໆ (ເຊັ່ນ ຈາກວັນທີ 1 ຫາ 9) ບໍ່ໄດ້ຮັບການນັບຖືເທົ່າກັນສໍາລັບການນີ້»។
Verse 19
यथा चैवापर: पक्ष: पूर्वपक्षाद् विशिष्यते । तथा श्राद्धस्य पूर्वाह्नादपराह्नो विशिष्यते
ພີສະມະກ່າວວ່າ: «ເຊັ່ນດຽວກັນທີ່ຄື່ງເດືອນຫຼັງ (kṛṣṇa-pakṣa) ຖືກເຫັນວ່າດີກວ່າຄື່ງເດືອນກ່ອນ (śukla-pakṣa), ສໍາລັບພິທີສຣາດທະ ເວລາຕອນບ່າຍ (aparāhṇa) ກໍດີກວ່າເວລາຕອນເຊົ້າ (pūrvāhṇa)»។
Verse 86
इस प्रकार श्रीमह्या भारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें तारकवधका उपाख्यान नामक छियासीवाँ अध्याय पूरा हुआ
ດັ່ງນັ້ນ ບົດທີ 86 ຊື່ «ຕອນການສັງຫານຕາຣະກະ (Tāraka)» ໃນພາກວ່າດ້ວຍທຳແຫ່ງການໃຫ້ (Dāna-dharma) ພາຍໃນ ອະນຸສາສະນະປະວະ (Anuśāsana Parva) ແຫ່ງ ມະຫາພາຣະຕະ ອັນສັກສິດ ກໍສິ້ນສຸດລົງແລ້ວ.
Verse 87
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानथधर्मपर्वणि श्राद्धकल्पे सप्ताशीतितमो<ध्याय:
ດັ່ງນັ້ນ ບົດທີ 87 ໃນ ອະນຸສາສະນະປະຣະວະ ຂອງ «ສີຣີ ມະຫາພາຣະຕະ» ໄດ້ສິ້ນສຸດລົງ ໃນພາກວ່າດ້ວຍທຳແຫ່ງການໃຫ້ທານ ແລະໃນຕອນທີ່ກ່ຽວກັບກົດເກນ ແລະຂັ້ນຕອນຂອງພິທີ śrāddha (ສຣາດທະ) ບູຊາບັນພະບຸລຸດ. ກອບເລື່ອງຍັງຄົງເປັນຄຳສອນຂອງ ພີສະມະ ເນັ້ນວ່າ ການໃຫ້ທານດ້ວຍຄວາມຊອບທຳ ແລະການຖວາຍບູຊາບັນພະບຸລຸດຢ່າງຖືກຕ້ອງ ເປັນສ່ວນສຳຄັນຂອງທຳ (dharma).
Frequently Asked Questions
How to balance respect toward dvijas with necessary discernment in pitṛ rites: avoiding habitual suspicion in general giving while applying careful selection to preserve śrāddha’s intended ritual efficacy.
Śrāddha should be performed with śraddhā and procedural care, inviting recipients characterized by learning, restraint, and proper conduct; indiscriminate feeding of the unqualified is presented as yielding negligible or null result.
Yes: it asserts that improper invitees, disruptive observation, or faithless/malicious giving undermines the rite’s fruit, while the presence of qualified, disciplined recipients is described as preserving or enhancing the intended benefit.