Adhyaya 340
Chapter 340 — नृत्यादावङ्गकर्मनिरूपणम् (Explanation of Bodily Actions in Dance and Performance)
ພຣະອັກນິ ປ່ຽນຈາກການອະທິບາຍອະລັງກາຣ (alaṅkāra) ໄປສູ່ເທັກນິກນາດະຍະ (nāṭya) ໂດຍກຳນົດວ່າ “ອັງກະກັມ” ການສະແດງທາງຮ່າງກາຍ ເກີດຈາກ (1) ປະເພດການເຄື່ອນໄຫວ ແລະ (2) ການກະທຳຂອງອະໄວຍະວະໃຫຍ່ (aṅga) ແລະອະໄວຍະວະຍ່ອຍ (pratyaṅga) ອີງໃສ່ທ່າຍືນຮອງຮັບເບື້ອງຕົ້ນ. ທ່ານລຽນລຳດັບຮູບແບບການສະແດງອັນລະອຽດ ມັກຈັດເຂົ້າກັບ śṛṅgāra ເຊັ່ນ līlā, vilāsa, vicchitti, vibhrama, kilakiñcita, moṭṭāyita, kuṭṭamita, vivvoka, lalita ແລະອະທິບາຍຍ່ອຍເຊັ່ນ kiñcid-vilāsa ກັບ kilakiñcita (ການປະສົມສັນຍາອາລົມ ເຊັ່ນ ຫົວເຮາະ ແລະ ຮ້ອງໄຫ້). ຕໍ່ມາ ຈັດແຜນການສະແດງຕາມອະນາຕະໂມມີ—ຫົວ, ມື, ໜ້າອົກ, ຂ້າງລຳຕົວ, ສະໂພກ/ແອວ, ຂາ, ຝາຕີນ—ແລະແຍກການເຄື່ອນໄຫວທີ່ເກີດເອງອອກຈາກການກະທຳດ້ວຍຄວາມພະຍາຍາມ. ມີບັນຊີເທັກນິກ: ການເຄື່ອນຫົວ 13, ຄິ້ວ 7, ປະເພດສາຍຕາ/dṛṣṭi ຜູກກັບ rasa ແລະ bhāva (ແບ່ງ 36 ແລະ 8), ການເຄື່ອນຕາ/tārakā 9, ດັ່ງ 6, ລົມຫາຍໃຈ 9 ແລະການລະບຸຂໍ້ບົກພ່ອງຂອງໃບໜ້າ/ຄໍ. ທ້າຍສຸດ ແບ່ງມຸດຣາມືເປັນມືດຽວ ແລະມືປະສານ (ມືປະສານ 13 ເຊັ່ນ Añjali, Kapota, Karkaṭa, Svastika) ພ້ອມຕັ້ງຊື່ hasta ຫຼາຍຮູບ (Patāka, Tripatāka, Kartarīmukha ແລະອື່ນໆ) ກ່າວເຖິງຄວາມແຕກຕ່າງຂອງຂໍ້ຄວາມ ແລະສະຫຼຸບດ້ວຍການຈັດປະເພດການເຄື່ອນລຳຕົວ/ທ້ອງ/ຂ້າງ/ຂາ/ຝາຕີນ ສຳລັບການຟ້ອນແລະລະຄອນ ຊູ້ວ່າສຸນທຣະສີລະປະທາງຮ່າງກາຍເປັນວິທະຍາ śāstra ອັນແນ່ນອນພາຍໃນທຳມະ.
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे अलङ्कारे रीतिनिरूपणं नामोनचत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः अथ चत्वारिंशदधिकत्रिशततमो ऽध्यायः नृत्यादावङ्गकर्मनिरूपणं अग्निर् उवाच चेष्टाविशेषमप्यङ्गप्रत्यङ्गे कर्म चानयोः शरीरारम्भमिच्छन्ति प्रायः पूर्वो ऽवलाश्रयः
ດັ່ງນັ້ນ ໃນ «ອັກນິ ມະຫາປຸຣານະ» ບົດທີ 340 ຊື່ «ການອະທິບາຍ rīti (ສະໄຕລ໌ກະວີ) ໃນ alaṅkāra (ວິຊາວ່າດ້ວຍອຸປະມາອຸປະໄມ)» ໄດ້ສິ້ນສຸດ. ບັດນີ້ເລີ່ມບົດທີ 340: «ການອະທິບາຍການກະທໍາຂອງອະວັຍະ (aṅga-karman) ໃນການຟ້ອນລໍາ ແລະການສະແດງທີ່ກ່ຽວຂ້ອງ». ອັກນິກ່າວວ່າ: «ໃນການສະແດງ ຄວາມເຄື່ອນໄຫວຫຼາກຫຼາຍ ແລະການກະທໍາຂອງອະວັຍະໃຫຍ່-ອະວັຍະນ້ອຍ ທັງສອງນີ້ ໂດຍທົ່ວໄປຖືກເຫັນເປັນການເລີ່ມຕົ້ນຂອງການສະແດງທາງຮ່າງກາຍ ໂດຍອາໄສຫຼັກໃຫຍ່ໃນທ່າຕັ້ງຕົ້ນທີ່ຖືກວາງເປັນຖານ»។
Verse 2
लीला विलासो विछित्तिर्विभ्रमं किलकिञ्चितं मोट्टायितं कुट्टमितं विव्वोको ललितन्तथा
«līlā» (ການຫຼິ້ນຢ່າງສະບາຍ), «vilāsa» (ຄວາມອ່ອນຊ້ອຍອັນງາມ), «vicchitti» (ຄວາມຫຼາກຫຼາຍອັນມີເສນ່), «vibhrama» (ການຫຼອກຫຼິ້ນຢ່າງຢົກຍ້າຍ), «kilakiñcita» (ການສັ່ນໄຫວຮັກນ້ອຍໆ), «moṭṭāyita» (ການໂອນ/ໂຄ້ງຢ່າງອ່ອນຊ້ອຍ), «kuṭṭamita» (ການງອນງ່າມແບບອາຍ/ທໍາທ່າງອນ), «vivvoka» (ສາຍຕາເບິ່ງຂ້າງທີ່ຊວນໃຫ້ຄິດ) ແລະ «lalita» (ຄວາມລະມຸນລະໄມ) — ເຫຼົ່ານີ້ແມ່ນຮູບແບບຂອງການສະແດງອັນປະນີດແບບຍິງ/ຣະສະແຫ່ງຄວາມຮັກ.
Verse 3
विकृतं क्रीडितं केलिरिति द्वादशधैव सः लीलेष्टजनचेष्टानुकरणं संवृतक्षये
«vikṛta», «krīḍita», ແລະ «keli» — ດັ່ງນັ້ນຈຶ່ງເປັນ 12 ປະເພດ. ໃນ «līlā» ມີການລຽນແບບການເຄື່ອນໄຫວຂອງຜູ້ເປັນທີ່ຮັກ, ເຮັດຢ່າງປິດບັງ ຈົນກວ່າຈະສິ້ນສຸດ.
Verse 4
विशेषान् दर्शयन् किञ्चिद्विलासः सद्भिरिष्यते हसितक्रान्दितादीनां सङ्करः किलकिञ्चितं
ການຫຼິ້ນອາການອອກທ່າທາງຢ່າງອ່ອນຊ້ອຍນ້ອຍໆ ເພື່ອສະແດງຄວາມແຕກຕ່າງອັນລະອຽດ ນັກຮູ້ຜູ້ມີລົດຊາດຍອມຮັບວ່າ «kiñcid-vilāsa»; ແລະການປົນປະສານຂອງການຫົວເຮາະ ການຮ້ອງໄຫ້ ແລະອື່ນໆ ເອີ້ນວ່າ «kilakiñcita»។
Verse 5
विकारः कोपि विव्वोको ललितं सौकुमार्यतः शिरः पाणिरुरः पार्श्वङ्कटिरङ्घ्रिरिति क्रमात्
«ວິກາຣະ» ແມ່ນການປ່ຽນແປງທ່າທາງຂອງຮ່າງກາຍທີ່ແຈ້ງຊັດ; «lalita» ແມ່ນຄວາມງາມອ່ອນຊ້ອຍທີ່ເກີດຈາກຄວາມລະມຸນລະໄມ (saukumārya)។ ຕາມລຳດັບ ນຳໃຊ້ກັບ ຫົວ, ມື, ໜ້າອົກ, ຂ້າງລຳຕົວ, ແອວ/ສະໂພກ, ແລະ ຕີນ।
Verse 6
अङ्गानि भ्रूलतादीनि प्रत्यङ्गान्यभिजानते सङ्क्षिप्तकरपातौ चेति ज अङ्गप्रत्यङ्गयोः कर्म प्रयत्नजनितं विना
ຜູ້ຮູ້ຈັກແຍກແຍະ «ອັງຄະ» (ອະໄວຍະວະຫຼັກ) ແລະ «ປະຕະຍັງຄະ» (ອະໄວຍະວະຍ່ອຍ) ເຊັ່ນ “ເຄືອຄິ້ວ” ຄືຄິ້ວທີ່ແສດງອາການ ແລະສ່ວນອື່ນໆຄ້າຍກັນ; ພ້ອມທັງການຫົດມື ແລະການປ່ອຍມືລົງ. ກິດຈະກຳຂອງອັງຄະແລະອະໄວຍະວະຍ່ອຍ ອາດເກີດຂຶ້ນໄດ້ ແມ່ນແຕ່ບໍ່ໄດ້ເກີດຈາກຄວາມພະຍາຍາມຈົ່ງໃຈ।
Verse 7
न प्रयोगः क्वचिन्मुख्यन्तिरश्चीनञ्च तत् क्वचित् आकम्पितं कम्पितञ्च धूतं विधूतमेव च
ບາງຄັ້ງບໍ່ມີການນຳໃຊ້ໂດຍກົງ; ບາງຄັ້ງເປັນທ່າຫັນໜ້າຕົງ, ແລະບາງຄັ້ງເປັນທ່າຫັນຂ້າງ. ອີກທັງອາດເກີດເປັນການສັ່ນເບົາໆແຕ່ເລີ່ມ, ການສັ່ນແຮງ, ການໂຍກ, ຫຼືການໂຍກຢ່າງຮຸນແຮງ.
Verse 8
परिवाहितमाधूतमवधूतमथाचितं निकुञ्चितं परावृत्तमुत्क्षिप्तञ्चाप्यधोगतम्
ການກວາດພາໄປຮອບໆ, ການສັ່ນໂຍກ, ການສະບັດທິ້ງ, ແລ້ວການຮວບຮວມ; ການງໍ/ຫົດ, ການຫັນກັບ, ການຍົກຂຶ້ນ, ແລະການກົດລົງຂ້າງລຸ່ມ—ເຫຼົ່ານີ້ແມ່ນຮູບແບບການເຄື່ອນໄຫວ/ການຈັດການທີ່ໄດ້ອະທິບາຍໄວ້.
Verse 9
ललितञ्चेति विज्ञेयं त्रयोदशविधं शिरः भ्रूकर्म सप्तधा ज्ञेयं पातनं भ्रूकुटीमुखं
«ລະລິຕະ» ກໍຄວນເຂົ້າໃຈວ່າເປັນປະເພດໜຶ່ງ. ດັ່ງນັ້ນ ທ່າ/ການເຄື່ອນໄຫວຂອງສີສະ ຄວນຮູ້ວ່າມີ 13 ປະເພດ. ກິລິຍາຂອງຄິ້ວມີ 7 ປະເພດ; «ປາຕະນະ» ແມ່ນການຂົມຄິ້ວຈົນໃຫ້ໃບໜ້າຫຍຸ້ມເປັນຫນ້າຂົມ (bhrūkuṭī-mukha).
Verse 10
दृष्तिस्त्रिधा रमस्थायिसञ्चारिप्रतिबन्धना षट्त्रिंशद्भेदविधुरा रसजा तत्र चाष्टधा
ການຮັບຮູ້ຄວາມງາມ (dṛṣṭi) ມີ 3 ປະເພດ: ສຳພັນກັບຄວາມຍິນດີ (rama), ກັບອາລົມຖາວອນ (sthāyī), ກັບອາລົມຜ່ານໄປ (sañcārī), ແລະກັບປັດໃຈຂັດຂວາງ (pratibandha). ກ່າວວ່າມີການແບ່ງຍ່ອຍ 36 ຢ່າງ ເກີດຈາກ rasa; ແລະໃນບົດນັ້ນຍັງເປັນ 8 ປະເພດອີກດ້ວຍ.
Verse 11
नवधा तारकाकर्म भ्रमणञ्चलनादिकं षोढा च नासिका ज्ञेया निश्वासो नवधा मतः
ກິລິຍາ «ຕາຣະກາ» (tārakā) ມີ 9 ປະເພດ ປະກອບດ້ວຍວິທີເຊັ່ນ ການຫມຸນ ແລະການເຄື່ອນໄຫວແບບແກວ່ງໄຫວ ເປັນຕົ້ນ. ທາງຈົມູກຄວນເຂົ້າໃຈວ່າມີ 6 ປະເພດ; ແລະການຫາຍໃຈ (niśvāsa) ຖືກນັບວ່າມີ 9 ປະເພດ.
Verse 12
षोटौष्ठकर्मकं पापं सप्तधा चिवुकक्रिया कलुषादिमुखं षोढा ग्रीवा नवविधा स्मृता
ຄວາມພິການອັນເປັນອະກຸສົນທີ່ກ່ຽວກັບຮິມຝີປາກ ກ່າວວ່າມີ 16 ປະເພດ. ຄວາມຜິດປົກກະຕິຂອງຄາງມີ 7 ປະເພດ. ຂໍ້ບົກພ່ອງຂອງປາກ/ໃບໜ້າ ເລີ່ມຈາກ «ກະລຸສະ» (ດ່າງດຳ/ມົວ) ມີ 16 ປະເພດ. ແລະຂໍ້ບົກພ່ອງຂອງຄໍ ຈື່ຈຳວ່າມີ 9 ປະເພດ.
Verse 13
असंयुतः संयुतश् च भूम्ना हस्तः प्रमुच्यते पताकस्त्रिपाताकश् च तथा वै कर्तरीमुखः
ທ່າມື (hastas) ໂດຍທົ່ວໄປ ຖືກສອນວ່າມີ 2 ປະເພດ: ທ່າມືດຽວ (asaṃyuta) ແລະ ທ່າມືປະສານ (saṃyuta). ໃນນັ້ນມີ Patāka, Tripatāka ແລະ Kartarīmukha ດ້ວຍ.
Verse 14
अर्धचन्द्रोत्करालश् च शुकतुण्डस्तथैव च सुष्टिश् च शिखरश् चैव कपित्थः खेटकामुखः
ແລະ (ຮູບແບບອາວຸດເຫຼົ່ານີ້) ມີນາມວ່າ ອັຣທະຈັນດຣະ-ອຸດກະຣາລ, ສຸກະຕຸນຑ; ອີກທັງ ສຸສຕິ ແລະ ສິຂະຣ; ພ້ອມດ້ວຍ ກະປິດຖະ ແລະ ຂເຖດກາມຸຂະ.
Verse 15
सूच्यास्यः पद्मकोषो हि शिराः समृगशीर्षकाः कांमूलकालपद्मौ* च चतुरभ्रमरौ तथा
ເຄື່ອງມືທີ່ເອີ້ນວ່າ Sūcyāsya («ປາກເຂັມ») ມີຮູບດັ່ງກຸ່ມດອກບົວ; «ສ່ວນຫົວ» (ສ່ວນເທິງ) ຄ້າຍຫົວກວາງ. ສ່ວນຮາກ/ຖານຄ້າຍດອກບົວ ແລະຍັງກ່າວວ່າເປັນສີ່ສ່ວນ ມີການວຽນຄົງຄ້າຍຜຶ້ງ.
Verse 16
हंसास्यहंसपक्षौ च सन्दंशमुकुलौ तथा आकल्पितं कल्पितञ्चेति ख काङ्गूलकालपद्माविति ञ कांमूलकालपद्मौ काङ्गूलकालपद्मौ एतत्पाठद्वयं न समीचीनं उर्णनाभस्ताम्रचूडश् चतुर्विंशतिरित्यमी
«(ນາມເຫຼົ່ານີ້ແມ່ນ:) ‘ໜ້າຫົງ’ ແລະ ‘ປີກຫົງ’; ອີກທັງ ‘ຄີມຄີບ/ຄີມຫນີບ’ ແລະ ‘ດອກອ່ອນ/ກຸ່ມ’; ພ້ອມດ້ວຍ ‘ບໍ່ຈັດ’ ແລະ ‘ຈັດແລ້ວ’—ນີ້ແມ່ນຕາມສຳນວນ kha. ສຳນວນ ña ອ່ານວ່າ ‘kāṅgūla–kāla–padma’; (ອີກສຳນວນຫນຶ່ງມີ) ‘kāṃmūla–kāla–padma’ / ‘kāṅgūla–padma’. ການອ່ານສອງແບບນີ້ບໍ່ຖືກຕ້ອງ. ‘ຄ້າຍແມງມຸມ’ ແລະ ‘ມີຍອດສີທອງແດງ’—ທັງໝົດນີ້ມີ 24 ປະເພດ.»
Verse 17
असंयुतकराः प्रोक्ताः संयुतास्तु त्रयोदश अञ्जलिश् च कपोतश् च कर्कटः स्वस्तिकस् तथा
ທ່າມືແບບມືດຽວ (asaṃyuta-hasta) ໄດ້ກ່າວໄວ້ແລ້ວ; ທ່າມືແບບປະສານມື (saṃyuta-hasta) ມີ 13 ປະເພດ—ໄດ້ແກ່ Añjali, Kapota, Karkaṭa ແລະ Svastika ໃນນັ້ນ.
Verse 18
कटको वर्धमानश्चाप्यसङ्गो निषधस् तथा दोलः पुष्पपुटश् चैव तथा मकर एव च
‘Kaṭaka’, ‘Vardhamāna’, ‘Asaṅga’, ‘Niṣadha’, ‘Dola’, ‘Puṣpa-puṭa’ ແລະ ‘Makara’—ເຫຼົ່ານີ້ກໍເປັນນາມ/ປະເພດ (ຂອງຮູບລວດລາຍປະດັບ ຫຼື ມໍຕີຟອອກແບບ) ທີ່ຮັບຮູ້ກັນ.
Verse 19
गजदन्तो वहिस्तम्भो वर्धमानो ऽपरे कराः उरः पञ्चविधं स्यात्तु आभुग्ननर्तनादिकम्
«ງາຊ້າງ», «ເສົາໄຟ», ແລະ «ເພີ່ມພູນ»—ມຸດຣາມືເຫຼົ່ານີ້ ແລະອື່ນໆ ໄດ້ຖືກອະທິບາຍ. ການເຄື່ອນໄຫວອົກ (uraḥ) ກ່າວວ່າມີ 5 ປະເພດ ເລີ່ມຈາກ ābhugna ແລະ nartana (ເຄື່ອນໄຫວຄ້າຍການຟ້ອນ) ເປັນຕົ້ນ।
Verse 20
उदरन्दुरतिक्षामं खण्डं पूर्णमिति त्रिधा पार्श्वयोः पञ्चकर्माणि जङ्घाकर्म च पञ्चधा अनेकधा पादकर्म नृत्यादौ नाटके स्मृतम्
ໃນນາດົກແລະການຟ້ອນ ການເຄື່ອນໄຫວຖືກຈັດປະເພດຕາມຈາຣີດັ່ງນີ້: ສໍາລັບທ້ອງ—3 ແບບ ຄື “ນູນ/ໂດດເດັ່ນ”, “ຜອມຫນັກ”, “ແຕກເປັນສ່ວນ” ແລະ “ເຕັມ” (ເປັນຊຸດມາດຕະຖານ). ສໍາລັບຂ້າງລໍາຕົວ—ການກະທໍາ 5 ປະເພດ; ສໍາລັບແຂ້ງຂາ/ຂາທ່ອນ—ກໍ 5 ປະເພດ; ແລະສໍາລັບຕີນ—ມີວິທີການກ້າວຕີນຫຼາກຫຼາຍ ໃນການຟ້ອນແລະອື່ນໆ ດັ່ງທີ່ຈື່ຈໍາໃນນາດະສາດຕຣາ।
Frequently Asked Questions
It formalizes embodied performance as śāstra by enumerating precise taxonomies: expressive modes (e.g., līlā, vilāsa, kilakiñcita), anatomical application (head-to-feet), head movements (13), eyebrow actions (7), gaze/dṛṣṭi systems tied to rasa and bhāvas (including a 36-fold subdivision), breath/nasal/ocular operations, and the twofold hasta system (asaṃyuta/saṃyuta) with named examples.
By treating aesthetic discipline as dhārmic training: controlled movement, gaze, and gesture refine attention, regulate emotion (bhāva) in relation to rasa, and align creative expression with ordered knowledge—supporting ethical culture and inner steadiness that can be integrated into a mukti-oriented life.
Because performance-technical lists were transmitted across recensions; noting pāṭha-bheda preserves scholarly integrity and signals that the Agni Purāṇa functions as a compendium drawing from (and sometimes differing across) established nāṭya traditions.