Shloka 66
Śama-prāptiḥ — Gautamī–Lubdhaka–Pannaga–Mṛtyu–Kāla-saṃvāda
Restraint through the Analysis of Karma and Time
मृत्युने कहा--व्याध! हम दोनों कालके अधीन होनेके कारण विवश हैं। हम तो केवल उसके आदेशका पालनमात्र करते हैं। यदि तुम अच्छी तरह विचार करोगे तो हमलोगोंपर दोषारोपण नहीं करोगे ।।
lubdhaka uvāca | yuvām ubhī kālavaśau yadi me mṛtyupannagau | harṣakrodhau yathā syātām etad icchāmi veditum ||
ນາຍພານກ່າວວ່າ: «ໂອ ມະຕະຍຸ ແລະ ໂອ ພະຍານາກ! ຖ້າພວກເຈົ້າທັງສອງກະທຳພາຍໃຕ້ການບັງຄັບຂອງກາລະ (Kāla) ແລ້ວ ຂ້າພະເຈົ້າຢາກຮູ້ວ່າ: ເປັນຫຍັງຄວາມຍິນດີຈຶ່ງເກີດໃນໃຈຂ້າພະເຈົ້າຕໍ່ຜູ້ທີ່ເຮັດປະໂຫຍດໃຫ້ຜູ້ອື່ນ ແລະເປັນຫຍັງຄວາມໂກດຈຶ່ງເກີດຕໍ່ພວກເຈົ້າສອງຜູ້ທີ່ນຳຄວາມເສຍຫາຍ? ຖ້າທຸກສິ່ງຖືກຜູກມັດໂດຍຄຳສັ່ງຂອງກາລະ ແລ້ວ ເຫດໃດການສັນລະເສີນແລະການຕຳນິ, ຄວາມພໍໃຈແລະຄວາມຄັບແຄ້ນ ຈຶ່ງຍັງຄອບງຳໃຈ?»
लुब्धक उवाच
Educational Q&A
The verse raises the ethical problem of responsibility under determinism: even if agents like Death and the Serpent act under Kāla’s command, human beings still experience praise/blame through emotions like joy and anger. It invites reflection on how moral judgment operates when actions are seen as compelled by Time.
The hunter addresses Death and the Serpent directly. After hearing that they merely follow Kāla’s ordinance, he questions why he nonetheless feels happiness toward benefactors and anger toward harmful agents—seeking a principled explanation for these reactions if all are under Time’s control.