Adhyaya 143
Brahmapūjā-kāraṇa-prśnaḥ and Keśava–Viṣvaksena-stuti (Question on Brahmin veneration; hymn on Kṛṣṇa as cosmic order)
Upa-parva: Brahmapūjā–Kṛṣṇa-stuti (Upa-parvan context within Anuśāsana-parva)
Yudhiṣṭhira asks the ruler (addressed as narādhipa/mahāvrata) why he continually venerates Brahmins of strict vows and what ‘karmodaya’ (observable ethical-spiritual yield) motivates such worship. Bhīṣma responds that Keśava will explain fully, indicating his own waning strength and clarity, and advising that remaining dharmic instruction be learned from Kṛṣṇa. The discourse then expands into a doctrinal stuti portraying Kṛṣṇa as primordial agent and sustaining principle: creator of earth, sky, and directions; source of lotus-born emergence; regulator of yugas and the decline of dharma; victor over daityas; the one praised in sacrifice by Vedic specialists; embodiment of cosmic functions (time divisions, celestial bodies, seasons), and the ground of both auspicious and inauspicious phenomena. The chapter culminates in identifying Keśava/Nārāyaṇa as self-born, imperishable, the origin and dissolution of beings, thereby linking practical reverence (Brahmin worship) to a metaphysical account of dharma’s ultimate source and governance of reality.
Chapter Arc: युधिष्ठिर, पितामह भीष्म के सत्यव्रत और धर्म-पराक्रम का स्मरण कर दान-धर्म के सूक्ष्म नियम जानने की उत्कंठा प्रकट करते हैं—दान कितने प्रकार का है, किसे, कैसे, और किस फल के लिए दिया जाए? → प्रश्न गहराते जाते हैं: दान का हेतु क्या हो—धर्म, अर्थ, भय, काम, या करुणा? और क्या दान का मूल्य केवल वस्तु में है या दाता के मनोभाव में? भीष्म दान के कारणों के आधार पर वर्गीकरण की ओर बढ़ते हैं, जहाँ हर हेतु अपने साथ एक नैतिक जोखिम भी लाता है। → भीष्म निर्णायक रूप से कहते हैं—दान पाँच प्रकार का है: धर्म से, अर्थ (लाभ/प्रतिफल) से, भय से, काम (स्नेह/आसक्ति/इच्छा) से, और करुणा से। साथ ही वे याचक के सामने ‘मैंने दिया/दूँगा/उसने मुझे दिया’ जैसी गणना-भावना से ऊपर उठकर यथाशक्ति देने की शिक्षा देते हैं, और भय-प्रेरित दान में भी ‘अपमान/पाप-भय’ की मनोवृत्ति को स्पष्ट करते हैं। → अध्याय का निष्कर्ष प्रजापति-वचन के रूप में आता है—यह पंचविध दान पुण्य और कीर्ति बढ़ाने वाला है; अतः यथाशक्ति दान करना चाहिए। दान का आदर्श ‘समर्थ्य के अनुसार, याचक के प्रति उदारता’ और ‘हेतु की शुद्धि’ में प्रतिष्ठित होता है।
Shlokas
Verse 1
अत्-#-रा- जा अष्टत्रिशदाधिकशततमो< ध्याय: पाँच प्रकारके दानोंका वर्णन युधिछिर उवाच श्रुतं ते भवतस्तात सत्यव्रतपराक्रम । दानधर्मेण महता ये प्राप्तास्त्रिदिवं नूपा:
ຢຸທິສະຖິຣະ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ທ່ານຜູ້ເປັນດັ່ງບິດາອັນນ່າເຄົາລົບ, ຜູ້ຕັ້ງມັ່ນໃນຄວາມຈິງ ແລະ ອຸດົມດ້ວຍວິລະຍະ—ຂ້ອຍໄດ້ຟັງຈາກປາກຂອງທ່ານແລ້ວ ເຖິງກະສັດທັງຫຼາຍຜູ້ໄດ້ເຖິງໂລກສະຫວັນ ໂດຍອານຸພາບແຫ່ງບຸນອັນຍິ່ງທີ່ເກີດຈາກທຳມະແຫ່ງການໃຫ້ທານ»។
Verse 2
इमांस्तु श्रोतुमिच्छामि धर्मान् धर्मभूतां वर । दानं कतिविध॑ देयं कि तस्य च फलं लभेत्
ຢຸທິສະຖິຣ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ທ່ານປູ່ຜູ້ປະເສີດໃນຜູ້ມີທຳ! ຂ້າພະເຈົ້າປາດຖະນາຟັງໜ້າທີ່ເຫຼົ່ານີ້ ອັນເປັນຮູບແບບຂອງທຳໂດຍຕົນເອງ. ການໃຫ້ທານມີກີ່ວິທີ? ແລະຜູ້ໃຫ້ທານຈະໄດ້ຮັບຜົນອັນໃດ?»
Verse 3
कथं केभ्यश्न धर्म्य च दानं दातव्यमिष्यते । कै: कारणै: कतिविध॑ श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः
ຢຸທິສະຖິຣ ກ່າວວ່າ: «ຄວນໃຫ້ທານແນວໃດ ແລະຄວນໃຫ້ແກ່ໃຜ ຈຶ່ງເອີ້ນວ່າຖືກທຳ? ຄວນໃຫ້ເນື່ອງດ້ວຍເຫດໃດ? ແລະທານຖືກແບ່ງເປັນກີ່ປະເພດ? ຂ້າພະເຈົ້າປາດຖະນາຟັງທັງໝົດນີ້ຕາມຄວາມຈິງຢ່າງແນ່ນອນ»
Verse 4
भीष्म उवाच शृणु तत्त्वेन कौन्तेय दानं॑ प्रति ममानघ । यथा दान प्रदातव्यं सर्ववर्णेषु भारत
ພີສະມະ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ລູກແຫ່ງກຸນຕີ ຜູ້ບໍ່ມີມົນທິນ, ໂອ ທາຍາດແຫ່ງພາຣະຕະ, ຈົ່ງຟັງດ້ວຍຄວາມຈິງແທ້ ກ່ຽວກັບການໃຫ້ທານທີ່ຂ້າພະເຈົ້າຈະກ່າວ. ຂ້າພະເຈົ້າຈະບອກວ່າ ຄົນທຸກວັນນະຄວນໃຫ້ທານແນວໃດ»
Verse 5
धर्मादर्थाद् भयात् कामात् कारुण्यादिति भारत | दानं पञठ्चविध॑ ज्ञेयं कारणैर्यर्निबोध तत्
ພີສະມະ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ພາຣະຕະ, ການໃຫ້ທານ (dāna) ພຶງເຂົ້າໃຈວ່າມີ 5 ຢ່າງ—ເນື່ອງດ້ວຍທຳ, ເນື່ອງດ້ວຍການແສວຫາຜົນປະໂຫຍດຫຼືຊັບ, ເນື່ອງດ້ວຍຄວາມຢ້ານ, ເນື່ອງດ້ວຍຄວາມປາດຖະນາ, ແລະເນື່ອງດ້ວຍຄວາມເມດຕາກະລຸນາ. ຈົ່ງຮຽນຮູ້ຈາກຂ້າພະເຈົ້າເຖິງແຮງຈູງໃຈແຕ່ລະຢ່າງເຫຼົ່ານີ້»
Verse 6
भारत! धर्म, अर्थ, भय, कामना और दया--इन पाँच हेतुओंसे दानको पाँच प्रकारका जानना चाहिये। अब जिन कारणोंसे दान देना उचित है, उनको सुनो ।।
ພີສະມະ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ພາຣະຕະ, ດ້ວຍເຫດ 5 ປະການ—ທຳ, ຜົນປະໂຫຍດ/ຊັບ, ຄວາມຢ້ານ, ຄວາມປາດຖະນາ, ແລະເມດຕາ—ການໃຫ້ທານພຶງຮູ້ວ່າມີ 5 ປະເພດ. ບັດນີ້ ຈົ່ງຟັງເຫດທີ່ການໃຫ້ຈຶ່ງເປັນສິ່ງຄວນ. ຜູ້ໃຫ້ທານຍ່ອມໄດ້ຊື່ສຽງໃນໂລກນີ້ ແລະເມື່ອລ່ວງໄປແລ້ວ ຍ່ອມໄດ້ສຸກອັນສູງສຸດ. ດັ່ງນັ້ນ ໂດຍບໍ່ມີຄວາມອິດສາ ຄວນໃຫ້ທານແກ່ພຣາຫມັນ»
Verse 7
ददाति वा दास्यति वा महां दत्तमनेन वा | इत्यर्थिभ्यो निशम्यैव सर्व दातव्यमर्थिने
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: «ຖ້າເຮົາພຽງແຕ່ໄດ້ຍິນຈາກປາກຜູ້ຂໍວ່າ ‘ທ່ານນັ້ນໃຫ້’, ‘ທ່ານນັ້ນຈະໃຫ້’, ຫຼື ‘ທ່ານນັ້ນເຄີຍໃຫ້ຂ້ອຍຂອງທານອັນໃຫຍ່’ ແລ້ວ—ເພື່ອເພີ່ມພູນກຽດຊື່ດີຂອງຕົນ—ຄວນໃຫ້ແກ່ຜູ້ຂໍແຕ່ລະຄົນຕາມຄວາມປາດຖະໜາ ທຸກຢ່າງທີ່ເຂົາຂໍ».
Verse 8
नास्याहं न मदीयो<यं पापं कुर्याद् विमानित: । इति दद्याद् भयादेव दृढं मूढाय पण्डित:
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: «ຂ້ອຍບໍ່ແມ່ນຄົນຂອງເຂົາ ແລະເຂົາກໍບໍ່ແມ່ນຄົນຂອງຂ້ອຍ; ແຕ່ຖ້າຂ້ອຍບໍ່ໃຫ້ຫຍັງເລີຍ ເຂົາອາດຮູ້ສຶກຖືກຫມິ່ນ ແລ້ວກໍ່ກະທຳບາບຕໍ່ຂ້ອຍ.» ດັ່ງນັ້ນ ຄົນມີປັນຍາອາດໃຫ້ທານຢ່າງໜັກແນ່—ເພາະຄວາມຢ້ານກົວເທົ່ານັ້ນ—ແກ່ຄົນໂງ່. ນີ້ແມ່ນທານທີ່ເກີດຈາກຄວາມຢ້ານກົວ ບໍ່ແມ່ນຈາກຄວາມດີຫຼືທຳມະ.
Verse 9
प्रियो मे5यं प्रियोडस्पाहमिति सम्प्रेक्ष्य बुद्धिमान् वयस्यायैवमक्लिष्टं दानं दद्यादतन्द्रित:
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: «ໄຕ່ຕອງວ່າ ‘ຄົນນີ້ເປັນທີ່ຮັກຂອງຂ້ອຍ ແລະຂ້ອຍກໍເປັນທີ່ຮັກຂອງເຂົາ’ ແລ້ວ ຄົນມີປັນຍາຄວນລະຄວາມຂີ້ຄ້ານ ໃຫ້ທານແກ່ມິດສະຫາຍດ້ວຍໃຈຍິນດີ ແລະບໍ່ອຶດອັດ. ນີ້ແມ່ນທານທີ່ເກີດຈາກຄວາມຮັກແລະຄວາມປາດຖະໜາຈະໃຫ້ເຂົາພໍໃຈ.»
Verse 10
दीनश्न याचते चायमल्पेनापि हि तुष्यति । इति दद्याद् दरिद्राय कारुण्यादिति सर्वथा
ພີດສະມະສອນວ່າ: ເມື່ອຄົນທຸກຍາກ ແລະລຳບາກ ມາຂໍທານ ຄວນໃຫ້ດ້ວຍຄວາມເມດຕາກະລຸນາ ໂດຍຄິດວ່າ: «ຄົນນ່າສົງສານນີ້ຂັດສົນຫນັກ ແລະກຳລັງຂໍຂ້ອຍ; ແມ່ນແຕ່ໃຫ້ນ້ອຍໆກໍພໍໃຈແລ້ວ.» ດັ່ງນັ້ນ ທານແກ່ຜູ້ອົດຢາກຄວນຖວາຍດ້ວຍຄວາມສົງສານທຸກປະການ ບໍ່ໃຫ້ດ້ວຍຄວາມອວດອ້າງ ຫຼືການຄຳນວນ.
Verse 11
यह पाँच प्रकारका दान पुण्य और कीर्तिको बढ़ानेवाला है। यथाशक्ति सबको दान देना चाहिये। ऐसा प्रजापतिका कथन है
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: «ທານຫ້າປະເພດນີ້ ເພີ່ມພູນທັງບຸນ ແລະກຽດຊື່ດີ. ຄວນໃຫ້ທານແກ່ທຸກຄົນຕາມກຳລັງຂອງຕົນ—ນີ້ແມ່ນຄຳສອນທີ່ຖືກຍົກເປັນຂອງປຣະຊາປະຕິ.»
Verse 13
इति पञ्चविध॑ दान पुण्यकीर्तिविवर्धनम् । यथाशकत्या प्रदातव्यमेवमाह प्रजापति:
ພີສະມະໄດ້ກ່າວວ່າ: «ດັ່ງນັ້ນ ການໃຫ້ທານຫ້າປະເພດນີ້ ເພີ່ມພູນທັງບຸນກຸສົນ ແລະ ກຽດຊື່ດີ. ຄວນໃຫ້ຕາມກຳລັງຂອງຕົນ—ດັ່ງນີ້ ພຣະປະຊາປະຕິໄດ້ປະກາດ»។
Verse 138
इति श्रीमहाभारते अनुशासनपर्वणि दानधर्मपर्वणि अष्टत्रिंयधिकशततमो<ध्याय:
ດັ່ງນີ້ ຈົບລົງແລ້ວ ບົດທີ 138 ໃນພາກ «ທານະທັມມະ» ຂອງ «ອະນຸສາສະນະປະວະ» ໃນມະຫາພາຣະຕະອັນສັກສິດ।
Frequently Asked Questions
The inquiry concerns justification and observable value: why a ruler repeatedly honors vow-observant Brahmins, and what ‘karmodaya’—practical or ethical-spiritual outcome—supports the practice beyond mere convention.
Ethical practice is anchored in a metaphysical order: dharma is not only social regulation but participation in a cosmic governance identified with Keśava, who is described as sustaining time, worlds, and the conditions under which moral life is intelligible.
Rather than a formal phalaśruti, the chapter offers meta-authority claims: Bhīṣma frames Kṛṣṇa as the reliable resolver of dharma in doubt, implying that correct understanding and alignment with this cosmic-dharmic principle is itself the operative ‘fruit’ of the teaching.