Adhyaya 24
Sāṅkhya of Creation and Annihilation (Sarga–Nirodha-viveka)
ຕໍ່ເນື່ອງຈາກການສອນຢ່າງເປັນລະບົບຂອງພຣະກຣິດສະນະແກ່ອຸດທະວະ ບົດນີ້ນໍາເສີນສາງຂະຍະຢ່າງເຂັ້ມງວດເພື່ອດັບ bheda-bhrama (ຄວາມຫຼົງເຫັນຄູ່). ກ່ອນການປາກົດ ຜູ້ເຫັນແລະສິ່ງທີ່ເຫັນບໍ່ແຕກຕ່າງໃນພຣະອັບໂຊລູດອົງດຽວ. ເພື່ອລີລາ ແລະແຮງກະຕຸ້ນໃຫ້ຊີວະຢາກເສບສຸກ ພຣະອັບໂຊລູດແຍກເປັນປຣະກຣິຕິ ແລະຊີວະ. ໂດຍສາຍພຣະເນດຂອງພຣະອົງ ກຸນະທັງສາມເຄື່ອນໄຫວ ເກີດສູດຣະ/ມະຫັດ, ອະຫັງກາຣ, ຕັນມາຕຣາ, ທາດຫຍາບ, ອິນທຣີຍ ແລະເທວະດາຜູ້ຄຸ້ມຄອງ ຈົນເຖິງໄຂ່ຈັກກະວານ ແລະການສ້າງຮອບສອງຂອງພຣະພຣະຫມາ. ຕໍ່ມາຫັນໄປສູ່ນິໂຣດະ: ການລະລາຍເປັນຂັ້ນໆ ນໍາຮ່າງກາຍແລະຈັກກະວານກັບຄືນຜ່ານທາດ, ຄຸນນະພາບ, ເທວະດາ, ຈິດ, ອະຫັງກາຣ, ກຸນະ, ປຣະກຣິຕິບໍ່ປາກົດ, ກາລະ, ມະຫາປຸຣຸຊະ ແລະສຸດທ້າຍເຫຼືອແຕ່ພຣະອາດຕະມະສູງສຸດ. ຄວາມຮູ້ນີ້ເຫມືອນຕາເວັນຂຶ້ນ ຂັບໄລ່ຄວາມມືດ ແລະບໍ່ໃຫ້ຄວາມຄູ່ກັບຄືນ ນໍາໄປສູ່ພັກຕິອັນໝັ້ນຄົງແລະຄວາມໝັ້ນໃຈບໍ່ສົງໄສ.
Shlokas
Verse 1
श्रीभगवानुवाच अथ ते सम्प्रवक्ष्यामि साङ्ख्यं पूर्वैर्विनिश्चितम् । यद् विज्ञाय पुमान् सद्यो जह्याद् वैकल्पिकं भ्रमम् ॥ १ ॥
ພຣະຜູ້ເປັນເຈົ້າຕັດວ່າ: ບັດນີ້ເຮົາຈະອະທິບາຍວິທະຍາສາດສາງຂະຍະ ທີ່ບັນພະອາຈານໄດ້ວາງໄວ້ຢ່າງຖືກຕ້ອງ. ເມື່ອເຂົ້າໃຈແລ້ວ ຄົນຈະລະທິ້ງຄວາມຫຼົງໃນຄວາມຄູ່ຕົກກັນທາງວັດຖຸໄດ້ທັນທີ.
Verse 2
आसीज्ज्ञानमथो अर्थ एकमेवाविकल्पितम् । यदा विवेकनिपुणा आदौ कृतयुगेऽयुगे ॥ २ ॥
ໃນຕອນເລີ່ມ ໃນກຣິຕະຍຸກ—ເມື່ອມະນຸດທັງຫມົດຊໍານານໃນການແຍກແຍະທາງວິນຍານ—ແລະກ່ອນນັ້ນໃນການພິນາດ (ປຣະລະຍະ) ຄວາມຮູ້ແລະສິ່ງທີ່ຖືກຮູ້ເປັນອັນດຽວ ບໍ່ມີຄວາມແບ່ງແຍກ. ຜູ້ເຫັນດໍາລົງຢູ່ລໍາພັງ ບໍ່ແຕກຕ່າງຈາກສິ່ງທີ່ຖືກເຫັນ.
Verse 3
तन्मायाफलरूपेण केवलं निर्विकल्पितम् । वाङ्मनोऽगोचरं सत्यं द्विधा समभवद् बृहत् ॥ ३ ॥
ຄວາມຈິງສູງສຸດນັ້ນ ແມ່ນແມ່ນປາກົດເປັນຜົນແຫ່ງມາຍາ ແຕ່ຍັງບໍ່ມີຄູ່ຕໍ່ານ ເກີນຄໍາເວົ້າແລະໃຈຈະເຂົ້າເຖິງ; ພຣະອົງແຍກເປັນສອງ—ປຣະກຣິຕິ ແລະ ຊີວະຜູ້ຢາກເສບສຸກການປາກົດຂອງນາງ।
Verse 4
तयोरेकतरो ह्यर्थः प्रकृतिः सोभयात्मिका । ज्ञानं त्वन्यतमो भावः पुरुषः सोऽभिधीयते ॥ ४ ॥
ໃນສອງພາກນັ້ນ ພາກໜຶ່ງແມ່ນປຣະກຣິຕິ ຜູ້ຮວບຮວມທັງເຫດອັນລະອຽດ ແລະ ຜົນອັນປາກົດຂອງວັດຖຸ; ອີກພາກແມ່ນປຸຣຸສະ (ຊີວະຜູ້ຮູ້) ທີ່ເອີ້ນວ່າຜູ້ເສບສຸກ।
Verse 5
तमो रजः सत्त्वमिति प्रकृतेरभवन् गुणाः । मया प्रक्षोभ्यमाणायाः पुरुषानुमतेन च ॥ ५ ॥
ເມື່ອປຣະກຣິຕິຖືກກະທົບໂດຍສາຍພຣະເນດຂອງຂ້າພະເຈົ້າ ແລະດ້ວຍການຍິນຍອມຂອງປຸຣຸສະ (ຊີວະ) ດ້ວຍ, ກຸນະສາມ—ສັດຕະວະ, ຣະຊະ, ຕະມະ—ຈຶ່ງປາກົດ ເພື່ອເຕີມເຕັມຄວາມປາຖະໜາທີ່ຍັງຄ້າງຂອງສັດຜູ້ຖືກຜູກມັດ।
Verse 6
तेभ्यः समभवत् सूत्रं महान् सूत्रेण संयुतः । ततो विकुर्वतो जातो योऽहङ्कारो विमोहनः ॥ ६ ॥
ຈາກກຸນະເຫຼົ່ານັ້ນ ເກີດຂຶ້ນ “ສູຕຣະ” (ປຣະທານ) ແລະມີມະຫັດ-ຕັດຕະວະປະກອບຢູ່ກັບມັນ; ຕໍ່ມາເມື່ອມະຫັດ-ຕັດຕະວະແປປ່ຽນ ອະຫັງກາຣະກໍເກີດຂຶ້ນ ເປັນເຫດໃຫ້ຊີວະຫຼົງມົວ।
Verse 7
वैकारिकस्तैजसश्च तामसश्चेत्यहं त्रिवृत् । तन्मात्रेन्द्रियमनसां कारणं चिदचिन्मयः ॥ ७ ॥
ອະຫັງກາຣະ ຜູ້ເປັນເຫດໃຫ້ເກີດຕັນມາຕຣະ, ອິນທຣີຍ ແລະ ມະນະ ນັ້ນ ຄອບຄຸມທັງຈິດແລະວັດຖຸ ແລະປາກົດເປັນສາມຢ່າງ: ໄວກາຣິກ (ສັດຕະວະ), ໄຕຊະສ (ຣະຊະ) ແລະ ຕາມະສ।
Verse 8
अर्थस्तन्मात्रिकाज्जज्ञे तामसादिन्द्रियाणि च । तैजसाद् देवता आसन्नेकादश च वैकृतात् ॥ ८ ॥
ຈາກອະຫັງການໃນຄຸນຕະມັດ ເກີດຕັນມາຕຣາ ແລະຈາກນັ້ນທາດຫຍາບຈຶ່ງເກີດຂຶ້ນ; ຈາກອະຫັງການໃນຄຸນຣະຈັດ ເກີດອິນທຣີ; ແລະຈາກອະຫັງການໃນຄຸນສັດຕະວະ (ໄວກຣິຕ) ເກີດເທວະ 11 ອົງ
Verse 9
मया सञ्चोदिता भावाः सर्वे संहत्यकारिणः । अण्डमुत्पादयामासुर्ममायतनमुत्तमम् ॥ ९ ॥
ໂດຍການດົນໃຈຈາກເຮົາ ທາດທັງປວງເຫຼົ່ານີ້ໄດ້ຮ່ວມກັນຢ່າງເປັນລະບຽບ ແລະຮ່ວມກັນໃຫ້ກຳເນີດ “ໄຂ່ຈັກກະວານ” ອັນເປັນທີ່ປະທັບອັນປະເສີດຂອງເຮົາ
Verse 10
तस्मिन्नहं समभवमण्डे सलिलसंस्थितौ । मम नाभ्यामभूत् पद्मं विश्वाख्यं तत्र चात्मभूः ॥ १० ॥
ໃນໄຂ່ຈັກກະວານທີ່ລອຍຢູ່ເທິງນ້ຳເຫດ ເຮົາເອງໄດ້ປາກົດຂຶ້ນ; ຈາກສະດືຂອງເຮົາເກີດດອກບົວແຫ່ງຈັກກະວານ ແລະໃນນັ້ນພຣະພຣົມາຜູ້ເກີດເອງໄດ້ກຳເນີດ
Verse 11
सोऽसृजत्तपसा युक्तो रजसा मदनुग्रहात् । लोकान् सपालान् विश्वात्मा भूर्भुवः स्वरिति त्रिधा ॥ ११ ॥
ພຣະພຣົມາ ຜູ້ເປັນວິນຍານແຫ່ງຈັກກະວານ ໂດຍພຣະເມດຕາຂອງເຮົາ ໄດ້ປະກອບດ້ວຍຄຸນຣະຈັດ ແລະບຳເພັນຕະບະອັນຍິ່ງໃຫຍ່; ຈຶ່ງສ້າງໂລກສາມຊັ້ນ ຄື ພູຣ, ພຸວະ ແລະ ສະວະ ພ້ອມເທວະຜູ້ປົກຄອງ
Verse 12
देवानामोक आसीत् स्वर्भूतानां च भुवः पदम् । मर्त्यादीनां च भूर्लोकः सिद्धानां त्रितयात् परम् ॥ १२ ॥
ສະວະໂລກໄດ້ຖືກສະຖາປະນາເປັນທີ່ຢູ່ຂອງເທວະ; ພຸວະໂລກເປັນທີ່ຢູ່ຂອງວິນຍານພູດ-ເປຣດ; ແລະ ພູຣໂລກເປັນທີ່ຢູ່ຂອງມະນຸດແລະສັດມະຕະອື່ນໆ. ສິດທະຜູ້ມຸ່ງໂມກສະ ຖືກຍົກຂຶ້ນເກີນສາມພາກນີ້
Verse 13
अधोऽसुराणां नागानां भूमेरोकोऽसृजत् प्रभुः । त्रिलोक्यां गतयः सर्वाः कर्मणां त्रिगुणात्मनाम् ॥ १३ ॥
ພຣະພຣະຫມາໄດ້ສ້າງແດນຢູ່ໃຕ້ແຜ່ນດິນສໍາລັບອະສຸຣາ ແລະ ພະຍານາກ. ດັ່ງນັ້ນ ຈຸດໝາຍໃນສາມໂລກຖືກຈັດຕາມຜົນກຳຂອງການກະທຳໃນສາມຄຸນ।
Verse 14
योगस्य तपसश्चैव न्यासस्य गतयोऽमलाः । महर्जनस्तपः सत्यं भक्तियोगस्य मद्गतिः ॥ १४ ॥
ດ້ວຍໂຍຄະ ຕະປະອັນຍິ່ງ ແລະ ຊີວິດສັນຍາສະ ຍ່ອມໄດ້ຮັບຈຸດໝາຍອັນບໍລິສຸດແຫ່ງ ມະຫາຣໂລກ ຊະໂນໂລກ ຕະໂປໂລກ ແລະ ສັດຕະຍະໂລກ; ແຕ່ດ້ວຍພັກຕິໂຍຄະ ຍ່ອມເຖິງພຣະທາມອັນເຫນືອໂລກຂອງຂ້າພະເຈົ້າ।
Verse 15
मया कालात्मना धात्रा कर्मयुक्तमिदं जगत् । गुणप्रवाह एतस्मिन्नुन्मज्जति निमज्जति ॥ १५ ॥
ຂ້າພະເຈົ້າ ໃນຖານະຜູ້ສ້າງສູງສຸດຜູ້ເຮັດວຽກເປັນພະລັງແຫ່ງເວລາ ໄດ້ຈັດວາງຜົນຂອງກຳໃນໂລກນີ້. ດັ່ງນັ້ນ ໃນກະແສຄຸນທັງສາມ ບາງຄັ້ງກໍລອຍຂຶ້ນ ບາງຄັ້ງກໍຈົມລົງອີກ।
Verse 16
अणुर्बृहत् कृशः स्थूलो यो यो भावः प्रसिध्यति । सर्वोऽप्युभयसंयुक्तः प्रकृत्या पुरुषेण च ॥ १६ ॥
ສິ່ງໃດໆທີ່ປາກົດໃນໂລກນີ້—ນ້ອຍຫຼືໃຫຍ່ ຜອມຫຼືອ້ວນ—ລ້ວນມີທັງປຣະກຣິຕິ (ທາດວັດຖຸ) ແລະ ປຸຣຸສະ ຜູ້ເສວຍ ຄື ວິນຍານ ປະກອບກັນ।
Verse 17
यस्तु यस्यादिरन्तश्च स वै मध्यं च तस्य सन् । विकारो व्यवहारार्थो यथा तैजसपार्थिवाः ॥ १७ ॥
ສິ່ງໃດທີ່ເປັນທັງຕົ້ນແລະທ້າຍຂອງຂອງໜຶ່ງ ສິ່ງນັ້ນຍ່ອມມີຢູ່ໃນກາງດ້ວຍ. ການແປປ່ຽນເປັນພຽງນາມແລະຮູບເພື່ອຄວາມສະດວກໃນການເອີ້ນ—ເຊັ່ນ ກໍາໄລ ແລະ ຕຸ້ມຫູຈາກຄໍາ, ຫຼື ໝໍ້ ແລະ ຈານນ້ອຍຈາກດິນ. ເພາະຄໍາແລະດິນມີກ່ອນ ແລະ ຍັງຄົງຢູ່ຫຼັງຈາກຮູບນັ້ນສູນໄປ ຈຶ່ງເປັນຖານຮອງຮັບໃນຊ່ວງທີ່ປາກົດດ້ວຍ।
Verse 18
यदुपादाय पूर्वस्तु भावो विकुरुतेऽपरम् । आदिरन्तो यदा यस्य तत् सत्यमभिधीयते ॥ १८ ॥
ສິ່ງໜຶ່ງອາໄສວັດຖຸເກົ່າເປັນອຸປາດານແລ້ວແປຮູບເປັນອີກສິ່ງ; ຖ້າຕົ້ນແລະທ້າຍເປັນອັນດຽວກັນ ນັ້ນເອີ້ນວ່າ “ສັດຍະ” ຄວາມຈິງ
Verse 19
प्रकृतिर्यस्योपादानमाधारः पुरुषः परः । सतोऽभिव्यञ्जकः कालो ब्रह्म तत्त्रितयं त्वहम् ॥ १९ ॥
ຈັກກະວານວັດຖຸຖືກເອີ້ນວ່າແທ້ ໂດຍມີປຣະກຣິຕິເປັນວັດຖຸດິບ, ມີມະຫາວິສນຸເປັນທີ່ພຶ່ງ, ແລະການ (ເວລາ) ເປັນຜູ້ເຮັດໃຫ້ປາກົດ; ທັງສາມນັ້ນຄືເຮົາ ພຣະພຣະຫມັນສູງສຸດ
Verse 20
सर्गः प्रवर्तते तावत् पौर्वापर्येण नित्यशः । महान् गुणविसर्गार्थः स्थित्यन्तो यावदीक्षणम् ॥ २० ॥
ຕາບໃດທີ່ພຣະຜູ້ເປັນເຈົ້າຍັງສົ່ງສາຍພຣະເນດໄປຫາປຣະກຣິຕິ ໂລກວັດຖຸກໍດຳລົງຢູ່ ແລະການກໍ່ກຳເນີດຈະປາກົດສືບຕໍ່ບໍ່ຂາດ ເປັນກະແສໃຫຍ່ຫຼາກຫຼາຍແຫ່ງຄຸນ
Verse 21
विराण्मयासाद्यमानो लोककल्पविकल्पकः । पञ्चत्वाय विशेषाय कल्पते भुवनैः सह ॥ २१ ॥
ເຮົາເປັນພື້ນຖານແຫ່ງຮູບຈັກກະວານ (ວິຣາດ-ຣູປະ) ທີ່ສະແດງຄວາມຫຼາກຫຼາຍບໍ່ມີທີ່ສິ້ນສຸດ ຜ່ານການສ້າງ ດຳລົງ ແລະລະລາຍຂອງໂລກຕ່າງໆຊ້ຳໆ; ໂດຍຈັດປະສານທາດທັງຫ້າ ຈຶ່ງປາກົດຄວາມແຕກຕ່າງຂອງພົບພູມທັງຫຼາຍ
Verse 22
अन्ने प्रलीयते मर्त्यमन्नं धानासु लीयते । धाना भूमौ प्रलीयन्ते भूमिर्गन्धे प्रलीयते ॥ २२ ॥ अप्सु प्रलीयते गन्ध आपश्च स्वगुणे रसे । लीयते ज्योतिषि रसो ज्योती रूपे प्रलीयते ॥ २३ ॥ रूपं वायौ स च स्पर्शे लीयते सोऽपि चाम्बरे । अम्बरं शब्दतन्मात्र इन्द्रियाणि स्वयोनिषु ॥ २४ ॥ योनिर्वैकारिके सौम्य लीयते मनसीश्वरे । शब्दो भूतादिमप्येति भूतादिर्महति प्रभुः ॥ २५ ॥ स लीयते महान् स्वेषु गुणेषु गुणवत्तमः । तेऽव्यक्ते सम्प्रलीयन्ते तत् काले लीयतेऽव्यये ॥ २६ ॥ कालो मायामये जीवे जीव आत्मनि मय्यजे । आत्मा केवल आत्मस्थो विकल्पापायलक्षणः ॥ २७ ॥
ໃນຍາມພິນາດ ກາຍອັນເສື່ອມສະລາຍຂອງສັດມີຊີວິດລະລາຍເຂົ້າສູ່ອາຫານ; ອາຫານສູ່ເມັດພືດ, ເມັດພືດສູ່ດິນ, ດິນສູ່ກິ່ນອັນລະອຽດ. ກິ່ນສູ່ນ້ຳ, ນ້ຳສູ່ລົດ, ລົດສູ່ໄຟ, ໄຟສູ່ຮູບ; ຮູບສູ່ສຳຜັດ, ສຳຜັດສູ່ລົມ, ລົມສູ່ອາກາດ, ອາກາດສູ່ຕັນມາຕຣາແຫ່ງສຽງ. ອິນທຣີຍະທັງຫຼາຍລະລາຍສູ່ຕົ້ນກຳເນີດຂອງຕົນຄືເທວະຜູ້ຄຸ້ມຄອງ; ເທວະເຫຼົ່ານັ້ນສູ່ໃຈ, ໃຈສູ່ອະຫັງກາຣະໃນສັດຕະວະ; ສຽງສູ່ອະຫັງກາຣະໃນຕະມະ ແລ້ວສູ່ມະຫັດຕັດຕະວະ; ມະຫັດຕັດຕະວະສູ່ຄຸນ, ຄຸນສູ່ອະວະຍັກຕະ, ອະວະຍັກຕະສູ່ການ; ການສູ່ມະຫາປຸຣຸສະ ແລະຕົ້ນທາງແຫ່ງຊີວິດນັ້ນລະລາຍສູ່ເຮົາ ຜູ້ເປັນອາດມັນອັນບໍ່ເກີດ. ເຮົາຢູ່ແຕ່ຜູ້ດຽວ ຕັ້ງມັ່ນໃນຕົນເອງ; ຈາກເຮົານີ້ແຫຼະ ການສ້າງແລະການລະລາຍຈຶ່ງປາກົດ
Verse 23
अन्ने प्रलीयते मर्त्यमन्नं धानासु लीयते । धाना भूमौ प्रलीयन्ते भूमिर्गन्धे प्रलीयते ॥ २२ ॥ अप्सु प्रलीयते गन्ध आपश्च स्वगुणे रसे । लीयते ज्योतिषि रसो ज्योती रूपे प्रलीयते ॥ २३ ॥ रूपं वायौ स च स्पर्शे लीयते सोऽपि चाम्बरे । अम्बरं शब्दतन्मात्र इन्द्रियाणि स्वयोनिषु ॥ २४ ॥ योनिर्वैकारिके सौम्य लीयते मनसीश्वरे । शब्दो भूतादिमप्येति भूतादिर्महति प्रभुः ॥ २५ ॥ स लीयते महान् स्वेषु गुणेषु गुणवत्तमः । तेऽव्यक्ते सम्प्रलीयन्ते तत् काले लीयतेऽव्यये ॥ २६ ॥ कालो मायामये जीवे जीव आत्मनि मय्यजे । आत्मा केवल आत्मस्थो विकल्पापायलक्षणः ॥ २७ ॥
ກິ່ນລວມເຂົ້າກັບນ້ຳ, ແລະ ນ້ຳລວມເຂົ້າກັບລົດຊາດ. ລົດຊາດລວມເຂົ້າກັບໄຟ, ແລະ ໄຟລວມເຂົ້າກັບຮູບຊົງ.
Verse 24
अन्ने प्रलीयते मर्त्यमन्नं धानासु लीयते । धाना भूमौ प्रलीयन्ते भूमिर्गन्धे प्रलीयते ॥ २२ ॥ अप्सु प्रलीयते गन्ध आपश्च स्वगुणे रसे । लीयते ज्योतिषि रसो ज्योती रूपे प्रलीयते ॥ २३ ॥ रूपं वायौ स च स्पर्शे लीयते सोऽपि चाम्बरे । अम्बरं शब्दतन्मात्र इन्द्रियाणि स्वयोनिषु ॥ २४ ॥ योनिर्वैकारिके सौम्य लीयते मनसीश्वरे । शब्दो भूतादिमप्येति भूतादिर्महति प्रभुः ॥ २५ ॥ स लीयते महान् स्वेषु गुणेषु गुणवत्तमः । तेऽव्यक्ते सम्प्रलीयन्ते तत् काले लीयतेऽव्यये ॥ २६ ॥ कालो मायामये जीवे जीव आत्मनि मय्यजे । आत्मा केवल आत्मस्थो विकल्पापायलक्षणः ॥ २७ ॥
ຮູບຊົງລວມເຂົ້າກັບລົມ, ລົມລວມເຂົ້າກັບການສໍາຜັດ. ການສໍາຜັດລວມເຂົ້າກັບອາກາດ, ແລະ ອາກາດລວມເຂົ້າກັບສຽງ. ອິນຊີທັງຫຼາຍລວມເຂົ້າກັບຕົ້ນກຳເນີດຂອງຕົນ.
Verse 25
अन्ने प्रलीयते मर्त्यमन्नं धानासु लीयते । धाना भूमौ प्रलीयन्ते भूमिर्गन्धे प्रलीयते ॥ २२ ॥ अप्सु प्रलीयते गन्ध आपश्च स्वगुणे रसे । लीयते ज्योतिषि रसो ज्योती रूपे प्रलीयते ॥ २३ ॥ रूपं वायौ स च स्पर्शे लीयते सोऽपि चाम्बरे । अम्बरं शब्दतन्मात्र इन्द्रियाणि स्वयोनिषु ॥ २४ ॥ योनिर्वैकारिके सौम्य लीयते मनसीश्वरे । शब्दो भूतादिमप्येति भूतादिर्महति प्रभुः ॥ २५ ॥ स लीयते महान् स्वेषु गुणेषु गुणवत्तमः । तेऽव्यक्ते सम्प्रलीयन्ते तत् काले लीयतेऽव्यये ॥ २६ ॥ कालो मायामये जीवे जीव आत्मनि मय्यजे । आत्मा केवल आत्मस्थो विकल्पापायलक्षणः ॥ २७ ॥
ໂອ ອຸດທະວະ ຜູ້ອ່ອນໂຍນ, ຕົ້ນກຳເນີດຂອງອິນຊີລວມເຂົ້າກັບຈິດໃຈ. ສຽງລວມເຂົ້າກັບອະຫັງການ, ແລະ ອະຫັງການນັ້ນລວມເຂົ້າກັບມະຫັດຕະຕະວະ.
Verse 26
अन्ने प्रलीयते मर्त्यमन्नं धानासु लीयते । धाना भूमौ प्रलीयन्ते भूमिर्गन्धे प्रलीयते ॥ २२ ॥ अप्सु प्रलीयते गन्ध आपश्च स्वगुणे रसे । लीयते ज्योतिषि रसो ज्योती रूपे प्रलीयते ॥ २३ ॥ रूपं वायौ स च स्पर्शे लीयते सोऽपि चाम्बरे । अम्बरं शब्दतन्मात्र इन्द्रियाणि स्वयोनिषु ॥ २४ ॥ योनिर्वैकारिके सौम्य लीयते मनसीश्वरे । शब्दो भूतादिमप्येति भूतादिर्महति प्रभुः ॥ २५ ॥ स लीयते महान् स्वेषु गुणेषु गुणवत्तमः । तेऽव्यक्ते सम्प्रलीयन्ते तत् काले लीयतेऽव्यये ॥ २६ ॥ कालो मायामये जीवे जीव आत्मनि मय्यजे । आत्मा केवल आत्मस्थो विकल्पापायलक्षणः ॥ २७ ॥
ມະຫັດຕະຕະວະນັ້ນລວມເຂົ້າກັບຄຸນສົມບັດ (guna). ຄຸນສົມບັດເຫຼົ່ານັ້ນລວມເຂົ້າກັບອະວະຍັກ (ທຳມະຊາດທີ່ບໍ່ປະກົດຕົວ), ແລະ ອະວະຍັກນັ້ນລວມເຂົ້າກັບເວລາ.
Verse 27
अन्ने प्रलीयते मर्त्यमन्नं धानासु लीयते । धाना भूमौ प्रलीयन्ते भूमिर्गन्धे प्रलीयते ॥ २२ ॥ अप्सु प्रलीयते गन्ध आपश्च स्वगुणे रसे । लीयते ज्योतिषि रसो ज्योती रूपे प्रलीयते ॥ २३ ॥ रूपं वायौ स च स्पर्शे लीयते सोऽपि चाम्बरे । अम्बरं शब्दतन्मात्र इन्द्रियाणि स्वयोनिषु ॥ २४ ॥ योनिर्वैकारिके सौम्य लीयते मनसीश्वरे । शब्दो भूतादिमप्येति भूतादिर्महति प्रभुः ॥ २५ ॥ स लीयते महान् स्वेषु गुणेषु गुणवत्तमः । तेऽव्यक्ते सम्प्रलीयन्ते तत् काले लीयतेऽव्यये ॥ २६ ॥ कालो मायामये जीवे जीव आत्मनि मय्यजे । आत्मा केवल आत्मस्थो विकल्पापायलक्षणः ॥ २७ ॥
ເວລາລວມເຂົ້າກັບຊີວະ (ມະຫາບຸລຸດ), ແລະ ຊີວະລວມເຂົ້າກັບເຮົາ (ພະຜູ້ເປັນເຈົ້າຜູ້ບໍ່ເກີດ). ສຸດທ້າຍເຫຼືອພຽງແຕ່ອັດຕາ, ເຊິ່ງດຳລົງຢູ່ດ້ວຍຕົນເອງ.
Verse 28
एवमन्वीक्षमाणस्य कथं वैकल्पिको भ्रमः । मनसो हृदि तिष्ठेत व्योम्नीवार्कोदये तमः ॥ २८ ॥
ເຫມືອນຄວາມມືດໃນຟ້າຖືກກຳຈັດໂດຍຕາເວັນຂຶ້ນ ຄວາມຮູ້ເລື່ອງປຣະລະຍະນີ້ກໍກຳຈັດຄວາມຫຼົງແຫ່ງຄວາມສອງອອກຈາກໃຈຂອງຜູ້ສຶກສາຢ່າງຈິງຈັງ; ແມ່ນແຕ່ມາຍາເຂົ້າຫົວໃຈ ກໍບໍ່ອາດຢູ່ໄດ້
Verse 29
एष साङ्ख्यविधिः प्रोक्तः संशयग्रन्थिभेदनः । प्रतिलोमानुलोमाभ्यां परावरदृशा मया ॥ २९ ॥
ນີ້ແມ່ນວິທີສາງຂະຍະທີ່ເຮົາ—ຜູ້ເຫັນຊັດທັງຝ່າຍວັດຖຸແລະຝ່າຍວິນຍານ—ໄດ້ກ່າວໄວ້ ໂດຍວິເຄາະການເກີດແລະການດັບທັງແບບຕາມລຳດັບແລະຍ້ອນລຳດັບ; ມັນຕັດປົມແຫ່ງຄວາມສົງໄສ ແລະທຳລາຍຄວາມຫຼົງ
Frequently Asked Questions
Kṛṣṇa teaches Sāṅkhya here as a curative science: by enumerating how prakṛti, guṇas, mind, senses, and elements arise and dissolve under the Lord’s supervision, the student stops misidentifying the Self with changing categories. The goal is immediate abandonment of dvaita-bhrama (material duality) and firm establishment of consciousness in the Supreme āśraya.
It presents a theistic Sāṅkhya sequence: the Lord’s glance agitates prakṛti; the guṇas manifest; from them arise sūtra and mahat; from mahat comes ahaṅkāra (threefold by guṇa); from tamasic ego come tanmātras and gross elements; from rajasic ego come the senses; from sattvic ego arise the presiding deities; these combine into the cosmic egg, within which the Lord appears and from whose navel Brahmā is born to perform secondary creation.
The universal egg (brahmāṇḍa) signifies the organized cosmos formed from coordinated elements. Kṛṣṇa’s entrance emphasizes that the universe is not self-sufficient: consciousness and order depend on the Supreme Person as indwelling controller. Brahmā’s birth from the lotus further marks visarga—secondary creation—occurring by divine empowerment rather than independent material causation.
Pralaya is explained as a graded laya: body merges into food and progressively into earth, subtle qualities, elements, sense-powers and their deities, mind, ego, total nature, guṇas, unmanifest nature, time, Mahā-puruṣa, and finally the Supreme Self alone. The repetition in the provided input likely reflects a textual duplication artifact; conceptually, the intended teaching is a single, continuous dissolution ladder meant for contemplative assimilation.
Mahā-puruṣa is the omniscient cosmic person who activates creation through time and oversees the living beings’ manifestation. In SB 11.24, Kṛṣṇa identifies the chain of causality—nature, time, Mahā-Viṣṇu/Mahā-puruṣa—as non-different from Himself in the sense that they rest upon and operate by His supreme identity as the Absolute Truth (āśraya).