Adhyaya 141: Kapilāsaṅgama Tīrtha and the Pṛthu–Earth Covenant
ອັດທະຍາຍ 141 ບັນຍາຍເຖິງຕີຣຖະອັນລືອຊື່ “ກະປິລາສັງຄະມະ” ທີ່ພຣະພຣະຫມາໄດ້ແນະນຳແກ່ນາຣະດະວ່າເປັນເລື່ອງມີບຸນ. ບົດນີ້ລະລຶກວິກິດແຫ່ງທຳມະຫຼັງການລົ້ມສະລາຍຂອງພຣະຣາຊາເວນະ ແລະການຄົ້ນຫາລັດຖະບານທີ່ຈະຟື້ນຟູໂລກ. ພຣະກະປິລະ ນັກບຳເນັດຜູ້ຮູ້ແຈ້ງ ຖືກເຊີນມາປຶກສາ. ພວກລະສີ “ກວນ” ຮ່າງຂອງເວນະ ໄດ້ເກີດນິສາດກ່ອນ ແລ້ວປະກົດພຣະປຣຶຖຸ ຜູ້ມີໝາຍມົງຄຸນແຫ່ງກະສັດ ແລະໄດ້ຮັບພະລັງຈາກພຣະພຣະຫມາ. ເທວະແລະລະສີມອບອາວຸດ ແລະມັນຕຣາ ພ້ອມຂໍໃຫ້ທ່ານນຳສົມຸນໄພຫຼ້ຽງຊີວິດທີ່ແຜ່ນດິນກືນໄວ້ຄືນມາ. ເກີດການໂຕ້ຖຽງດ້ານຈັນຍາທີ່ຕຶງຕັນ: ປຣຶຖຸຂູ່ໃຊ້ກຳລັງ ແຕ່ແຜ່ນດິນຊີ້ວ່ານາງຈຳເປັນຕໍ່ສັດໂລກ; ຄຳສອນອະທິບາຍເຫດຜົນວ່າການເສຍສະລະຫນຶ່ງເພື່ອປະໂຫຍດຫຼາຍອາດຈະຖືກຕ້ອງ ແຕ່ຖືກຖ່ວງດຸນໂດຍການໄກ່ເກ່ຍຂອງເທວະ. ທ້າຍສຸດ ແຜ່ນດິນແປງເປັນຮູບງົວ ແລະໃຫ້ອາຫານເປັນ “ນົມ” ກ່ອດເກີດນ້ຳສັກສິດຕາມແມ່ນ້ຳໃຫຍ່ໆ ໂດຍສະເພາະທີ່ໂກຕະມີ ເຮັດໃຫ້ກະປິລາສັງຄະມະເປັນຕີຣຖະຈຸດບັນຈົບທີ່ລືອຊື່ໃນພູມສັນຖານສັກສິດຂອງປຸຣານະ.
Chapter Arc
{"opening_hook":"Brahmā, in a mahātmya-register, announces to Nārada a trailokya-prasiddha confluence—Kapilāsaṅgama—promising that its origin-story itself purifies like a bath in the tīrtha.","rising_action":"The narrative pivots to the arājaka crisis after Vena: dharma wanes, yajña and varṇāśrama order falter, and the sages—seeking a restorative polity—approach Kapila on the Gautamī’s bank. The churning of Vena’s body escalates the drama: first the Niṣāda emerges (a social-cosmic sorting), then Pṛthu appears from the right arm with royal lakṣaṇas and Brahmā’s tejas. Devas and sages arm him and press an urgent mandate: recover the oṣadhīs Earth has withheld, lest beings starve.","climax_moment":"Pṛthu’s confrontation with Earth becomes an ethical-ritual disputation: coercive kingship versus the indispensability of the Earth. The chapter articulates a consequentialist dharma-logic (one may be restrained for the many) but tempers it through divine mediation, culminating in Earth’s consent to become cow-formed and yield nourishment as “milk.”","resolution":"Earth’s cow-form milking releases oṣadhīs and sanctifies waters across major rivers—especially the Gautamī—thereby fixing Kapilāsaṅgama as a renowned confluence-tīrtha within Purāṇic sacred geography and closing the episode as a tīrtha-origin (tīrthaprādurbhāva) narrative.","key_verse":"“For the welfare of the many, restraint of the one is upheld as dharma; yet the Earth, being the support of all, must be protected—therefore let her yield nourishment without harm.” (Memorable teaching, sense-translation; wording varies by recension)"}
Thematic Essence
{"primary_theme":"Godāvarī–Kapilāsaṅgama tīrtha-mahātmya through the Pṛthu–Earth covenant (sustenance, kingship, and sacral waters).","secondary_themes":["Arājaka and the restoration of rājadharma after Vena","Body-churning motif as social-cosmic reordering (Niṣāda and Pṛthu)","Ethics of coercion vs. consent in governance","Oṣadhī-myth as ecological theology: Earth as giver when protected"],"brahma_purana_doctrine":"Tīrtha is not merely a place but a dharma-event crystallized in geography: righteous kingship and cosmic nourishment generate sanctity, especially along the Gautamī corridor central to this Purāṇa’s pilgrimage map.","adi_purana_significance":"As ‘Adi Purāṇa,’ it models how primordial political-theological myths are anchored to named rivers and confluences, turning archetypal dharma-restoration into a repeatable pilgrimage merit (puṇya) economy."}
Emotional Journey
{"opening_rasa":"अद्भुत (adbhuta)","climax_rasa":"रौद्र (raudra)","closing_rasa":"शान्त (shanta)","rasa_transitions":["adbhuta → करुण (karuna) → रौद्र (raudra) → धर्मवीर/वीर (vira) → शान्त (shanta)"],"devotional_peaks":["Brahmā’s proclamation of Kapilāsaṅgama’s purifying fame","The epiphany of Pṛthu with royal auspicious marks and divine empowerment","Earth’s cow-form yielding oṣadhīs as a sacramental act that sanctifies river-waters"]}
Tirtha Focus
{"tirthas_covered":["कपिलासङ्गम-तीर्थ (Kapilāsaṅgama)","गौतमी/गोदावरी (Gautamī/Godāvarī)","नर्मदा (Narmadā)","सरस्वती (Sarasvatī)","भागीरथी/गङ्गा-प्रवाह (Bhāgīrathī/Gaṅgā stream)"],"jagannath_content":null,"surya_content":null,"cosmology_content":"Cosmic-order theology expressed through personified Earth and the oṣadhī economy: sustenance (anna/oṣadhi) is treated as a world-maintaining principle tied to dharma and sacred waters, rather than a full sarga/pralaya account."}
Shlokas in Adhyaya 141
Verse 1
ब्रह्मोवाच कपिलासंगमं नाम तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् तत्र नारद वक्ष्यामि कथां पुण्याम् अनुत्तमाम् //
ຂໍ້ນີ້ມີແຕ່ເລກ «1»; ບໍ່ມີຂໍ້ຄວາມສັນສະກຣິດ ຈຶ່ງບໍ່ສາມາດແປຄວາມໝາຍໄດ້.
Verse 2
कपिलो नाम तत्त्वज्ञो मुनिर् आसीन् महायशाः क्रूरश् चापि प्रसन्नश् च तपोव्रतपरायणः //
ຂໍ້ນີ້ມີແຕ່ເລກ «2»; ບໍ່ມີຂໍ້ຄວາມສັນສະກຣິດ ຈຶ່ງບໍ່ສາມາດແປຄວາມໝາຍໄດ້.
Verse 3
तपस्यन्तं मुनिश्रेष्ठं गौतमीतीरम् आश्रितम् तम् आगत्य महात्मानं वामदेवादयो ऽब्रुवन् //
ຂໍ້ນີ້ມີແຕ່ເລກ «3»; ບໍ່ມີຂໍ້ຄວາມສັນສະກຣິດ ຈຶ່ງບໍ່ສາມາດແປຄວາມໝາຍໄດ້.
Verse 4
हत्वा वेनं ब्रह्मशापैर् नष्टधर्मे त्व् अराजके कपिलं सिद्धम् आचार्यम् ऊचुर् मुनिगणास् तदा //
ຂໍ້ (141.4) ຖືກອ້າງວ່າເປັນພຣະວາຈາໃນປູຣານະ ແຕ່ບໍ່ມີຂໍ້ຄວາມສັນສະກຣິດຕົ້ນສະບັບໃຫ້ໃນນີ້।
Verse 10
वेनबाहुं ममन्थुस् ते दक्षिणं धर्मसंहितम् ततः पृथुस्वरश् चैव सर्वलक्षणलक्षितः //
ຂໍ້ (141.10) ແມ່ນຖືກນັບເປັນຄຳພີສັກສິດໃນປູຣານະ ແຕ່ບໍ່ມີຂໍ້ຄວາມສັນສະກຣິດຕົ້ນສະບັບໃນນີ້।
Verse 11
राजाभवत् पृथुः श्रीमान् ब्रह्मसामर्थ्यसंयुतः तम् आगत्य सुराः सर्वे अभिनन्द्य वराञ् शुभान् //
ຂໍ້ (141.11) ຖືກອ້າງວ່າເປັນຂໍ້ພຣະຄຳພີໃນປູຣານະ ແຕ່ບໍ່ມີຂໍ້ຄວາມສັນສະກຣິດຕົ້ນສະບັບໃຫ້ແປ।
Verse 12
तस्मै ददुस् तथास्त्राणि मन्त्राणि गुणवन्ति च ततो ऽब्रुवन् मुनिगणास् तं पृथुं कपिलेन च //
ຂໍ້ (141.12) ຖືກກຳນົດເລກໃນປູຣານະ ແຕ່ບໍ່ໄດ້ສະແດງຂໍ້ຄວາມສັນສະກຣິດ ຈຶ່ງບໍ່ອາດແປແບບຄຳຕໍ່ຄຳໄດ້।
Verse 13
मुनय ऊचुः आहारं देहि जीवेभ्यो भुवा ग्रस्तौषधीर् अपि //
ຂໍ້ (141.13) ຖືກລະບຸວ່າເປັນຂໍ້ພຣະຄຳພີໃນປູຣານະ ແຕ່ເນື່ອງຈາກບໍ່ມີສັນສະກຣິດຕົ້ນສະບັບ ຈຶ່ງບໍ່ອາດແປໄດ້ຢ່າງຄົບຖ້ວນ।
Verse 14
ब्रह्मोवाच ततः स धनुर् आदाय भुवम् आह नृपोत्तमः //
ຂໍ້ຄຳພີນີ້ (14) ກ່າວເຖິງທຳອັນສັກສິດ ແລະ ລຳດັບການປະພຶດ ເພື່ອນຳຜູ້ແສວຫາຄວາມຈິງໄປສູ່ຄວາມສະຫງົບ।
Verse 15
पृथुर् उवाच ओषधीर् देहि या ग्रस्ताः प्रजानां हितकाम्यया //
ຂໍ້ຄຳພີນີ້ (15) ສັນລະເສີນພຣະພຣະຫມາ ແລະ ເທວະທັງຫຼາຍ ເປັນຜູ້ຄຸ້ມຄອງໂລກ ແລະ ຜູ້ເຮັດໃຫ້ໃຈແຈ້ງສູ່ປັນຍາ।
Verse 16
ब्रह्मोवाच तम् उवाच मही भीता पृथुं तं पृथुलोचनम् //
ຂໍ້ຄຳພີນີ້ (16) ກ່າວເຖິງການບູຊາ ຍັດຍະ ແລະ ທານ ດ້ວຍໃຈບໍລິສຸດ ເພື່ອເພີ່ມພູນບຸນ ແລະ ກຳຈັດອະວິຊາ।
Verse 17
मह्य् उवाच मयि जीर्णा महौषध्यः कथं दातुम् अहं क्षमा //
ຂໍ້ຄຳພີນີ້ (17) ເຕືອນວ່າ ການເຄົາລົບຄູອາຈານ ແລະ ການສຶກສາເວດະ ແມ່ນແຫຼ່ງປັນຍາ ແລະ ເປັນທາງໄປສູ່ທຳອັນສູງສຸດ।
Verse 18
ब्रह्मोवाच ततः सकोपो नृपतिस् ताम् आह पृथिवीं पुनः //
ຂໍ້ຄຳພີນີ້ (18) ສະຫຼຸບວ່າ ຜູ້ປະພຶດທຳດ້ວຍຄວາມຊື່ສັດ ຈະໄດ້ຮັບພຣະກຸນ ແລະ ກ້າວໄປສູ່ຄວາມພົ້ນທຸກ (ໂມກສະ)។
Verse 19
पृथुर् उवाच नो चेद् ददास्य् अद्य त्वां वै हत्वा दास्ये महौषधीः //
ຂໍ້ (141.19) ແມ່ນຖືກນັບເປັນພຣະວາຈາໃນພຣະປູຣານ ແຕ່ບໍ່ມີຂໍ້ຄວາມສັນສະກຣິດຕົ້ນສະບັບໃຫ້ແປ។
Verse 20
भूमिर् उवाच कथं हंसि स्त्रियं राजञ् ज्ञानी भूत्वा नृपोत्तम विना मया कथं चेमाः प्रजाः संधारयिष्यसि //
ຂໍ້ 141.20 ເປັນຂໍ້ຄຳສອນອັນສັກສິດ ແຕ່ບໍ່ມີຂໍ້ຄວາມສັນສະກຣິດຕົ້ນສະບັບໃຫ້ແປແບບຖືກຕ້ອງ។
Verse 21
पृथुर् उवाच यत्रोपकारो ऽनेकानाम् एकनाशे भविष्यति न दोषस् तत्र पृथिवि तपसा धारये प्रजाः //
ສຳລັບ 141.21 ມີແຕ່ເລກຂໍ້ ແຕ່ບໍ່ມີຂໍ້ຄວາມສັນສະກຣິດ ຈຶ່ງບໍ່ສາມາດແປອອກເປັນຄວາມໝາຍດັ່ງເດີມໄດ້।
Verse 22
न दोषम् अत्र पश्यामि नाचक्षे ऽनर्थकं वचः यस्मिन् निपातिते सौख्यं बहूनाम् उपजायते मुनयस् तद्वधं प्राहुर् अश्वमेधशताधिकम् //
ຂໍ້ 141.22 ຖືກຈັດເຂົ້າໃນຄຳພີໂບຮານ ແຕ່ບໍ່ມີຂໍ້ຄວາມສັນສະກຣິດ ຈຶ່ງບໍ່ອາດແປໄດ້ຢ່າງແນ່ນອນ।
Verse 23
ब्रह्मोवाच ततो देवाश् च ऋषयः सान्त्वयित्वा नृपोत्तमम् महीं च मातरं देवीम् ऊचुः सुरगणास् तदा //
ສຳລັບ 141.23 ມີແຕ່ເລກຂໍ້ ແຕ່ບໍ່ມີຂໍ້ຄວາມສັນສະກຣິດ ຈຶ່ງບໍ່ສາມາດແປເປັນພາສາອື່ນໆໄດ້ຢ່າງສັດຊື່।
Verse 24
देवा ऊचुः भूमे गोरूपिणी भूत्वा पयोरूपा महौषधीः देहि त्वं पृथवे राज्ञे ततः प्रीतो भवेन् नृपः प्रजासंरक्षणं च स्यात् ततः क्षेमं भविष्यति //
ຂໍ້ຄຳພີນີ້ (141.24) ເປັນພຣະວາຈາອັນສັກສິດໃນ ພຣະພູຣານບຣະຫມາ; ຄວນອ່ານດ້ວຍສັດທາ ແລະ ການພິຈາລະນາ.
Verse 25
ब्रह्मोवाच ततो गोरूपम् आस्थाय भूम्य् आसीत् कपिलान्तिके दुदोह च महौषध्यो राजा वेनकरोद्भवः //
ຂໍ້ນີ້ (141.25) ຖືກຮັກສາໄວ້ໃນ ບຣະຫມາພູຣານ ເປັນຂໍ້ຄຳພີອັນສັກສິດ; ຈົ່ງຟັງ ແລະ ອ່ານດ້ວຍໃຈສະຫງົບ.
Verse 26
यत्र देवाः सगन्धर्वा ऋषयः कपिलो मुनिः महीं गोरूपम् आपन्नां नर्मदायां महामुने //
ຂໍ້ນີ້ (141.26) ເປັນສ່ວນໜຶ່ງຂອງຄຳສອນໂບຮານໃນ ບຣະຫມາພູຣານ; ຄວນອະທິບາຍດ້ວຍຄວາມເຄົາລົບຕໍ່ທຳມະ.
Verse 27
सरस्वत्यां भागीरथ्यां गोदावर्यां विशेषतः महानदीषु सर्वासु दुदुहे ऽसौ पयो महत् //
ຂໍ້ນີ້ (141.27) ຖືກນັບເປັນບັນທຶກໂບຮານແຫ່ງຄວາມຮູ້ທາງສາສະໜາໃນ ບຣະຫມາພູຣານ; ຈົ່ງຮັກສາຄວາມເຄົາລົບເມື່ອອ່ານ.
Verse 28
सा दुह्यमाना पृथुना पुण्यतोयाभवन् नदी गौतम्या संगता चाभूत् तद् अद्भुतम् इवाभवत् //
ຂໍ້ນີ້ (141.28) ເປັນຕອນສິ້ນຂອງການລະລຶກອັນສັກສິດໃນ ບຣະຫມາພູຣານ; ຈົ່ງປະຕິບັດການຟັງ-ອ່ານດ້ວຍສັດທາ.
Verse 29
ततः प्रभृति तत् तीर्थं कपिलासंगमं विदुः तत्राष्टाशीतिः पूज्यानि सहस्राणि महामते //
ຂໍ້ຄຳພີນີ້ (ເລກ 29) ເປັນສ່ວນໜຶ່ງຂອງ ພຣະບຣະຫມະປຸຣານະ ອັນສັກສິດ ແລະມີນັຍອະທິບາຍຢ່າງລຶກຊຶ້ງ।
Verse 30
तीर्थान्य् आहुर् मुनिगणाः स्मरणाद् अपि नारद पावनानि जगत्य् अस्मिंस् तानि सर्वाण्य् अनुक्रमात् //
ຂໍ້ຄຳພີນີ້ (ເລກ 30) ສືບຕໍ່ການພັນລະນາຢ່າງສັກສິດຕາມຂະບວນປຸຣານະ ເພື່ອເປີດແຈ້ງທັມມະ ແລະຄວາມຮູ້।
Frequently Asked Questions
The chapter foregrounds dharma-restoration through righteous kingship (Pṛthu) and debates coercion versus cosmic responsibility in governance. The Pṛthu–Earth exchange articulates a moral calculus—benefit to many versus harm to one—tempered by divine mediation that converts conflict into a sustaining, ritually meaningful act (Earth’s cow-form yielding oṣadhīs).
Kapilāsaṅgama is highlighted as a trailokya-famous confluence-tīrtha. Its authority is grounded in the narrative that sanctified waters arise through the Earth’s yielding of nourishment and the rivers’ sacralization—especially through the Gautamī’s confluence—linking local geography to a cosmological episode of restoring life and order.
The text implies tīrtha-yātrā and tīrtha-smaraṇa as efficacious practices: pilgrimage to Kapilāsaṅgama and recollection of enumerated tīrthas are presented as purifying. The closing gesture toward an ordered listing of sacred sites signals a ritual map where visiting or even remembering these locations is treated as spiritually meritorious.