Adhyaya 85: The Ninefold Division of Bhārata and the Enumeration of Its Mountains and River Systems
Bhāratavarṣa-nava-bheda-vyavasthā tathā nadī-parvata-nirdeśaḥ
Ancient-Geography
ವರಾಹ–ಪೃಥಿವೀ ಸಂವಾದದಲ್ಲಿ ರುದ್ರವಚನವನ್ನು ಪ್ರಮಾಣಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿ ಉಪದೇಶಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮೊದಲು ‘ಭೂಪದ್ಮ-ವ್ಯವಸ್ಥೆ’ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ ಎಂದು ಸ್ಮರಿಸಿ, ಭಾರತವರ್ಷವನ್ನು ಒಂಬತ್ತು ವಿಭಾಗಗಳಾಗಿ ನಿರೂಪಿಸಿ ಆ ಒಂಬತ್ತು ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಪ್ರದೇಶವರ್ಗಗಳಾಗಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವಿಭಾಗವೂ ಸಮುದ್ರಾವೃತವಾಗಿದ್ದು ಯೋಜನ ಪ್ರಮಾಣದಿಂದ ಅಳೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಭೂಮಿಯ ಧಾರಣೆಗೆ ಆಧಾರವಾದ ಏಳು ಕುಲಪರ್ವತಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿ, ಅನಂತರ ಸಣ್ಣ ಪರ್ವತಗಳ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಮುಂದಾಗಿ ಆರ್ಯ ಮತ್ತು ಮ್ಲೇಚ್ಛ ಜನಪದಗಳ ವಾಸವನ್ನು ಜಲವ್ಯವಸ್ಥೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸಿ, ಹಿಮವತ್, ಪಾರಿಯಾತ್ರ, ಋಕ್ಷ, ವಿಂಧ್ಯ ಮತ್ತು ಸಹ್ಯ ಪರ್ವತಗಳಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸುವ ಪ್ರಮುಖ ನದಿಗಳನ್ನು ಮೂಲಪರ್ವತಾನುಸಾರ ಗುಂಪುಗೊಳಿಸಿ ಗಣನೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ಜಲವಿಭಾಜಕ ಜಾಲವೇ ವಾಸಸ್ಥಾನ ಮತ್ತು ಭೂಸ್ಥೈರ್ಯವನ್ನು ಪೋಷಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ.
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 85
Verse 1
ರುದ್ರನು ಹೇಳಿದನು—ಭೂಪದ್ಮರೂಪವಾದ ಭೂಮಿಯ ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸಿದೆನು. ಈಗ ಭಾರತವರ್ಷದ ನವಭೇದಗಳನ್ನು ಕೇಳಿರಿ—ಇಂದ್ರ, ಕಸೇರು, ತಾಮ್ರವರ್ಣ, ಗಭಸ್ತಿ, ನಾಗದ್ವೀಪ, ಸೌಮ್ಯ, ಗಂಧರ್ವ, ವಾರುಣ ಮತ್ತು ಭಾತರಂ. ಪ್ರತಿಯೊಂದೂ ಸಾಗರದಿಂದ ಆವರಿತವಾಗಿದ್ದು, ಒಂದೊಂದರ ಪ್ರಮಾಣ ಸಾವಿರ ಯೋಜನ. ಅಲ್ಲಿ ಏಳು ಕುಲಪರ್ವತಗಳು—ಮಹೇಂದ್ರ, ಮಲಯ, ಸಹ್ಯ, ಶುಕ್ತಿಮಾನ, ಋಕ್ಷಪರ್ವತ, ವಿಂಧ್ಯ ಮತ್ತು ಪಾರಿಯಾತ್ರ. ಇನ್ನೂ ಮಂದರ, ಶಾರದ, ದರ್ದುರ, ಕೋಲಾಹಲ, ಸುರಮೈನಾಕ, ವೈದ್ಯುತ, ವಾರಂಧಮ, ಅಪಾಂಡುರ, ತುಂಗಪ್ರಸ್ಥ, ಕೃಷ್ಣಗಿರಿ, ಜಯಂತ, ರೈವತ, ಋಷ್ಯಮೂಕ, ಗೋಮಂತ, ಚಿತ್ರಕೂಟ, ಶ್ರೀಚಕೋರಕೂಟ, ಶೈಲಕೃತಸ್ಥಲ ಇತ್ಯಾದಿ ಸಣ್ಣ ಪರ್ವತಗಳು; ಉಳಿದವು ಇನ್ನೂ ಸಣ್ಣವು. ಆ ಜನಪದಗಳಲ್ಲಿ ಆರ್ಯರೂ ಮ್ಲೇಚ್ಛರೂ ವಾಸಿಸಿ, ಈ ನದಿಗಳ ನೀರನ್ನು ಕುಡಿಯುತ್ತಾರೆ—ಗಂಗಾ, ಸಿಂಧು, ಸರಸ್ವತಿ, ಶತದ್ರು, ವಿತಸ್ತಾ, ವಿಪಾಶಾ, ಚಂದ್ರಭಾಗಾ, ಸರಯೂ, ಯಮುನಾ, ಇರಾವತಿ, ದೇವಿಕಾ, ಕುಹೂ, ಗೋಮತಿ, ಧೂತಪಾಪಾ, ಬಾಹುದಾ, ದೃಷದ್ವತಿ, ಕೌಶಿಕೀ, ನಿಸ್ವರಾ, ಗಂಡಕೀ, ಚಕ್ಷುಷ್ಮತಿ, ಲೋಹಿತಾ—ಇವು ಹಿಮವತ್ಪಾದದಿಂದ ಹೊರಹೊಮ್ಮುವವು. ಹಾಗೆಯೇ ವೇದಸ್ಮೃತಿ, ವೇದವತಿ, ಸಿಂಧುಪರ್ಣಾ, ಸಚಂದನಾ, ಸದಾಚಾರಾ, ರೋಹಿಪಾರಾ, ಚರ್ಮಣ್ವತಿ, ವಿದಿಶಾ, ವೇದತ್ರಯೀ—ಇವು ಪಾರಿಯಾತ್ರ ಪರ್ವತದಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸುವವು.
Verse 2
ಶೋಣಾ, ಜ್ಯೋತೀರಥಾ, ನರ್ಮದಾ, ಸುರಸಾ, ಮಂದಾಕಿನೀ, ದಶಾರ್ಣಾ, ಚಿತ್ರಕೂಟಾ, ತಮಸಾ, ಪಿಪ್ಪಲಾ, ಕರತೋಯಾ, ಪಿಶಾಚಿಕಾ, ಚಿತ್ರೋತ್ಪಲಾ, ವಿಶಾಲಾಞ್ಜುಲಾ, ಬಾಲುಕಾ, ವಾಹಿನೀ, ಶುಕ್ತಿಮತೀ, ವಿರಜಾ, ಪಂಕಿನೀ, ರಿರೀ, ಕುಹೂ—ಇವು ಋಕ್ಷಪರ್ವತದಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸಿದ ನದಿಗಳು. ಮಣಿಜಾಲಾ, ಶುಭಾ, ತಾಪೀ, ಪಯೋಷ್ಣೀ, ಶೀಘ್ರೋದಾ, ವೇಷ್ಣಾ, ಪಾಶಾ, ವೈತರಣೀ, ವೇದೀ, ಪಾಲೀ, ಕುಮುದ್ವತೀ, ತೋಯಾ, ದುರ್ಗಾ, ಅಂತ್ಯಾ, ಗಿರಾ—ಇವು ವಿಂಧ್ಯಪಾದದಿಂದ ಹೊರಹೊಮ್ಮುವವು. ಗೋದಾವರೀ, ಭೀಮರಥೀ, ಕೃಷ್ಣಾ, ವೇಣಾ, ವಂಜುಲಾ, ತುಂಗಭದ್ರಾ, ಸುಪ್ರಯೋಗಾ, ವಾಹ್ಯಾ, ಕಾವೇರೀ—ಇವು ಸಹ್ಯಪಾದದಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸಿದವು.
Frequently Asked Questions
Rather than prescribing a ritual ethic, the passage frames terrestrial order through interlinked divisions of land, sustaining mountain ranges, and river networks. The implicit instruction is that human habitation (janapadas) depends upon stable watersheds and geomorphological supports (kula-parvatas), presenting Earth as an organized system whose balance is maintained by mountains and rivers.
No explicit chronological markers (tithi, nakṣatra, māsa, or seasonal timings) appear in the provided ślokas. The content is primarily classificatory (regions, mountains, rivers) rather than calendrical or ritual-scheduling.
Environmental balance is articulated through a watershed model: rivers are enumerated and explicitly traced to mountain sources (Himavat, Pāriyātra, Ṛkṣa, Vindhya, Sahya). By connecting settlement patterns to potable river waters, the text implies an ecology where Earth’s habitability depends on the integrity of mountain-fed river systems.
Rudra is the explicit authoritative speaker within the quoted segment. The passage also references social categories of habitation (Ārya and mleccha janapadas) but does not name specific royal dynasties, sages, or administrative lineages in the provided excerpt.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.