Atharva Veda 9.9.20 — Kanda 9, Anuvaka 1, Sukta 9, Mantra 20

Sukta 9

Sanskrit (Devanagari)

द्वा सु॑प॒र्णा स॒युजा॒ सखा॑या समा॒नं वृ॒क्षं परि॑ षस्वजाते । तयो॑र॒न्यः पिप्प॑लं स्वा॒द्वत्त्यन॑श्नन्न॒न्यो अ॒भि चा॑कशीति

IAST Transliteration

dvā́ supárṇā sayújā sákhāyā samānáṃ vṛ́kṣaṃ pári ṣasvajāte | táyor anyáḥ píppalaṃ svādv átti ánaśnann anyó abhí cākaśīti ||

English Translation (Griffith/Whitney)

Two fair-winged, yoked together, companions, cling round the self-same tree. Of the twain, the one eateth the sweet pippala fruit; the other, eating not, looketh on in contemplation.

Word by Word

• द्वा: two
• द्वा: विशेषणम् (सुपर्णौ इति विशेष्ययोः)
• Type: Numeral/Adjective
• Root: द्वि

• सुपर्णा: two fair-winged birds
• सुपर्णा: कर्तृ (उभौ) / विषयः
• Type: Noun
• Root: सुपर्ण (प्रातिपदिकम्)

• सयुजा: yoked together; united
• सयुजा: विशेषणम् (सखा॑या इति)
• Type: Adjective
• Root: सयुज (प्रातिपदिकम्)

• सखाया: two companions
• सखाया: कर्तृ (उभौ) / विषयः
• Type: Noun
• Root: सखि (प्रातिपदिकम्)

• समानम्: the same
• समानम्: कर्मणि विशेषणम् (वृक्षम्)
• Type: Adjective
• Root: समान (प्रातिपदिकम्)

• वृक्षम्: tree
• वृक्षम्: अधिकरण/आश्रय-भावः (परि…षस्वजाते—‘tree’ as the locus embraced); व्याकरणतः कर्म
• Type: Noun
• Root: वृक्ष (प्रातिपदिकम्)

• परि: around
• परि: क्रियाविशेषणम्
• Type: Indeclinable (Preverb/Adverb)
• Root: परि

• षस्वजाते: (they) embrace / have embraced
• षस्वजाते: क्रिया (कर्तृ: सुपर्णौ/सखायौ)
• Type: Verb
• Root: स्वञ्ज् (धातुः) / √स्वज् ‘आलिङ्गने’

• तयोः: of the two
• तयोः: सम्बन्ध (genitive): ‘of the two’
• Type: Pronoun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिकम्)

• अन्यः: one (of them)
• अन्यः: कर्तृ (पिप्पलं…स्वाद्वत्ति)
• Type: Pronoun/Adjective
• Root: अन्य (प्रातिपदिकम्)

• पिप्पलम्: pippala fruit (fig)
• पिप्पलम्: कर्म (स्वाद्वत्ति)
• Type: Noun
• Root: पिप्पल (प्रातिपदिकम्)

• स्वाद्वत्ति: eats sweetly / tastes
• स्वाद्वत्ति: क्रिया
• Type: Verb
• Root: √अद् (अत्ति) ‘to eat’ + उपसर्ग/पूर्वपद: सु-आदु?; वैदिक प्रयोगः ‘स्वाद्वत्ति’ = ‘स्वादु अत्ति’ (sandhi) अथवा ‘स्वाद्वद्’ (sweetly) + अत्ति

• अनश्नन्: not eating
• अनश्नन्: कर्तृ-विशेषणम् (अन्यः)
• Type: Verbal adjective (present participle)
• Root: √अश् (अश्नाति) ‘to eat’

• अन्यः: the other (one)
• अन्यः: कर्तृ (चाकशीति)
• Type: Pronoun/Adjective
• Root: अन्य (प्रातिपदिकम्)

• अभि: towards; upon
• अभि: क्रियाविशेषणम्
• Type: Indeclinable (Preverb/Adverb)
• Root: अभि

• चाकशीति: looks on; beholds
• चाकशीति: क्रिया
• Type: Verb
• Root: √कश्/√काश् (चक्ष्/चक्षते) ‘to see, behold’ (वैदिक: चाकशीति)

Attribution

Rishi: Speculative seer tradition (shared with RV 1.164 imagery)

Devata: Ātman/Brahman (implicit); the two ‘birds’ as allegorical deities

Chandas: Triṣṭubh

Mantra Rasa

Primary: shanta

Secondary: adbhuta