Adhyaya 42
Vipula’s Guru-Obedience, Divine Flowers, and the Peril of Others’ Oaths (विपुलोपाख्यानम्—पुष्पप्राप्तिः शपथ-प्रसङ्गश्च)
Upa-parva: Dāna–Dharma Exempla: The Episode of Vipula and the Divine Flowers (Book 13, Adhyāya 42)
Bhīṣma narrates that Vipula, having performed severe tapas in accordance with his guru’s command, becomes confident in his merit and moves about acclaimed. In the same timeframe, Ruci (associated with wealth and giving) encounters divine, fragrant flowers that have fallen near an āśrama from a celestial woman passing through the sky. Ruci gathers them, is invited onward, and the kinship network is clarified: her elder sister Prabhāvatī is married to Citraratha of Aṅga. When the flowers are noticed, the matter is reported, and the ascetic Devaśarman instructs Vipula to retrieve such flowers. Vipula obeys without deliberation, goes to the place where the blossoms fell, and collects the divine, unfading, fragrant flowers—framed as attained through his tapas. Returning swiftly toward Campā to deliver them to his guru, Vipula witnesses a human couple engaged in a circular contest and quarrel about who is moving faster; their rivalry escalates into an oath that invokes Vipula’s post-mortem destiny as a punitive benchmark for whoever lies. Vipula becomes distressed, interpreting the invocation as a potential contamination of his karmic trajectory. He then sees gamblers similarly making a vow that anyone acting unfairly through greed should attain Vipula’s otherworldly fate. Vipula, unable to locate prior wrongdoing, burns inwardly with anxiety over being named in others’ speech-acts, reflecting that even strict austerity can be burdened by social discourse. After many days of rumination, he concludes he had earlier committed a fault by not speaking truthfully to his guru through deceptive sign-making, and he proceeds to Campā, offers the flowers to the guru, and worships him according to rule—reasserting disciplined submission as the stabilizing axis of dharma.
Chapter Arc: युधिष्ठिर लोक-प्रसिद्ध सत्य को सामने रखकर प्रश्न उठाते हैं—पुरुष बार-बार स्त्रियों में क्यों आसक्त होते हैं, और स्त्रियाँ भी पुरुषों में ही क्यों रजती हैं; इस पारस्परिक आकर्षण के भीतर कौन-सा नियम, कौन-सा भय और कौन-सी मर्यादा काम करती है? → प्रश्न तीखा होता जाता है: ‘पुरुष स्त्रियों का संग क्यों करते हैं? स्त्रियाँ किनमें रजती हैं और फिर क्यों विरजती हैं?’ साथ ही स्त्री-स्वभाव के विषय में प्रचलित कथनों/नीतिवचनों का भार बढ़ता है—सम्मान पाने पर भी मन को विकृत कर देना, अवसर देखकर प्रिय-अप्रिय को वाणी से साध लेना, और सत्य-असत्य को उलट देने जैसी बातें शंका को और गहरा करती हैं। → युधिष्ठिर का निर्णायक प्रश्न उभरता है—‘जिनके विषय में यह कहा गया कि वे झूठ को सच और सच को झूठ ठहरा देती हैं, ऐसी स्त्रियों की रक्षा (संरक्षा) पुरुष कैसे करें?’ यह क्षण अध्याय को ‘आकर्षण’ से उठाकर ‘रक्षा, मर्यादा और नीति’ के कठोर धरातल पर ले आता है। → उत्तर-परंपरा (नीतिशास्त्रीय निष्कर्षों और आचार्य-वचनों के संकेत) के सहारे यह स्थापित किया जाता है कि स्त्री-पुरुष संबंध केवल काम-आकर्षण नहीं, बल्कि बुद्धि, वाणी, सम्मान, तिरस्कार, और काल-योग (समय/परिस्थिति) से संचालित एक सूक्ष्म सामाजिक-धर्मिक तंत्र है; इसलिए ‘रक्षा’ का अर्थ केवल नियंत्रण नहीं, बल्कि विवेक, मर्यादा, और उचित सम्मान-व्यवहार की नीति भी है। → स्त्री-स्वभाव पर उठी शंकाओं के बाद अगला स्वाभाविक प्रश्न खुला रह जाता है—व्यवहार में कौन-सी ठोस मर्यादाएँ/नीतियाँ अपनाकर गृहस्थ-धर्म और स्त्री-रक्षा दोनों सुरक्षित हों?
Shlokas
Verse 1
ऑपनआक्रात छा सं: एकोनचत्वारिशोड ध्याय: स्त्रियोंकी रक्षाके विषयमें युधिष्ठिरका प्रश्न युधिछिर उवाच इमे वै मानवा लोके स्त्रीषु सज्जन्त्यभीक्षणश: । मोहेन परमाविष्टा देवसृष्टेन पार्थिव
ຢຸທິສຖິຣະ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ພະຣາຊາ, ໃນໂລກນີ້ ຊາຍທັງຫຼາຍມັກຈະຫຼົງໃຫຼ້ໃນຍິງ ຊໍ້າແລ້ວຊໍ້າອີກ. ຖືກຄວາມມົວເມົາອັນແຮງກ້າກົດທັບ—ຄືດັ່ງຖືກກຳນົດໂດຍຜູ້ສ້າງ—ພວກເຂົາຈຶ່ງຖືກດຶງກັບເຂົ້າໄປໃນເສ່ນຫານັ້ນຄັ້ງແລ້ວຄັ້ງເລົ່າ».
Verse 2
स्त्रियश्न पुरुषेष्वेव प्रत्यक्ष लोकसाक्षिकम् | अतन्र मे संशयस्तीव्रो हृदि सम्परिवर्तते
ຢຸທິສຖິຣະ ກ່າວວ່າ: «ຝ່າຍຍິງກໍຊໍ້າກັນ, ພວກນາງກໍຫຼົງໃຫຼ້ໃນຊາຍເທົ່ານັ້ນ. ນີ້ເປັນສິ່ງທີ່ເຫັນຊັດ ແລະໂລກທັງປວງເປັນພະຍານ. ດັ່ງນັ້ນ ຄວາມສົງໄສອັນແຫຼມຄົມຈຶ່ງຫມຸນວຽນຢູ່ໃນໃຈຂ້າພະເຈົ້າ».
Verse 3
कथमासां नरा: सड़ू कुर्वते कुरुनन्दन । स्त्रियो वा केषु रज्यन्ते विरज्यन्ते च ता: पुन:
ຢຸທິສຖິຣະ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ຜູ້ເປັນຄວາມຊື່ນຊົມແຫ່ງວົງກຸຣຸ, ເພາະເຫດໃດຊາຍຈຶ່ງແສວຫາການຄົບຫາກັບຍິງ? ແລະຍິງຈະຮັກພົວພັນກັບຊາຍດ້ວຍເຫດໃດ, ແລ້ວຈຶ່ງກັບກາຍເປັນເຢັນຊາ ຖອນໃຈອີກເທື່ອ?»
Verse 4
इति ता: पुरुषव्यापत्र कथं शक््यास्तु रक्षितुम् । प्रमदा: पुरुषेणेह तन्मे व्याख्यातुमहसि
ຢຸທິສຖິຣະ ກ່າວວ່າ: «ຖ້າແມ່ຍິງຖືກເປີດເຜີຍຕໍ່ອັນຕະລາຍທີ່ເກີດຈາກຜູ້ຊາຍເຊັ່ນນີ້ ໃນໂລກນີ້ ຜູ້ຊາຍຈະປົກປ້ອງນາງໄດ້ແທ້ໆແນວໃດ? ຂໍຈົ່ງອະທິບາຍໃຫ້ຂ້ອຍຟັງ».
Verse 5
पुरुषसिंह! पुरुष यौवनसे उन्मत्त स्त्रियोंकी रक्षा कैसे कर सकता है? यह विस्तारपूर्वक बतानेकी कृपा करें ।।
ຢຸທິສຖິຣະ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ສິງແຫ່ງບຸລຸດ! ຜູ້ຊາຍຈະປົກປ້ອງຕົນເອງຈາກແມ່ຍິງທີ່ເມົາມົນດ້ວຍວັຍໜຸ່ມ ແລະກ້າຫານບໍ່ຢັ້ງຄິດ ໄດ້ແນວໃດ? ຂໍຈົ່ງອະທິບາຍໃຫ້ລະອຽດ. ເພາະແມ່ຍິງເຊັ່ນນັ້ນ ແມ່ນແມ່ນກຳລັງຫຼິ້ນຮັກກໍຍັງຫລອກລວງຜູ້ຊາຍ; ແລະຜູ້ຊາຍໃດຕົກຢູ່ໃນກຳມືນາງ ກໍບໍ່ງ່າຍຈະຫຼຸດພົ້ນ».
Verse 6
गावो नवतृणानीव गृह्नन्त्येता नवं नवम् | शम्बरस्य च या माया माया या नमुचेरपि
ຢຸທິສຖິຣະ ກ່າວວ່າ: «ກົນລະຍຸດແຫ່ງການຫລອກລວງເຫຼົ່ານີ້ ຖືກນຳຂຶ້ນມາໃຊ້ຊ້ຳໆ ໃໝ່ໆ ຢູ່ເສມືອນງົວທີ່ກິນຫຍ້າອ່ອນສົດຢູ່ເລື້ອຍ. ເຊັ່ນນັ້ນແຫຼະແມ່ນມາຍາຂອງ ຊັມບະຣະ; ແລະເຊັ່ນນັ້ນດ້ວຍແມ່ນມາຍາຂອງ ນະມຸຈິ.»
Verse 7
हसन्तं प्रहसन्त्येता रुदन्तं प्ररुदन्ति च
ຢຸທິສຖິຣະ ກ່າວວ່າ: «ເມື່ອຜູ້ໃດຫົວເຮາະ ພວກນາງກໍຫົວເຮາະຕອບ; ເມື່ອຜູ້ໃດຮ້ອງໄຫ້ ພວກນາງກໍຮ້ອງໄຫ້ຕາມ.»
Verse 8
उशना वेद यच्छास्त्रं यच्च वेद बृहस्पति:
ຢຸທິສຖິຣະ ກ່າວວ່າ: «ຄຳສອນອັນສັກສິດທີ່ ອຸຊະນາ (ຊຸກຣະ) ຮູ້ ແລະທີ່ ບຣິຫັດສະປະຕິ ຮູ້ດ້ວຍ—»
Verse 9
स्त्रीबुद्ध्या न विशिष्येत तास्तु रक्ष्या: कथं नरै: । जिस नीतिशास्त्रको शुक्राचार्य जानते हैं, जिसे बृहस्पति जानते हैं, वह भी स्त्रीकी बुद्धिसे बढ़कर नहीं है। ऐसी स्त्रियोंकी रक्षा पुरुष कैसे कर सकते हैं ।।
ປັນຍາຂອງແມ່ຍິງບໍ່ໄດ້ດ້ອຍກວ່າສິ່ງໃດ; ແຕ່ແມ່ຍິງເຫຼົ່ານັ້ນຄວນຖືກປົກປ້ອງ—ຊາຍຈະປົກປ້ອງໄດ້ແນວໃດ? ນີຕິສາດທີ່ສຸກຣາຈາຣຍະຮູ້ ແລະທີ່ພຣຶຫັສປະຕິຮູ້ ກໍຍັງບໍ່ເກີນປັນຍາຂອງແມ່ຍິງ. ແມ່ຍິງແບບນັ້ນ ຊາຍຈະປົກປ້ອງໄດ້ແນວໃດ? ອະນຶດກໍຖືກເອີ້ນວ່າສັດ ແລະສັດກໍຖືກເອີ້ນວ່າອະນຶດເຊັ່ນກັນ.
Verse 10
स्त्रीणां बुद्ध्यर्थनिष्कर्षादर्थशास्त्राणि शत्रुहन्
ຢຸທິສຖິຣ ກ່າວວ່າ: “ໂອ ຜູ້ປະຫານສັດຕູ, ເນື່ອງຈາກຄວາມຈໍາເປັນທີ່ຈະດຶງອອກແລະຊີ້ແຈງເປົ້າໝາຍ ແລະການເຄື່ອນໄຫວໃນຄວາມເຂົ້າໃຈຂອງແມ່ຍິງ ຈຶ່ງມີຄໍາສອນວ່າດ້ວຍອັດຖະສາດ (arthaśāstra) ວ່າດ້ວຍການເມືອງແລະການປົກຄອງປະຕິບັດ”.”
Verse 11
सम्पूज्यमाना: पुरुषैर्विकुर्वन्ति मनो नृषु
ຢຸທິສຖິຣ ກ່າວວ່າ: “ເມື່ອຜູ້ໃດຖືກຊາຍທັງຫຼາຍຍົກຍ້ອງນັບຖືຢູ່ເລື້ອຍໆ, ໃຈຂອງຜູ້ນັ້ນຍ່ອມບິດເບືອນ—ແລະທ່າທີຕໍ່ຜູ້ອື່ນກໍປ່ຽນໄປ.”
Verse 12
इमा: प्रजा महाबाहो धार्मिक्य इति न: श्रुतम्
ຢຸທິສຖິຣ ກ່າວວ່າ: “ໂອ ຜູ້ມີແຂນແຂງກ້າ, ພວກເຮົາໄດ້ຍິນມາວ່າ ສັດເຫຼົ່ານີ້—ແມ່ຍິງ—ໂດຍທໍາມະຊາດເປັນຜູ້ຍຶດຖືທຳມະ; ເຊັ່ນຊີວິດຂອງ ສາວິຕຣີ ແລະອື່ນໆ ໄດ້ປະຈັກພິສູດ. ແຕ່ບໍ່ວ່າຈະຖືກນັບຖື ຫຼືຖືກຫມິ່ນປະມາດ, ພວກນາງກໍຍັງກະຕຸ້ນຄວາມປັ່ນປ່ວນໃນໃຈຂອງຊາຍຢູ່ເລື້ອຍ. ແລ້ວໃຜຈຶ່ງຈະປົກປ້ອງພວກນາງໄດ້ແທ້? ນີ້ແມ່ນຄວາມສົງໄສອັນໃຫຍ່ທີ່ກວນໃຈຂ້ອຍ.”
Verse 13
सत्कृतासत्कृताश्चापि विकुर्वन्ति मन: सदा । कस्ता: शक्तो रक्षितुं स्थादिति मे संशयो महान्
ຢຸທິສຖິຣ ກ່າວວ່າ: “ບໍ່ວ່າຈະຖືກນັບຖື ຫຼືຖືກຫມິ່ນປະມາດ, ແມ່ຍິງກໍຍັງກະຕຸ້ນໃຫ້ໃຈຂອງຊາຍປັ່ນປ່ວນຢູ່ເລື້ອຍ. ແລ້ວໃຜຈຶ່ງຈະມີກໍາລັງປົກປ້ອງພວກນາງໄດ້? ນີ້ແມ່ນຄວາມສົງໄສອັນໃຫຍ່ຂອງຂ້ອຍ, ໂອ ຜູ້ມີແຂນແຂງກ້າ.”
Verse 14
तथा ब्रूहि महाभाग कुरूणां वंशवर्धन । यदि शक्या कुरुश्रेष्ठ रक्षा तासां कदाचन ।।
ດັ່ງນັ້ນ ໂອ ຜູ້ມີກຽດສູງ—ຜູ້ເພີ່ມພູນວົງສາກຸຣຸ—ຂໍຈົ່ງບອກຂ້າພະເຈົ້າ: ຖ້າໃນເວລາໃດໜຶ່ງ ການປົກປ້ອງນາງທັງຫຼາຍນັ້ນເປັນໄປໄດ້, ໂອ ກຸຣຸຜູ້ປະເສີດ, ຂໍຈົ່ງອະທິບາຍວິທີການ. ແລະຖ້າການປົກປ້ອງແບບນີ້ເຄີຍສຳເລັດມາກ່ອນ, ຂໍຈົ່ງເລົ່າເຫດການນັ້ນໃຫ້ຂ້າພະເຈົ້າຟັງຢ່າງລະອຽດ.
Verse 38
इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें पंचचूडा और नारदका संवादविषयक अड़तीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ດັ່ງນີ້ ຈຶ່ງສິ້ນສຸດບົດທີ 38 ໃນພາກ «ທານະທັມມະ» ພາຍໃນ «ອະນຸສາສະນະປະວະ» ຂອງ «ສຣີມະຫາພາຣະຕະ» ວ່າດ້ວຍບົດສົນທະນາລະຫວ່າງ ປັນຈະຈູດາ ແລະ ນາຣະດະ. ຄຳລົງທ້າຍນີ້ເປັນເຄື່ອງໝາຍວ່າ ຕອນສອນທີ່ເນັ້ນຈັນຍາບັນແຫ່ງການໃຫ້ ແລະ ການປະພຶດຊອບ ໄດ້ສຳເລັດລົງແລ້ວ.
Verse 39
इति श्रीमहा भारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि स्त्रीस्वभावकथने एकोनचत्वारिंशो5ध्याय:
ດັ່ງນີ້ ຈຶ່ງສິ້ນສຸດບົດທີ 39 ໃນ «ອະນຸສາສະນະປະວະ» ຂອງ «ສຣີມະຫາພາຣະຕະ» ພາຍໃນພາກ «ທານະທັມມະ» ໃນຄຳປາໄສທີ່ພັນລະນາຖຶງທຳມະຊາດ ແລະ ອຸປະນິສັຍຂອງນາງທັງຫຼາຍ.
Verse 63
बले: कुम्भीनसे श्वैव सर्वास्ता योषितो विदु: । जैसे गौएँ नयी-नयी घास चरती हैं
ຢຸທິສຖິຣະ ກ່າວວ່າ: «ນາງທັງຫຼາຍ ຖືກເວົ້າກັນວ່າ ຮູ້ດີເຖິງສິລະປະແຫ່ງມາຍາ ທີ່ກ່ຽວພັນກັບ ບາລິ ແລະ ກຸມພີນະສະ (ແລະອື່ນໆ). ເຫມືອນງົວທີ່ກິນຫຍ້າໃໝ່ໆ ຢູ່ເລື້ອຍໆ, ນາງເຫຼົ່ານັ້ນ—ຕາມທີ່ເຂົາເວົ້າ—ກໍມັກຮັບເອົາຊາຍໃໝ່ໆ ຢູ່ເລື້ອຍໆ».
Verse 73
अप्रियं प्रियवाक्यैश्न गृह्लते कालयोगत: । पुरुषको हँसते देख ये स्त्रियाँ जोर-जोरसे हँसती हैं। उसे रोते देख स्वयं भी फूट- फ़ूटकर रोने लगती हैं और अवसर आनेपर अप्रिय पुरुषको प्रिय वचनोंद्वारा अपना लेती हैं
ຢຸທິສຖິຣະ ກ່າວວ່າ: «ເມື່ອເວລາ ແລະ ສະພາບການເຂົ້າກັນ, ນາງທັງຫຼາຍສາມາດຊະນະໃຈແມ່ນແຕ່ຊາຍທີ່ບໍ່ນ່າພໍໃຈ ໂດຍຄຳເວົ້າອ່ອນຫວານ. ເຫັນຊາຍຫົວເຮາະ ນາງກໍຫົວເຮາະດັງ; ເຫັນລາວຮ້ອງໄຫ້ ນາງກໍນ້ຳຕາໄຫຼຮ້ອງໄຫ້ຕາມ. ແລະເມື່ອໂອກາດມາຮອດ, ດ້ວຍຄຳຫວານ ນາງກໍທຳໃຫ້ແມ່ນແຕ່ຊາຍທີ່ບໍ່ເປັນມິດ ກາຍເປັນຂອງນາງໄດ້».
Verse 96
इति यास्ता: कथं वीर संरक्ष्या: पुरुषैरिह । वीर! जिनके झूठको भी सच और सचको भी झूठ बताया गया है, ऐसी स्त्रियोंकी रक्षा पुरुष यहाँ कैसे कर सकते हैं?
ຢຸທິສຖິຣະ ກ່າວວ່າ: «ດັ່ງນັ້ນແລ້ວ ໂອ ວິຣະບຸລຸດ! ຊາຍໃນໂລກນີ້ຈະປົກປ້ອງຍິງແບບນັ້ນໄດ້ແນວໃດ—ຍິງທີ່ຄຳຕົວະຖືກປະກາດເປັນຄວາມຈິງ ແລະຄວາມຈິງກັບຖືກຕິດປ້າຍເປັນຄຳຕົວະ?»
Verse 103
बृहस्पतिप्रभृतिभिरमर्मन्ये सद्धि: कृतानि वै । शत्रुघाती नरेश! मुझे तो ऐसा लगता है कि स्त्रियोंकी बुद्धिमें जो अर्थ भरा है
ຢຸທິສຖິຣະ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ພະຣາຊາ ຜູ້ພິຊິດສັດຕູ! ຂ້າພະເຈົ້າເຊື່ອໝັ້ນວ່າ ຄຳພີວ່າດ້ວຍນະໂຍບາຍແຫ່ງລັດ ແລະ ຄວາມປະພຶດຖືກທຳ ທີ່ສັດບຸລຸດເຊັ່ນ ພຣະພຣະຫັດສະປະຕິ (Bṛhaspati) ໄດ້ຮຽບຮຽງນັ້ນ ເກີດຈາກການດຶງເອົາສານະສຳຄັນທີ່ສຸດຂອງຄວາມໝາຍ ແລະ ປັນຍາປະຕິບັດ ທີ່ສະຖິດຢູ່ໃນປັນຍາຂອງຍິງ»។
Verse 116
अपास्ताश्च तथा राजन् विकुर्वन्ति मनः स्त्रिय: । नरेश्वर! पुरुषोंद्वारा सम्मानित होनेपर भी ये रमणियाँ उनका मन विकृत कर देती हैं और उनके द्वारा तिरस्कृत होनेपर भी उनके मनमें विकार उत्पन्न कर देती हैं
ຢຸທິສຖິຣະ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ພະຣາຊາ! ຍິງສາມາດເຮັດໃຫ້ໃຈຫວັ່ນໄຫວໄດ້ທັງສອງທາງ. ແມ່ນແຕ່ເມື່ອຊາຍໃຫ້ກຽດນັບຖື ນາງຜູ້ງາມເຫຼົ່ານີ້ກໍຍັງອາດກວນໃຈໃຫ້ເສຍດຸນຍະພາບ; ແລະແມ່ນແຕ່ເມື່ອຖືກປະຕິເສດ ນາງກໍຍັງອາດກໍ່ໃຫ້ເກີດຄວາມກະວົນກະວາຍ ແລະຄວາມບິດເບືອນໃນໃຈຂອງຊາຍ.»
Frequently Asked Questions
Vipula’s disciplined merit is challenged not by his own overt action but by being used as a reference-point in others’ competitive oaths; the tension lies in how speech-acts can create perceived karmic exposure and moral anxiety for an uninvolved party.
Austerity and achievement do not substitute for vigilance in truthfulness and humility; dharma is stabilized through correct relation to the guru and careful speech, especially when social discourse attempts to instrumentalize another person’s destiny.
No explicit phalaśruti is stated in the provided passage; the meta-commentary is implicit—ethical speech and guru-aligned conduct protect one’s moral trajectory, while reckless oath-making illustrates avoidable social harm.