Adhyaya 25
The Glories of Lord Ananta (Śeṣa/Saṅkarṣaṇa) and the Cosmic Foundation Beneath Pātāla
ສືບຕໍ່ການລົງໄປໃນພູມສັນຖານຈັກກະວານ ແລະການຈັດວາງສັດຕະວະຕາມກຳ, ສຸກະເທວະຊີ້ວ່າ ພາຍໃຕ້ລະບົບໂລກຕ່ຳທັງຫມົດ ມີຜູ້ຮອງຮັບສູງສຸດຄື ພຣະອະນັນຕະ (ເສສ/ສັງກະຣະຊະນະ) ຢູ່ໄກລຶກກວ່າປາຕາລາ. ພຣະອົງເປັນການຂະຫຍາຍຂອງພຣະວິສນຸ ຜູ້ຄຸ້ມຄອງຕະໂມຄຸນ ແລະອະຫັງກາຣະອັນຫຼອກລວງຂອງວິນຍານຜູ້ຖືກຜູກມັດ—ຄວາມຄິດວ່າ “ຂ້ອຍແມ່ນຜູ້ເສບສຸກ ແລະເປັນໃຫຍ່ສຸດ”. ຈັກກະວານພັກຢູ່ເຫມືອນເມັດຜັກກາດເທິງຫົວງູຫນຶ່ງໃນຫົວຈຳນວນບໍ່ມີທີ່ສິ້ນຂອງພຣະອົງ ຊີ້ໃຫ້ເຫັນຄວາມນ້ອຍຈິ໋ວຂອງສັກກະວານຕໍ່ພຣະອົງ. ເມື່ອຖຶກລະລາຍ ຣຸດຣະປາກົດຈາກກາງຄິ້ວຂອງພຣະອົງເພື່ອກະທຳການທຳລາຍ ເຊື່ອມອະນັນຕະກັບນິໂຣທ. ຕໍ່ມາພັນລະນາຄວາມງາມແຫ່ງພັກຕິ: ພຣະບາດດັ່ງດອກບົວ, ເລັບປະດັບແກ້ວ, ແຂນອັນວິນຍານ, ເຄື່ອງປະດັບ ແລະພວງມາລາຕຸລະສີ; ເທວະ ແລະວົງສານາກາບູຊາພຣະອົງ. ການຟັງກຽດຕິຄຸນຜ່ານປະຣຳປະຣາ ແລະການພິຈາລະນາພຣະອົງ ຊຳລະປົດປົ່ງປົມໃນໃຈທີ່ຢາກຄອບງຳ. ບົດທ້າຍສະຫຼຸບວ່າ ສັດຕະວະເຄື່ອນຍ້າຍໄປມາໃນໂລກສູງຕ່ຳຕາມຄວາມປາຖະໜາ ແລະກຳ ເພື່ອຕຽມຜູ້ຟັງສູ່ການອະທິບາຍຕໍ່ໄປ.
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच तस्य मूलदेशे त्रिंशद्योजनसहस्रान्तर आस्ते या वै कला भगवतस्तामसी समाख्यातानन्त इति सात्वतीया द्रष्टृदृश्ययो: सङ्कर्षणमहमित्यभिमानलक्षणं यं सङ्कर्षणमित्याचक्षते ॥ १ ॥
ພຣະສີສຸກເທວະກ່າວວ່າ: ໂອ ພຣະຣາຊາ, ຢູ່ໃຕ້ປາຕາລາລົງໄປສາມຫມື່ນໂຢຊະນະ ມີພຣະກາລາຂອງພຣະພະຄະວານ ທີ່ເອີ້ນວ່າ ອະນັນຕະ ຫຼື ສັງກະຣະຊະນະ. ພຣະອົງເປັນຜູ້ຄຸ້ມຄອງອະຫັງກາຣະ “ຂ້ອຍ” ທີ່ເກີດຈາກຜູ້ເຫັນແລະສິ່ງທີ່ຖືກເຫັນ; ເພາະການດົນໃຈຂອງພຣະອົງ ສັດຜູ້ຖືກຜູກມັດຈຶ່ງຄິດວ່າຕົນເປັນຜູ້ເສບສຸກແລະເຈົ້ານາຍ.
Verse 2
यस्येदं क्षितिमण्डलं भगवतोऽनन्तमूर्ते: सहस्रशिरस एकस्मिन्नेव शीर्षणि ध्रियमाणं सिद्धार्थ इव लक्ष्यते ॥ २ ॥
ສຸກເທວະກ່າວຕໍ່ວ່າ: ຈັກກະວານນີ້ຕັ້ງຢູ່ເທິງພັງພານໜຶ່ງໃນພັນພັງພານຂອງພຣະອະນັນຕະເທວະ ແລະເມື່ອທຽບກັບພັງພານນັ້ນ ມັນເລັກດັ່ງເມັດມັດສະຕາດຂາວເມັດດຽວ
Verse 3
यस्य ह वा इदं कालेनोपसञ्जिहीर्षतोऽमर्षविरचितरुचिरभ्रमद्भ्रुवोरन्तरेण साङ्कर्षणो नाम रुद्र एकादशव्यूहस्त्र्यक्षस्त्रिशिखं शूलमुत्तम्भयन्नुदतिष्ठत् ॥ ३ ॥
ໃນເວລາປະລະຍະ ເມື່ອພຣະອະນັນຕະເທວະປະສົງຈະທຳລາຍສິ່ງສ້າງທັງປວງ ພຣະອົງກໍເກີດຄວາມກົດເພີຍນ້ອຍ; ແລ້ວຈາກກາງຄິ້ວທັງສອງ ຣຸດຣະຜູ້ມີສາມຕາ ຊູຕຣິຊູລຂຶ້ນ ປາກົດອອກມາ. ຣຸດຣະນີ້ຊື່ ສັງກະຣະຊະນະ ເປັນຮູບຮວມຂອງຣຸດຣະ 11 ແລະເກີດຂຶ້ນເພື່ອກວາດລ້າງສັບພະສິ່ງ
Verse 4
यस्याङ्घ्रिकमलयुगलारुणविशदनखमणिषण्डमण्डलेष्वहिपतय: सह सात्वतर्षभैरेकान्तभक्तियोगेनावनमन्त: स्ववदनानि परिस्फुरत्कुण्डलप्रभामण्डितगण्डस्थलान्यतिमनोहराणि प्रमुदितमनस: खलु विलोकयन्ति ॥ ४ ॥
ເລັບສີຊົມພູອັນໃສສະອາດໃນພຣະບາດດອກບົວຂອງພຣະອົງ ເຫມືອນອັນມະນີລ້ຳຄ່າທີ່ຂັດຈົນເງາດັ່ງກະຈົກ. ເມື່ອຈອມນາກ ແລະ ພະສາວົກໄວສະນະວະຜູ້ບໍລິສຸດ ນ້ອມກາຍກຣາບສີສັງກະຣະຊະນະດ້ວຍພັກຕິອັນເອກຈິດ ພວກເຂົາຍິ່ງປິຕິເມື່ອເຫັນໃບໜ້າຂອງຕົນສະທ້ອນໃນເລັບນັ້ນ; ແກ້ມຖືກປະດັບດ້ວຍປະກາຍຕ່າງຫູທີ່ລະຍັບ
Verse 5
यस्यैव हि नागराजकुमार्य आशिष आशासानाश्चार्वङ्गवलयविलसितविशद विपुलधवलसुभगरुचिरभुजरजतस्तम्भेष्वगुरुचन्दनकुङ्कुमपङ्कानुलेपेनावलिम्पमानास्तदभिमर्शनोन्मथितहृदयमकरध्वजावेशरुचिरललितस्मितास्तदनुरागमदमुदितमद् विघूर्णितारुणकरुणावलोकनयनवदनारविन्दं सव्रीडं किल विलोकयन्ति ॥ ५ ॥
ເຈົ້າຍິງແຫ່ງພະຍານາກ ປາຖະນາພອນອັນມົງຄຸນ ຈຶ່ງທາເນື້ອອະກຸຣຸ ຈັນທະນ໌ ແລະ ກຸງກຸມ ລົງເທິງພຣະພາຫຸອັນຍາວງາມ ປະດັບກຳໄລ ຂາວສະຫວ່າງດັ່ງເສົາເງິນ. ການສຳຜັດພຣະອົງປຸກໃຫ້ມະກະຣະທະວະຊະ (ກາມເທວ) ກະພື້ນໃນໃຈ ແລະຮອຍຍິ້ມອ່ອນຫວານກໍເກີດຂຶ້ນ. ພຣະອົງຮູ້ໃຈພວກນາງ ແລະທອດພຣະເນດດ້ວຍຮອຍຍິ້ມເມດຕາ; ດວງຕາແດງອ່ອນໄຫວວົນນ້ອຍໆ ເນື່ອງຈາກຄວາມປິຕິແຫ່ງພັກຕິ. ແລ້ວພວກນາງກໍຂີນອາຍ ແລະຈ້ອງມອງພຣະພັກດອກບົວຂອງພຣະອົງ
Verse 6
स एव भगवाननन्तोऽनन्तगुणार्णव आदिदेव उपसंहृतामर्षरोषवेगो लोकानां स्वस्तय आस्ते ॥ ६ ॥
ພຣະສັງກະຣະສະນະນັ້ນແຫຼະແມ່ນພຣະອະນັນຕະເທວະ ມະຫາສະມຸດແຫ່ງຄຸນທຳອັນບໍ່ມີຂອບເຂດ ແລະເປັນອາດິເທວະ; ພຣະອົງບໍ່ແຕກຕ່າງຈາກພຣະເຈົ້າສູງສຸດ. ເພື່ອສະຫວັດດີພາບຂອງສັດທັງປວງ ພຣະອົງປະທັບໃນທາມຂອງພຣະອົງ ໂດຍກົດກັ້ນຄວາມໂກດແລະຄວາມບໍ່ອົດທົນໄວ້
Verse 7
ध्यायमान: सुरासुरोरगसिद्धगन्धर्वविद्याधरमुनिगणैरनवरतमदमुदितविकृतविह्वललोचन: सुललितमुखरिकामृतेनाप्यायमान: स्वपार्षदविबुधयूथपतीनपरिम्लानरागनवतुलसिकामोदमध्वासवेन माद्यन्मधुकरव्रातमधुरगीतश्रियं वैजयन्तीं स्वां वनमालां नीलवासा एककुण्डलो हलककुदि कृतसुभगसुन्दरभुजो भगवान्महेन्द्रो वारणेन्द्र इव काञ्चनीं कक्षामुदारलीलो बिभर्ति ॥ ७ ॥
ສຸກະເທວະ ໂກສະວາມີ ກ່າວຕໍ່ວ່າ: ເທວະ, ອະສຸຣະ, ອຸຣະກະ, ສິດທະ, ກັນທັຣວະ, ວິທະຍາທະຣະ ແລະ ມຸນີຜູ້ສູງສົ່ງ ພາກັນອະທິຖານສັນລະເສີນພຣະອົງຢ່າງບໍ່ຂາດສາຍ. ດ້ວຍຄວາມປິຕິດຸດຄົນເມົາ ພຣະອົງດູຄ້າຍວິຫວັນ; ດວງເນດດຸດດອກໄມ້ບານໄຫວໄປມາ. ດ້ວຍສຽງຫວານຈາກພຣະໂອດ ພຣະອົງເຮັດໃຫ້ບັນດາຜູ້ຕິດຕາມ ແລະ ຫົວໜ້າເທວະພໍໃຈ. ພຣະອົງນຸ່ງຜ້າສີຟ້າ ສວມຕຸ້ມຫູຂ້າງດຽວ ແລະ ຖືຄັນໄຖໄວ້ທີ່ຫຼັງດ້ວຍແຂນອັນງາມ; ມີສາຍຄາດຄໍາທີ່ແອວ ແລະ ມາລາໄວຊະຍັນຕີຈາກດອກທຸລະສີທີ່ສົດໃໝ່ສະເໝີປະດັບພຣະສໍ. ຜຶ້ງທີ່ເມົາກັບກິ່ນຫອມດຸດນ້ໍາເຜິ້ງຂອງທຸລະສີ ຮ້ອງຫຶ່ງຢ່າງໄພເຣາະຮອບມາລາ ເຮັດໃຫ້ມາລາຍິ່ງງາມ. ດັ່ງນີ້ພຣະອົງຊົມຊື່ນໃນລີລາອັນຍິ່ງໃຫຍ່ຂອງພຣະອົງ
Verse 8
य एष एवमनुश्रुतो ध्यायमानो मुमुक्षूणामनादिकालकर्मवासनाग्रथितमविद्यामयं हृदयग्रन्थिं सत्त्वरजस्तमोमयमन्तर्हृदयं गत आशु निर्भिनत्ति तस्यानुभावान् भगवान् स्वायम्भुवो नारद: सह तुम्बुरुणा सभायां ब्रह्मण: संश्लोकयामास ॥ ८ ॥
ຜູ້ທີ່ມຸ່ງຫາການຫຼຸດພົ້ນ ຖ້າໄດ້ຟັງກຽດຕິຄຸນຂອງພຣະອະນັນຕະເທວະຈາກປາກຄູອາຈານໃນສາຍສືບທອດ (ປະຣັມປະຣາ) ແລະ ພິຈາລະນາພຣະສັງກະຣະສະນະຢູ່ເສມອ, ພຣະອົງຈະເຂົ້າໄປໃນແກ່ນໃຈ ກຳຈັດມົນທິນແຫ່ງຄຸນທັງສາມ ແລະ ຕັດປົມແຂງໃນຫົວໃຈທີ່ຖືກຜູກແນ່ນຕັ້ງແຕ່ການເວລາບໍ່ມີຕົ້ນ ໂດຍວາສະນາແຫ່ງກຳທີ່ຫາຜົນ. ນາຣະດະມຸນີ ບຸດຂອງພຣະພຣະຫມາ ສັນລະເສີນພຣະອະນັນຕະເທວະເສມອໃນສະພາຂອງບິດາ; ທີ່ນັ້ນທ່ານຂັບຮ້ອງຄຳກະວີອັນເປັນສຸກທີ່ຕົນແຕ່ງ ພ້ອມກັບທຸມບຸຣຸ
Verse 9
उत्पत्तिस्थितिलयहेतवोऽस्य कल्पा: सत्त्वाद्या: प्रकृतिगुणा यदीक्षयाऽऽसन्॒ । यद्रूपं ध्रुवमकृतं यदेकमात्मन् नानाधात्कथमु ह वेद तस्य वर्त्म ॥ ९ ॥
ດ້ວຍພຣະສາຍຕາຂອງພຣະອົງ ຄຸນແຫ່ງປະກຣິຕິ—ສັດຕະວະ ແລະ ອື່ນໆ—ຈຶ່ງເຄື່ອນໄຫວເປັນເຫດໃຫ້ເກີດການສ້າງ ການດຳລົງ ແລະ ການລະລາຍຂອງຈັກກະວານ. ພຣະປະຣະມາຕະມັນນັ້ນບໍ່ມີຂອບເຂດ ແລະ ບໍ່ມີຈຸດເລີ່ມ; ແມ່ນໜຶ່ງດຽວແຕ່ປາກົດເປັນຫຼາຍຮູບ. ມະນຸດຈະເຂົ້າໃຈເສັ້ນທາງຂອງພຣະຜູ້ສູງສຸດໄດ້ແນວໃດ
Verse 10
मूर्तिं न: पुरुकृपया बभार सत्त्वं संशुद्धं सदसदिदं विभाति तत्र । यल्लीलां मृगपतिराददेऽनवद्या- मादातुं स्वजनमनांस्युदारवीर्य: ॥ १० ॥
ດ້ວຍຄວາມເມດຕາອັນຫາເຫດບໍ່ໄດ້ ພຣະອົງໄດ້ຮັບຮູບອັນບໍລິສຸດແຫ່ງສັດຕະວະເພື່ອພວກເຮົາ; ໃນນັ້ນທັງສານລະອຽດແລະຫຍາບຂອງໂລກນີ້ກໍປາກົດ. ພຣະຜູ້ເປັນເຈົ້າຜູ້ໃຈກວ້າງ ແລະ ມີອຳນາດສິດທິໂຢກະທັງປວງ ປາກົດເປັນອະວະຕາຣຫຼາຍຮູບ ແລະ ສະແດງລີລາອັນບໍ່ດ່າງພ້ອຍ ເພື່ອຊະນະໃຈຂອງຜູ້ພັກຕະ ແລະ ໃຫ້ຄວາມປິຕິແກ່ດວງໃຈຂອງເຂົາເຈົ້າ
Verse 11
यन्नाम श्रुतमनुकीर्तयेदकस्मा- दार्तो वा यदि पतित: प्रलम्भनाद्वा । हन्त्यंह: सपदि नृणामशेषमन्यं कं शेषाद्भगवत आश्रयेन्मुमुक्षु: ॥ ११ ॥
ຜູ້ໃດກໍຕາມທີ່ໄດ້ຍິນນາມອັນສັກສິດຂອງພຣະເຈົ້າຈາກຄູອາຈານທີ່ແທ້ ແລ້ວຂັບຮ້ອງສັນລະເສີນ—ແມ່ນຈະທຸກທ້ອນຫຼືຕົກຕ່ຳ—ກໍບໍລິສຸດທັນທີ. ແມ່ນເອີ້ນນາມດ້ວຍການຫຼິ້ນຫຼືໂດຍບັງເອີນ ຜູ້ເອີ້ນແລະຜູ້ຟັງກໍພົ້ນບາບທັງປວງ; ດັ່ງນັ້ນຜູ້ປາຖະໜາຫຼຸດພົ້ນຈະພຶ່ງພານາມຂອງພຣະເສສະ-ພະຄະວານ ນອກຈາກໃຜອື່ນ?
Verse 12
मूर्धन्यर्पितमणुवत्सहस्रमूर्ध्नो भूगोलं सगिरिसरित्समुद्रसत्त्वम् । आनन्त्यादनिमितविक्रमस्य भूम्न: को वीर्याण्यधिगणयेत्सहस्रजिह्व: ॥ १२ ॥
ເນື່ອງຈາກພຣະອົງບໍ່ມີຂອບເຂດ ຈຶ່ງບໍ່ມີໃຜຈະປະເມີນພະລັງຂອງພຣະອົງໄດ້. ຈັກກະວານທັງມວນທີ່ມີພູເຂົາ ແມ່ນ້ຳ ມະຫາສະໝຸດ ຕົ້ນໄມ້ ແລະສັດມີຊີວິດ ພັກຢູ່ດັ່ງອະນຸພາກເທິງພັງພານໜຶ່ງໃນພັນພັງພານຂອງພຣະອົງ. ແມ່ນມີພັນລິ້ນ ໃຜຈະພັນນາພຣະສິຣິຂອງພຣະອົງໄດ້?
Verse 13
एवम्प्रभावो भगवाननन्तो दुरन्तवीर्योरुगुणानुभाव: । मूले रसाया: स्थित आत्मतन्त्रो यो लीलया क्ष्मां स्थितये बिभर्ति ॥ १३ ॥
ດັ່ງນັ້ນ ພຣະອົງອະນັນຕະເທວະຜູ້ເປັນພະຄະວານ ມີອຳນາດອັນຍິ່ງໃຫຍ່; ຄຸນຄ່າແລະພຣະສິຣິຂອງພຣະອົງບໍ່ມີທີ່ສິ້ນສຸດ ແລະພະລັງກ້າຫານກໍບໍ່ມີຂອບເຂດ. ແມ່ນພຣະອົງພໍພຽງໃນພຣະອົງເອງ ແຕ່ກໍເປັນທີ່ພຶ່ງຂອງທຸກສິ່ງ. ພຣະອົງສະຖິດຢູ່ໃຕ້ໂລກຕ່ຳໆ ແລະດ້ວຍລີລາ ພຣະອົງຄ້ຳຈຸນຈັກກະວານທັງມວນຢ່າງງ່າຍດາຍ.
Verse 14
एता ह्येवेह नृभिरुपगन्तव्या गतयो यथाकर्मविनिर्मिता यथोपदेशमनुवर्णिता: कामान् कामयमानै: ॥ १४ ॥
ຂ້າແຕ່ພຣະຣາຊາ ຕາມທີ່ຂ້ອຍໄດ້ຍິນຈາກຄູອາຈານທາງວິນຍານ ຂ້ອຍໄດ້ອະທິບາຍແກ່ພຣະອົງຢ່າງຄົບຖ້ວນເຖິງການກໍ່ກຳເນີດຂອງໂລກວັດຖຸນີ້ ຕາມກຳແລະຄວາມປາຖະໜາຂອງສັດທີ່ຖືກຜູກມັດ. ສັດທີ່ເຕັມໄປດ້ວຍກາມປາຖະໜາວັດຖຸ ຈະໄດ້ຮັບສະພາບຕ່າງໆໃນໂລກຕ່າງໆຕາມຜົນກຳ ແລະດຳລົງຢູ່ໃນສັບພະສ້າງນີ້.
Verse 15
एतावतीर्हि राजन् पुंस: प्रवृत्तिलक्षणस्य धर्मस्य विपाकगतय उच्चावचा विसदृशा यथाप्रश्नं व्याचख्ये किमन्यत्कथयाम इति ॥ १५ ॥
ຂ້າແຕ່ພຣະຣາຊາ ຂ້ອຍໄດ້ອະທິບາຍຕາມທີ່ພຣະອົງຖາມແລ້ວ ເຖິງຄະຕິຜົນກຳອັນຫຼາກຫຼາຍ ທັງສູງແລະຕ່ຳ ຂອງມະນຸດຜູ້ດຳເນີນທຳແບບປະພຶດກິດຈະກຳໂລກີ. ສິ່ງທີ່ພຣະອົງສອບຖາມ ຂ້ອຍໄດ້ອະທິບາຍຕາມທີ່ຂ້ອຍໄດ້ຍິນຈາກຜູ້ຮູ້; ບັດນີ້ຂ້ອຍຈະເວົ້າອັນໃດອີກ?
Frequently Asked Questions
In this chapter, Saṅkarṣaṇa is described as the principle behind the conditioned soul’s “I am the enjoyer” mentality—ahaṅkāra rooted in ignorance. As the presiding deity of tamo-guṇa, He governs the cosmic function by which living beings misidentify with matter; yet as Viṣṇu-tattva He remains transcendental, and remembrance of Him destroys that very contamination.
The comparison is theological and contemplative: it establishes the immeasurable greatness of Bhagavān and the relative insignificance of the cosmos. The teaching redirects awe from the created order to the Creator-support, cultivating humility and devotion rather than cosmic pride or materialistic self-importance.
The text describes a three-eyed Rudra, armed with a trident, who embodies the eleven Rudras and appears for universal dissolution. This connects Ananta to nirodha: the Lord’s will activates the destructive agency (Rudra/Śiva-tattva function) to wind up creation at the appointed time.
Hearing from a bona fide spiritual master in disciplic succession (paramparā) and meditating on Saṅkarṣaṇa brings the Lord into the heart, where He removes guṇa-contamination and cuts the hṛdaya-granthi—the deep knot of domination and fruitive desire. The chapter also emphasizes nāma-kīrtana: chanting the Lord’s name purifies even when done inadvertently.
The aesthetic description functions as bhakti-śāstra: it supplies concrete forms for meditation (dhyāna), intensifies personalism (Bhagavān as a beautiful person), and shows how diverse beings—devas, siddhas, gandharvas, nāgas—are drawn into worship by His transcendental qualities, reinforcing poṣaṇa (the Lord’s benevolent care for devotees).