Adhyaya 53
Chapter 53 — Liṅga-lakṣaṇa (Characteristics and Proportions of the Śiva-liṅga and Piṇḍikā)
ໃນອັດຍາຍນີ້ ພະພະຄະວານສອນພຣະພຣະຫມາ (ຜູ້ເກີດຈາກດອກບົວ) ກ່ຽວກັບເລຂາຄະນິດທາງພິທີແລະວິຊາຊ່າງ (māna, rekha, vibhāga) ທີ່ຈໍາເປັນໃນການປັ້ນຮູບສິວະ-ລິງຄະ ແລະຖານຮອງ (piṇḍikā/pīṭha) ໃນວາສະຕຸ-ປຣະຕິສຖາ ແລະ ອີສານະ-ກັລປະ. ຄໍາສອນເລີ່ມຈາກກົດສັດສ່ວນແບ່ງຄວາມຍາວ-ກວ້າງເປັນສ່ວນໆ ແລະຂັ້ນຕອນ (krama) ໄປສູ່ຮູບແບບລະອຽດ: ຈາກຜັງຖານສີ່ຫຼ່ຽມ ແລະການຕັດມຸມຫຼາຍດ້ານ 8,16,32,64 ຈົນເຖິງຄວາມກົມກຽວສົມບູນ. ລະບຸຮູບສັນຖານຫົວລິງຄະຄ້າຍຮົ່ມ, ສັດສ່ວນຄວາມສູງ-ເສັ້ນຜ່າສູນກາງ, ແລະການແບ່ງເຂດບຣະຫມາ-ຣຸດຣະ ຕາມແນວກາງ (madhya-sūtra). ຫຼັງຈາກລັກສະນະທົ່ວໄປ (sādhāraṇa) ຈຶ່ງຂະຫຍາຍໄປຫາການກໍ່ສ້າງຖານ: ຄວາມສູງຂອງ pīṭha, ຮ່ອງກາງ (khāta), ສາຍຄາດ mekhalā, ອົງປະດັບ (vikārāṅga), ແລະທໍ່ລະບາຍນ້ໍາ praṇāla ວາງໄວ້ທາງເໜືອ. ຍັງກ່າວເຖິງຄວາມແຕກຕ່າງຂອງສໍາເນົາຄັດລອກ ສະທ້ອນການສືບທອດວິຊາຊ່າງທີ່ມີຊີວິດ. ໂດຍລວມ ອັດຍາຍນີ້ສະແດງວິທີຂອງອັກເນຍະວິທະຍາ: ວິຊາສະຖາປັດຕະຍະກໍາທີ່ແມ່ນຍໍາ ຖືກນໍາສະເໜີເປັນກິດທໍາທາງທຳມະ ເພື່ອໃຫ້ການບູຊາມັ່ນຄົງ ແລະການປະດິດສະຖານອັນສັກສິດສົມບູນ.
Shlokas
Verse 1
अः स्कन्दगणा दश विनायका इति ख, चिहिनितपुस्तकपाठः अत्र चण्डिकादशहस्तेषु खड्गशूलारिशक्तिधृगिति युक्तः पाठः अस्मल्लब्धपुस्तकपञ्चकेषु नायं पाठः अथ त्रिपञ्चाशत्तमोध्यायः लिङ्गलक्षणं भगवानुवाच लिङ्गादिलक्षणं वक्ष्ये कमलोद्भव तच्छृणु दैर्घ्यार्धं वसुभिर्भक्त्वा त्यक्त्वा भागत्रयं ततः
“[ໝາຍເຫດການອ່ານຕ່າງ:] ‘ກອງຂອງສະກັນດະ ແມ່ນວິນາຍະກະ 10’ — ດັ່ງນີ້ອ່ານໄດ້ໃນຕົ້ນສະບັບທີ່ຖືກໝາຍ (kha)។ ທີ່ນີ້ ໃນການພັນນາມືສິບຂອງຈັນດິກາ ຂໍ້ອ່ານທີ່ຖືກຕ້ອງຄື ‘ຖືດາບ ຫອກ ແລະ ສັກຕິຜູ້ທຳລາຍສັດຕູ ແລະອື່ນໆ’। ຂໍ້ອ່ານນີ້ບໍ່ພົບໃນຕົ້ນສະບັບ 5 ສະບັບທີ່ພວກເຮົາມີ। ບັດນີ້ເລີ່ມບົດທີ 53: ລັກສະນະຂອງລິງຄະ (Liṅga)។ ພຣະຜູ້ເປັນເຈົ້າຕັດວ່າ: ‘ໂອ ຜູ້ເກີດຈາກດອກບົວ (ພຣະພຣະຫມາ) ເຮົາຈະກ່າວລັກສະນະກຳນົດຂອງລິງຄະ ແລະຮູບອື່ນໆ—ຈົ່ງຟັງ. ແບ່ງຄື່ງໜຶ່ງຂອງຄວາມຍາວເປັນ 8 ສ່ວນ; ແລ້ວຕັດອອກ 3 ສ່ວນຈາກນັ້ນ’।”
Verse 2
विष्कम्भं भूतभागैस्तु चतुरस्रन्तु कारयेत् आयामं मूर्तिभिर्भक्त्वा एकद्वित्रिक्रमान् न्यसेत्
ໃຫ້ກຳນົດຄວາມກວ້າງ (viṣkambha) ຕາມການແບ່ງສ່ວນຂອງທາດ (bhūta-bhāga) ແລະສ້າງໃຫ້ເປັນຮູບຈັດຕຸຣັດ (ສີ່ຫຼ່ຽມຈັດ)। ຈາກນັ້ນແບ່ງຄວາມຍາວ (āyāma) ຕາມໂມດູນທີ່ກຳນົດ (mūrti) ແລະວາງມາດຕາເປັນ 1, 2 ຫຼື 3 ກ້າວ (krama)។
Verse 3
ब्रह्मविष्णुशिवांशेषु वर्धमानोयमुच्यते चतुरस्रेस्य वर्णार्धं गुह्यकोणेषु लाञ्छयेत्
ເມື່ອນຳໄປໃຊ້ກັບສ່ວນ (aṃśa) ຂອງພຣະພຣະຫມາ, ພຣະວິສນຸ, ແລະພຣະສິວະ ສິ່ງນີ້ເອີ້ນວ່າ ‘ວັດທະມານ’ (Vardhamāna)។ ໃນຮູບຈັດຕຸຣັດ (ສີ່ຫຼ່ຽມ) ຄວນໝາຍຄື່ງໜຶ່ງຂອງອັກສອນໄວ້ໃນມຸມທີ່ຊ່ອນເຮັດ (guhya-koṇa)។
Verse 4
अष्टाग्रं वैष्णवं भागं सिध्यत्येव न संशयः षोडशास्रं ततः कुर्याद्द्वात्रिंशास्रं ततः पुनः
ການແບ່ງແບບໄວສນະວະ (Vaiṣṇava) ທີ່ມີ 8 ຈຸດ ສຳເລັດແນ່ນອນ—ບໍ່ມີຄວາມສົງໄສ. ຈາກນັ້ນໃຫ້ສ້າງຮູບ 16 ມຸມ, ແລະຕໍ່ຈາກນັ້ນອີກ ໃຫ້ສ້າງຮູບ 32 ມຸມ.
Verse 5
चतुःषष्ट्यस्रकं कृत्वा वर्तुलं साधयेत्ततः कर्तयेदथ लिङ्गस्य शिरो वै देशिकोत्तमः
ກ່ອນອື່ນໃຫ້ເຮັດໃຫ້ມີ 64 ດ້ານ (64 ແງ່) ແລ້ວຈຶ່ງຂັດໃຫ້ເປັນຮູບວົງມົນ; ຕໍ່ຈາກນັ້ນ ອາຈານຜູ້ປະກອບພິທີອັນຍອດຢ້ຽມ ຈຶ່ງປັ້ນ «ສ່ວນຫົວ» (ສ່ວນເທິງ) ຂອງລິງຄະ।
Verse 6
विस्तारमथ लिङ्गस्य अष्टधा संविभाजयेत् भागार्धार्धन्तु सन्त्यज्य च्छत्राकारं शिरो भवेत्
ຕໍ່ມາ ໃຫ້ແບ່ງຄວາມກວ້າງ (ເສັ້ນຜ່າສູນກາງ) ຂອງລິງຄະເປັນ 8 ສ່ວນ. ຕັດທິ້ງເຄິ່ງໜຶ່ງຂອງສ່ວນໜຶ່ງ ແລ້ວໃຫ້ສ້າງສ່ວນຫົວໃຫ້ເປັນຮູບຄ້າຍຮົ່ມ (ຈັດຕະ).
Verse 7
त्रिषु भागेषु सदृशमायामं यस्य चिस्तरः तद्विभागसमं लिङ्गं सर्वकामफलप्रदं
ລິງຄະໃດທີ່ຄວາມຍາວແລະຄວາມກວ້າງສົມສ່ວນກັນຕາມການແບ່ງເທົ່າກັນ 3 ສ່ວນ—ຄືເຮັດຕາມມາດຕາໃຫ້ກົງກັບສາມສ່ວນນັ້ນ—ກ່າວກັນວ່າໃຫ້ຜົນແຫ່ງຄວາມປາດຖະໜາທຸກປະການ।
Verse 8
दैर्घ्यस्य तु चतुर्थेन विष्कम्भं देवपूजिते सर्वेषामेव लिङ्गानां लक्षणं शृणु साम्प्रतं
ໂອ ຜູ້ທີ່ເທວະທັງຫຼາຍນະມັດສະການ, ໃຫ້ເສັ້ນຜ່າສູນກາງ (ຄວາມໜາ) ເປັນ 1/4 ຂອງຄວາມຍາວທັງໝົດ. ບັດນີ້ ຈົ່ງຟັງລັກສະນະກຳນົດຂອງລິງຄະທຸກປະເພດ.
Verse 9
मध्यसूत्रं समासाद्य ब्रह्मरुद्रान्तिकं बुधः षोडशाङ्गुललिङ्गस्य षड्भागैर् भाजितो यथा
ເມື່ອກຳນົດເສັ້ນກາງ (ແກນ) ແລ້ວ ນັກປັນຍາພິທີກອນຄວນໝາຍເຂດພຣະພຣະຫມາ ແລະ ພຣະຣຸທຣ; ດັ່ງນັ້ນ ສຳລັບລິງຄະ 16 ອັງກຸລາ ຈະຕ້ອງແບ່ງເປັນ 6 ສ່ວນເທົ່າກັນ.
Verse 10
तद्वैयमनसूत्राभ्यां मानमन्तरमुच्यते यवाष्टमुत्तरे कार्यं शेषाणां यवहानितः
ນີ້ແທ້ໆໄດ້ກ່າວໄວ້ວ່າເປັນມານກາງ ກຳນົດໂດຍໄມ້ວັດແລະເຊືອກວັດ. ສຳລັບມານທີ່ສູງຂຶ້ນຕໍ່ໄປ ຄວນເພີ່ມ 1/8 ຂອງ «ຢະວະ»; ສ່ວນມານທີ່ເຫຼືອ ມີກົດໃຫ້ຫຼຸດລົງຕາມ «ຢະວະ»।
Verse 11
अधोभागं त्रिधा कृत्वा त्वर्धमेकं परित्यजेत् व्रजेदात्यन्तिकमिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः अष्टधा तद्द्वयं कृत्वा ऊर्ध्वभागत्र्यं त्यजेत्
ແບ່ງສ່ວນລຸ່ມເປັນ 3 ສ່ວນ ແລ້ວຖິ້ມ 1/2 ອອກ; ດັ່ງນັ້ນຈຶ່ງເຖິງ “ມານສຸດທ້າຍ/ລະອຽດສຸດ” — ດັ່ງທີ່ອ່ານໄດ້ໃນມະນຸສະຄຣິບທີ່ຖືກໝາຍ ຕາມສຳນວນ «ga». (ອີກທາງເລືອກ:) ແບ່ງຄູ່ນັ້ນເປັນ 8 ສ່ວນ ແລ້ວຖິ້ມ 3 ສ່ວນຂອງພາກເທິງອອກ.
Verse 12
ऊर्ध्वञ्च पञ्चमाद्भागाद् भ्राम्य रेखां प्रलम्बयेत् भागमेकं परित्यज्य सङ्गं कारयेत्तयोः
ຈາກການແບ່ງຄັ້ງທີ 5 ໃຫ້ຫັນຂຶ້ນເທິງ ແລ້ວປ່ອຍເສັ້ນຕັ້ງສາກລົງ. ລະເວັ້ນ 1 ສ່ວນແບ່ງ ແລ້ວຈຶ່ງເຮັດໃຫ້ເກີດການຕໍ່ກັນຂອງເສັ້ນທັງສອງ.
Verse 13
एतत् साधारणं प्रोक्तं लिङ्गानां लक्षणं मया सर्वसाधारणं वक्ष्ये पिण्डिकान्तान्निबोध मे
ດັ່ງນີ້ ຂ້ອຍໄດ້ກ່າວເຖິງລັກສະນະທົ່ວໄປຂອງລິງຄະ (ສິວະ-ລິງຄະ) ແລ້ວ. ບັດນີ້ ຂ້ອຍຈະອະທິບາຍສິ່ງທີ່ໃຊ້ໄດ້ທົ່ວໄປສຳລັບທຸກອັນ ຈົນເຖິງທ້າຍຂອງ «ປິນດິກາ» (ຖານ/ເພດສະຕານ) — ຈົ່ງຟັງຂ້ອຍ.
Verse 14
ब्रह्मभागप्रवेशञ्च ज्ञात्वा लिङ्गस्य चोच्छ्रयं न्यसेद् ब्रह्मशिलां विद्वान् सम्यक्कर्मशिलोपरि
ເມື່ອຮູ້ແນ່ຊັດເຖິງການເຂົ້າໄປ/ການແຊກເຂົ້າຂອງ “ສ່ວນພຣະພຣະຫມາ” (ຈຸດພຣະຫມາ/ມານທີ່ກຳນົດ) ແລະຄວາມສູງຂອງລິງຄະແລ້ວ ພິທີກອນຜູ້ຮູ້ຄວນວາງ “ຫີນພຣະຫມາ” (brahmaśilā) ໃຫ້ຖືກຕ້ອງ ເທິງແຜ່ນຫີນສຳລັບກຳມະພິທີ ທີ່ຈັດເຕັມຢ່າງຖືກຕ້ອງ.
Verse 15
तथा सुमुच्छ्रयं ज्ञात्वा पिण्डिकां प्रविभाजयेत् द्विभागमुच्छ्रितं पीठं विस्तारं लिङ्गसम्मितम्
ເຊັ່ນດຽວກັນ ເມື່ອຮູ້ແນ່ກ່ຽວກັບຄວາມສູງທີ່ເໝາະສົມ (ການຍົກຂຶ້ນ) ແລ້ວ ຄວນກຳນົດສັດສ່ວນ ແລະແບ່ງ «ປິນດິກາ» (ຖານຮອງ) ໃຫ້ຖືກຕ້ອງ. «ປີຖະ» (ບັນລັງ/ຖານ) ຄວນສູງຂຶ້ນສອງສ່ວນ ແລະຄວາມກວ້າງຄວນວັດໃຫ້ສອດຄ່ອງກັບ «ລິງຄະ».
Verse 16
त्रिभागं मध्यतः खातं कृत्वा पीठं विभाजयेत् स्वमानार्धत्रिभागेण बाहुल्यं परिकल्पयेत्
ເມື່ອເຮັດ «ຄາຕະ» (ຮ່ອງ/ຫຼຸມກາງ) ຢູ່ກາງໃຫ້ເທົ່າກັບໜຶ່ງສ່ວນສາມ ແລ້ວ ຄວນຈັດສັດສ່ວນ ແລະແບ່ງ «ປີຖະ» (ຖານ) ໃຫ້ຖືກຕ້ອງ. ແລະ «ບາຫຸລະຍະ» (ຄວາມກວ້າງ/ຄວາມໜາທີ່ຍື່ນ) ຄວນກຳນົດເທົ່າກັບໜຶ່ງສ່ວນສາມຂອງຄື່ງໜຶ່ງຂອງຂະໜາດຂອງຕົນເອງ.
Verse 17
बाहुल्यस्य त्रिभागेण मेखलामथ कल्पयेत् खातं स्यान्मेखलातुल्यं क्रमान्निम्नन्तु कारयेत्
ຕໍ່ຈາກນັ້ນ ຄວນສ້າງ «ເມຂະລາ» (ແຖບຄາດ/ຂອບວົງລ້ອມ) ໂດຍໃຊ້ໜຶ່ງສ່ວນສາມຂອງ «ບາຫຸລະຍະ» (ຄວາມໜາ/ຄວາມກວ້າງ) ຕາມກຳນົດ. «ຄາຕະ» (ຮ່ອງ) ຄວນມີຂະໜາດເທົ່າກັບເມຂະລາ ແລະຄວນເຮັດໃຫ້ລາດລົງຢ່າງຄ່ອຍໆຕາມລຳດັບ.
Verse 18
मेखलाषोडशांशेन खातं वा तत्प्रमाणज्ञः उच्छ्रायं तस्य पीठस्य विकाराङ्गं तु कारयेत्
ຜູ້ຮູ້ຄ່າວັດທີ່ຖືກຕ້ອງ ຄວນເຮັດຮອຍຕັດ/ຮ່ອງ (recess) ໃຫ້ເທົ່າກັບໜຶ່ງສ່ວນສິບຫົກຂອງ «ເມຂະລາ» (ແຖບຄາດ). ແລະຄວນສ້າງຄວາມສູງຂອງ «ປີຖະ» ນັ້ນດ້ວຍ ພ້ອມທັງອົງປະດັບ/ສ່ວນຂຶ້ນຮູບ (vikārāṅga) ຂອງມັນ.
Verse 19
भूमौ प्रविष्टमेकं तु भागैकेन पिण्डिका कण्ठं भागैस्त्रिभिः कार्यं भागेनैकेन पट्टिका
ໃນບັນດາສ່ວນທີ່ວັດໄວ້ ໜຶ່ງສ່ວນຄວນຝັງເຂົ້າໃນດິນເປັນ «ປິນດິກາ» (ຖານຮອງ). «ຄໍ» (ສ່ວນຄໍ/neck) ຄວນເຮັດໃຫ້ເທົ່າກັບສາມສ່ວນ ແລະ «ປັດຕິກາ» (ແຖບແຜ່ນ/fillet) ເທົ່າກັບໜຶ່ງສ່ວນ.
Verse 20
द्यंगेन चोर्ध्वपट्टन्तु एकांशाः शेषपट्टिका भागं भागं प्रविष्टन्तु यावत् कण्ठं ततः पुनः
ຕໍ່ຈາກນັ້ນ ໃຫ້ຍົກອະວະຍະຂຶ້ນ ແລ້ວຈັດວາງແຖບຜ້າດ້ານເທິງ; ໃຫ້ຍຶດໄວ້ສ່ວນໜຶ່ງ ແລ້ວສອດແຖບທີ່ເຫຼືອເຂົ້າໄປເປັນຕອນໆ ຈົນເຖິງຄໍ; ຫຼັງຈາກນັ້ນ ໃຫ້ເຮັດຊ້ຳ/ສືບຕໍ່ການຈັດວາງອີກ.
Verse 21
निर्गमं भागमेकं तु यावद्वै शेषपट्टिका प्रणालस्य त्रिभागेन निर्गमस्तु त्रिभागतः
ສ່ວນທີ່ຍື່ນອອກເປັນທາງອອກ (nirgama) ຄວນມີຂະໜາດເທົ່າ 1 ສ່ວນ ຈົນເຖິງຂອບເຂດຂອງແຖບຂອບທີ່ເຫຼືອ (śeṣa-paṭṭikā). ສໍາລັບທໍ່ນໍ້າລົງ (praṇāla) ທາງອອກພຶງກໍານົດໂດຍແບ່ງເປັນ 3 ສ່ວນ ແລະຈັດຕາມມາດຕາ 1/3.
Verse 22
मध्यतः कृत्वा ततः पीठमिति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः विकारांशांश्चेति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः भागेनैकेनेति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः चार्धपट्टन्तु इति ख, ग, चिह्नितपुस्तकपाठः मूलेङ्गुल्यग्रविस्तारमग्रे त्र्यंशेन चार्धतः ईषन्निम्नन्तु कुर्वीत खातं तच्चोत्तरेण वै पिण्डिकासहितं लिङ्गमेतत् साधारणं स्मृतम्
ທີ່ໂຄນ ຄວາມກວ້າງຄວນເທົ່າປາຍນິ້ວມື; ທາງດ້ານໜ້າໃຫ້ຫຼຸດລົງ 1/3 ແລະເຮັດໃຫ້ເປັນສັດສ່ວນຄືເພີ່ມອີກເຄິ່ງ (ໃຫ້ຄ່ອຍໆຮຽວ). ຄວນເຮັດຮ່ອງຕ່ໍາຕື້ນເບົາໆ ແລະເຮັດທາງນໍ້າອອກໄວ້ທາງທິດເໜືອ. ລິງຄະທີ່ມີພິນດິກາ (piṇḍikā) ແບບນີ້ ຖືກຈໍາໄວ້ວ່າເປັນ «ສາທາຣະນະ» (sādhāraṇa) ຫຼືລິງຄະມາດຕະຖານ.
Frequently Asked Questions
It emphasizes proportional canons for the liṅga and base—e.g., refining the form from multi-angled faceting (8/16/32/64) into a circle, shaping the head as a parasol (chhatra-ākāra), setting diameter as one-fourth of total length, and specifying pīṭha/piṇḍikā components including mekhalā, khāta, and the north-placed praṇāla outlet.
By treating measurement and construction as consecratory discipline: correct māna and orientation stabilize ritual efficacy, enabling a properly established locus of worship where devotion, purity, and dharma can be practiced—thus aligning applied Vastu Shastra with the pursuit of puruṣārthas, including spiritual realization.