Adhyaya 169
Chapter Arc: युधिष्ठिर, धर्म-चिन्तन के बीच, एक तीखा प्रश्न उठाते हैं—यदि विद्या, बल और बुद्धि होते हुए भी मनुष्य को फल न मिले, तो क्या भाग्य ही प्रधान है? → वे उदाहरणों से उलझन बढ़ाते हैं: प्रयत्न करके भी लाभ न होना, अयत्न से समृद्धि मिल जाना; नीति-शास्त्र पढ़कर भी नीति का आचरण न दिखना; और समय (काल) के आगे मानवीय योजना का बार-बार विफल होना। → भीष्म का निर्णायक प्रतिपादन ‘काल’ के नियम से होता है—“नाप्राप्तकालो म्रियते विद्धः शरशतैरपि… प्राप्तकालो न जीवति”; अर्थात् समय न आया हो तो सैकड़ों बाण भी नहीं मारते, और समय आ गया हो तो तृणाग्र-स्पर्श भी प्राण ले लेता है। → भीष्म भाग्य/काल की प्रधानता स्वीकारते हुए भी निष्कर्ष को निराशावादी नहीं बनने देते—विद्या और नीति का त्याग नहीं; क्योंकि विद्या स्वभावतः साध्य-सिद्धि का साधन है, और पुरुषार्थ धर्मसम्मत मार्ग को स्थिर रखता है, भले फल का क्षण काल के अधीन हो। → युधिष्ठिर के मन में अगला स्वाभाविक प्रश्न उभरता है—जब फल कालाधीन है, तब पुरुषार्थ और धर्माचरण का वास्तविक प्रयोजन क्या है?
Shlokas
Verse 1
/ अपर बक। ] अत्णऑकाड त्रेषष्ट्याधिकशततमोब<् ध्याय: युधिष्ठटिरका विद्या
ຢຸທິສຖິຣາ ກ່າວວ່າ: ແມ່ນແຕ່ຄົນທີ່ມີກໍາລັງແຂງແຮງ ກໍບໍ່ອາດໄດ້ຮັບຊັບສິນ ຖ້າບໍ່ມີສ່ວນແຫ່ງວາສະນາ. ແຕ່ຜູ້ທີ່ມີໂຊກດີຄຸ້ມຄອງ ຈະໄດ້ຮັບຄວາມຮຸ່ງເຮືອງ ແມ່ນແຕ່ອ່ອນແອ ແລະຍັງເປັນເດັກນ້ອຍກໍຕາມ.
Verse 2
7 नालाभकाले लभते प्रयत्नेडपि कृते सति । लाभकाले<प्रयत्नेन लभते विपुलं धनम्
ຢຸທິສຖິຣາ ກ່າວວ່າ: ເມື່ອເວລາແຫ່ງການໄດ້ຮັບຍັງບໍ່ມາຮອດ ແມ່ນແຕ່ພະຍາຍາມຢ່າງໜັກກໍບໍ່ເກີດຜົນ. ແຕ່ເມື່ອລະດູແຫ່ງການໄດ້ຮັບມາຮອດ ຄົນກໍໄດ້ຊັບສິນຫຼາຍຫຼວງ—ບາງຄັ້ງແມ່ນແຕ່ບໍ່ຕ້ອງອອກແຮງຫຼາຍ—ເພາະວາສະນາແລະເວລາໄດ້ສຸກງອມແລ້ວ.
Verse 3
कृतयत्नाफलाश्रैव दृश्यन्ते शतशो नरा: । अयत्नेनैधमानाश्र दृश्यन्ते बहवो जना:
ຢຸທິສຖິຣາ ກ່າວວ່າ: ມີຄົນນັບຮ້ອຍທີ່ເຫັນວ່າ ຄວາມພະຍາຍາມຂອງເຂົາບໍ່ໃຫ້ຜົນ—ພະຍາຍາມແຕ່ບໍ່ບັນລຸສິ່ງທີ່ຫາວັງ. ແລະຍັງມີອີກຫຼາຍຄົນທີ່ເຫັນວ່າ ຊັບສິນຂອງເຂົາເພີ່ມຂຶ້ນທຸກມື້ ແມ່ນແຕ່ບໍ່ອອກແຮງກໍຕາມ.
Verse 4
यदि यत्नो भवेन्मर्त्य: स सर्व फलमाप्नुयात् नालभ्यं चोपलभ्येत नृणां भरतसत्तम
ຢຸທິສຖິຣາ ກ່າວວ່າ: “ຖ້າແຕ່ຄວາມພະຍາຍາມຂອງມະນຸດເປັນຕົວຕັດສິນທຸກຢ່າງ ຄົນກໍຈະໄດ້ຮັບຜົນທຸກປະການແນ່ນອນ. ແຕ່ໂອ ຜູ້ປະເສີດໃນວົງສາພາຣະຕະ—ສິ່ງໃດທີ່ດ້ວຍອໍານາດແຫ່ງວາສະນາ ບໍ່ອາດເຖິງໄດ້ ກໍບໍ່ກາຍເປັນສິ່ງທີ່ເຖິງໄດ້ ແມ່ນແຕ່ຈະພາກພຽນຢ່າງໜັກກໍຕາມ.”
Verse 5
प्रयत्नं कृतवन्तो5पि दृश्यन्ते ह्फला नरा: । मार्गत्यायशतैरर्थानमार्गश्वापर: सुखी
ຢຸທິສຖິຣາ ກ່າວວ່າ: “ແມ່ນແຕ່ຜູ້ທີ່ພາກພຽນ ກໍຍັງເຫັນວ່າບໍ່ໄດ້ຜົນ. ຄົນໜຶ່ງຕາມຫາຊັບດ້ວຍວິທີທີ່ຖືກທໍານອງຮ້ອຍປະການ; ແຕ່ອີກຄົນໜຶ່ງເດີນຕາມທາງອະທໍາ ກັບປາກົດວ່າຮຸ່ງເຮືອງ ແລະສຸກສະບາຍດ້ວຍຊັບສິນ.”
Verse 6
युधिष्ठिरने कहा--पितामह! भाग्यहीन मनुष्य बलवान हो तो भी उसे धन नहीं मिलता और जो भाग्यवान् है
ຍຸທິສຖິຣ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ພິຕາມະຫາ! ພວກເຮົາເຫັນຄົນຫຼາຍຄົນ ທີ່ເຮັດການຜິດຊົ່ວຊ້ຳໆ ແຕ່ກໍຍັງຂາດທຣັບ. ແລະພວກເຮົາກໍເຫັນຄົນອື່ນ ຜູ້ຕັ້ງຢູ່ໃນໜ້າທີ່ອັນຖືກຕ້ອງຕາມທຳຂອງຕົນ ມີທຣັບສົມບັດ—ແຕ່ບາງຄົນ ແມ່ນເຮັດດີແລ້ວກໍຍັງທຸກຍາກ. ດັ່ງນັ້ນ ສິ່ງໃດເປັນຜູ້ກຳນົດການໄດ້ມາແຫ່ງຄວາມຮຸ່ງເຮືອງ: ຊະຕາກຳ, ຄວາມປະພຶດ, ຫຼືສິ່ງອື່ນ?»
Verse 7
अधीत्य नीतिशास्त्राणि नीतियुक्तो न दृश्यते । अनभिशनज्ञश्न साचिव्यं गमित: केन हेतुना
ຍຸທິສຖິຣ ກ່າວວ່າ: «ແມ່ນວ່າບາງຄົນໄດ້ຮຽນຮູ້ຄຳພີວ່າດ້ວຍນະໂຍບາຍແລະຈັນຍາບັນ ແຕ່ກໍບໍ່ເຫັນວ່າເຂົາຈະມີຄວາມປະພຶດຖືກຕ້ອງຈິງ. ແຕ່ອີກດ້ານໜຶ່ງ ຄົນທີ່ບໍ່ຮູ້ເລື່ອງນະໂຍບາຍ ກໍກັບຖືກຍົກຂຶ້ນເປັນມະນຕຣີ. ເປັນເພາະເຫດໃດຈຶ່ງເປັນແບບນີ້?»
Verse 8
विद्यायुक्तो हाविद्यश्न धनवान् दुर्मतिस्तथा । यदि विद्यामुपाश्रित्य नर: सुखमवाप्लुयात्
ຍຸທິສຖິຣ ກ່າວວ່າ: «ຜູ້ມີວິຊາຄວາມຮູ້ ກໍອາດຍັງມືດບອດໃນການປະພຶດ; ຜູ້ມີທຣັບສົມບັດ ກໍອາດມີຄວາມເຫັນຜິດບິດເບືອນ. ຖ້າຫາກມະນຸດພຽງແຕ່ອາໄສ ‘ຄວາມຮູ້’ ກໍຈະບັນລຸຄວາມສຸກໄດ້ແທ້…»
Verse 9
यथा पिपासां जयति पुरुष: प्राप्प वै जलम्
ຍຸທິສຖິຣ ກ່າວວ່າ: «ເຫມືອນຊາຍຄົນໜຶ່ງ ຊະນະຄວາມຫິວນ້ຳ ເມື່ອໄດ້ນ້ຳມາຢ່າງແທ້ຈິງ»
Verse 10
नाप्राप्तकालो म्रियते विद्ध: शरशतैरपि । तृणाग्रेणापि संस्पृष्ट: प्राप्तकालो न जीवति
ຍຸທິສຖິຣ ກ່າວວ່າ: «ຜູ້ທີ່ຍັງບໍ່ຮອດເວລາຕາຍ ແມ່ນຖືກທະນູລູກສອນນັບຮ້ອຍທະລຸກໍບໍ່ຕາຍ; ແຕ່ຜູ້ທີ່ກາລະ—ເວລາທີ່ກຳນົດ—ມາຮອດແລ້ວ ແມ່ນແຕ່ຖືກປາຍຫຍ້າແຕະກໍບໍ່ອາດມີຊີວິດຢູ່ໄດ້.»
Verse 11
भीष्म उवाच ईहमान: समारम्भान् यदि नासादयेद् धनम् । उग्र॑ तप: समारोहेन्न हानुप्तं प्ररोहति
ພີດສະມະ ກ່າວວ່າ: «ລູກເອີຍ! ຖ້າມະນຸດພະຍາຍາມຫຼາຍຢ່າງ ແລະເລີ່ມການງານຫຼາຍປະການ ແຕ່ຍັງບໍ່ໄດ້ຮັບຊັບສິນ ກໍຄວນປະຕິບັດຕະປະ (ຕະບະ) ອັນເຂັ້ມງວດ; ເພາະບໍ່ຫວ່ານເມັດ ກໍບໍ່ມີງອກງາມ».
Verse 12
दानेन भोगी भवति मेधावी वृद्धसेवया । अहिंसया च दीर्घायुरिति प्राहुमनीषिण:
ພີດສະມະ ກ່າວວ່າ: «ນັກປັນຍາກ່າວວ່າ ດ້ວຍການໃຫ້ທານ ມະນຸດໄດ້ສິ່ງສໍາລັບການເສບສຸກ; ດ້ວຍການຮັບໃຊ້ຜູ້ເຖົ້າຜູ້ແກ່ ຈຶ່ງໄດ້ປັນຍາອັນດີ; ແລະດ້ວຍການປະຕິບັດອະຫິງສາ ຈຶ່ງໄດ້ອາຍຸຍືນ».
Verse 13
तस्माद् दद्यान्न याचेत पूजयेद् धार्मिकानपि । सुभाषी प्रियकृच्छान्त: सर्वसत्त्वाविहिंसक:
ພີດສະມະ ກ່າວວ່າ: «ດັ່ງນັ້ນ ຄວນໃຫ້ທານດ້ວຍຕົນເອງ ແລະບໍ່ຄວນໄປຂໍຈາກຜູ້ອື່ນ; ຄວນນົບນ້ອມບູຊາຜູ້ມີທຳ; ເວົ້າຖ້ອຍຄໍາດີ; ເຮັດຄຸນປະໂຫຍດແກ່ສັດທັງປວງ; ຢູ່ດ້ວຍໃຈສະຫງົບ; ແລະຢ່າເຮັດຮ້າຍສິ່ງມີຊີວິດໃດໆ».
Verse 14
यदा प्रमाणं प्रसव: स्वभावश्च सुखासुखे । दंशकीटपिपीलानां स्थिरो भव युधिछिर
ພີດສະມະ ກ່າວວ່າ: «ຢຸທິສຖິຣ! ເມື່ອມີການເກີດ ມີຂອບເຂດແລະສະພາບທໍາມະຊາດຂອງຕົນ ທີ່ນໍາໄປສູ່ສຸກແລະທຸກ; ແມ່ນແຕ່ຍຸງ ແມງ ແລະມົດ ກໍເກີດໃນຍົນີຕ່າງໆ ແລະໄດ້ຮັບສຸກທຸກຕາມສະພາບທີ່ກໍ່ຂຶ້ນຈາກກຳຂອງຕົນ. ຄິດເຊັ່ນນີ້ແລ້ວ ຈົ່ງມັ່ນຄົງໃນໃຈ».
Verse 83
न विद्वान् विद्यया हीन॑ वृत्त्यर्थमुपसंश्रयेत् । कभी-कभी विद्वान् और मूर्ख दोनों एक-जैसे धनी दिखायी देते हैं। कभी खोटी बुद्धिवाले मनुष्य तो धनवान् हो जाते हैं (और अच्छी बुद्धि रखनेवाले मनुष्यको थोड़ा-सा धन भी नहीं मिलता)। यदि विद्या पढ़कर मनुष्य अवश्य ही सुख पा लेता तो विद्वानको जीविकाके लिये किसी मूर्ख धनीका आश्रय नहीं लेना पड़ता
ຢຸທິສຖິຣ ກ່າວວ່າ: «ຜູ້ຮູ້ແທ້ ບໍ່ຄວນເພື່ອປາກທ້ອງ ໄປພຶ່ງພາຜູ້ຂາດຄວາມຮູ້. ແຕ່ໃນໂລກນີ້ ມັກເຫັນວ່າ ຄົນສະຫຼາດແລະຄົນໂງ່ ດູເຫມືອນມີຊັບສິນພໍໆກັນ; ບາງຄັ້ງຄົນມີປັນຍາບິດເບືອນກໍກາຍເປັນຄົນຮັ່ງມີ, ແຕ່ຄົນມີປັນຍາດີກັບໄດ້ແຕ່ນ້ອຍ. ຖ້າການຮຽນຮູ້ເທົ່ານັ້ນ ນໍາຄວາມສຸກມາແນ່ນອນ ຜູ້ຮູ້ກໍຈະບໍ່ຖືກບັງຄັບໃຫ້ພຶ່ງພາຄົນໂງ່ທີ່ຮັ່ງມີ ເພື່ອດໍາລົງຊີວິດ».
Verse 93
इष्टार्थो विद्यया होव न विद्यां प्रजह्ेन्नर: । जिस प्रकार पानी पीनेसे मनुष्यकी प्यास अवश्य बुझ जाती है
ຢຸທິສຖິຣະ ກ່າວວ່າ: «ຖ້າຫາກວ່າ ເປົ້າໝາຍທີ່ປາຖະໜາ ຈະສຳເລັດໄດ້ແນ່ນອນດ້ວຍການຮຽນຮູ້ ແລ້ວ ບໍ່ມີຜູ້ໃດຈະລະທິ້ງ ຫຼື ເມີນເຉີຍຄວາມຮູ້ເລີຍ. ເຫມືອນກັບການດື່ມນ້ຳທີ່ຍ່ອມດັບຄວາມຫິວໄດ້ແນ່ນອນ, ຖ້າການຮຽນຮູ້ໃຫ້ຜົນຕາມປາຖະໜາໄດ້ບໍ່ຜິດພາດ ທຸກຄົນກໍຈະຍຶດໝັ້ນມັນໄວ້.»
Verse 162
इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें धर्मके प्रमाणका वर्णनविषयक एक सौ बासठवाँ अध्याय पूरा हुआ
ດັ່ງນັ້ນ ບົດທີ 162 ໃນພາກ «ດານະທັມມະ» ພາຍໃນ «ອະນຸສາສະນະປະວະ» ຂອງມະຫາພາຣະຕະອັນຄວນແກ່ການນົບນ້ອມ ອັນວ່າດ້ວຍການອະທິບາຍຫຼັກຖານ ແລະ ພະຍານຫຼັກຂອງທັມມະ ກໍສິ້ນສຸດລົງແລ້ວ.
Verse 163
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि धर्मप्रशंसायां त्रिषष्ट्यधिकशततमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें धर्मकी प्रशंशाविषयक एक सौ तिरसठवाँ अध्याय पूरा हुआ
ດັ່ງນັ້ນ ໃນ «ສຣີມະຫາພາຣະຕະ» ພາຍໃນ «ອະນຸສາສະນະປະວະ»—ໂດຍສະເພາະໃນພາກ «ດານະທັມມະ»—ບົດທີ່ອຸທິດແດ່ການສັນລະເສີນທັມມະ ກໍສິ້ນສຸດລົງເປັນບົດທີ 163. ຂໍ້ຄຳລົງທ້າຍໄດ້ຈາລຶກການສຳເລັດຂອງພາກນີ້ ແລະ ຍ້ຳວ່າ ຄຳສອນນີ້ມຸ່ງໝາຍເພື່ອຢືນຢັນທັມມະເປັນມາດຕະຖານນຳທາງແຫ່ງການປະພຶດຖືກຕ້ອງ ໂດຍສະເພາະຜ່ານການໃຫ້ທານ ແລະ ໜ້າທີ່ອັນຊອບທຳ.