Adhyaya 44: The Vaiśākha Bright-Twelfth Observance: Worship of Hari as Jāmadagnya and Its Fruits
Vaiśākha-śukla-dvādaśī-vrata (Jāmadagnya-Hari-pūjā) phala-kathana
Ritual-Manual (Vrata-vidhi) with Phalaśruti Narrative
ವರಾಹ–ಪೃಥಿವೀ ಸಂವಾದದಲ್ಲಿ ವೈಶಾಖ ಶುಕ್ಲ ದ್ವಾದಶಿಯ (ಜಾಮದಗ್ನ್ಯ-ಹರಿ ಪೂಜಾ ವ್ರತ) ವಿಧಿ ಮತ್ತು ಫಲಶ್ರುತಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಸಾಧಕನು ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ದೇವಾಲಯಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಹರಿಯನ್ನು ಪಾದ, ಉದರ, ಕಟಿ, ಬಾಹು, ಕಂಠ, ಶಿರಸ್ಸು ಎಂಬ ಅಂಗ-ಆಹ್ವಾನ/ನ್ಯಾಸಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಪೂಜಿಸಬೇಕು; ಮುಚ್ಚಿದ ಘಟವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ವಿಶೇಷ ವೈಷ್ಣವ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಹರಿಯನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿ, ಬಲಗೈಯಲ್ಲಿ ಪರಶು ಧರಿಸಿದ ರೂಪವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಿ ಗಂಧ-ಪುಷ್ಪಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಬೇಕು. ರಾತ್ರಿ ಜಾಗರಣೆ ಮಾಡಿ, ಸೂರ್ಯೋದಯದಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ದಾನ ನೀಡಬೇಕು. ನಂತರ ರಾಜ ವೀರಸೇನನ ಅಪುತ್ರತ್ವ, ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯನ ಉಪದೇಶ—ಈ ದ್ವಾದಶಿ ಅಲ್ಪ ಕಷ್ಟದಿಂದ ಪುತ್ರಪ್ರದ—ಮತ್ತು ಫಲವಾಗಿ ನಲನ ಜನನ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ; ಮರಣಾನಂತರ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕವಾಸ, ಅಪ್ಸರಾಸಂಗ ಮತ್ತು ಪುನಃ ರಾಜ್ಯಸಂಪತ್ತು ಎಂಬ ಫಲಗಳೂ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ನಿಯಮಿತ ಆಚರಣೆ, ವ್ರತಶೀಲತೆ ಮತ್ತು ದಾನವ್ಯವಸ್ಥೆಯಿಂದ ಸಮಾಜಸ್ಥಿರತೆ ಹಾಗೂ ಭೂಧಾರಣೆ ಸಾಧ್ಯವೆಂದು ಬೋಧಿಸುತ್ತದೆ।
Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 44
Verse 1
दुर्वासा उवाच । वैशाखेऽप्येवमेवं तु संकल्प्य विधिना नरः । तद्वत् स्नानादिकं कृत्वा ततो देवालयं व्रजेत् ॥ ४४.१ ॥
ದುರ್ವಾಸನು ಹೇಳಿದನು—ವೈಶಾಖ ಮಾಸದಲ್ಲಿಯೂ ಮನುಷ್ಯನು ಇದೇ ರೀತಿ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಸಂಕಲ್ಪ ಮಾಡಬೇಕು. ಹಾಗೆಯೇ ಸ್ನಾನಾದಿಗಳನ್ನು ಮಾಡಿ, ನಂತರ ದೇವಾಲಯಕ್ಕೆ ಹೋಗಬೇಕು.
Verse 2
तत्राराध्य हरिं भक्त्या एभिर्मन्त्रैर्विचक्षणः । जामदग्न्याय पादौ तु उदरं सर्वधारिणे । मधुसूदनायेति कटिमुरः श्रीवत्सधारिणे ॥ ४४.२ ॥
ಅಲ್ಲಿ ವಿವೇಕಿಯಾದ ಸಾಧಕನು ಈ ಮಂತ್ರಗಳಿಂದ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಹರಿಯನ್ನು ಆರಾಧಿಸಬೇಕು—ಪಾದಗಳಿಗೆ ‘ಜಾಮದಗ್ನ್ಯಾಯ’, ಉದರಕ್ಕೆ ‘ಸರ್ವಧಾರಿಣೇ’, ಮತ್ತು ಕಟಿ ಹಾಗೂ ವಕ್ಷಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ‘ಮಧುಸೂದನಾಯ’—ಶ್ರೀವತ್ಸಧಾರಿಯಾದ ಪ್ರಭುವಿಗೆ.
Verse 3
क्षत्रान्तकाय च भुजौ मणिकण्ठाय कण्ठकम् । स्वनाम्ना शङ्खचक्रौ तु शिरो ब्रह्माण्डधारिणे ॥ ४४.३ ॥
ಅವನು ಭುಜಗಳನ್ನು ಕ್ಷತ್ರಾಂತಕನಿಗೆ, ಕಂಠಾಭರಣವನ್ನು ಮಣಿಕಂಠನಿಗೆ; ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ನಾಮಗಳಿಂದ ಶಂಖ-ಚಕ್ರಗಳನ್ನು, ಮತ್ತು ಶಿರಸ್ಸನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡಧಾರಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿದನು.
Verse 4
एवमभ्यर्च्य मेधावी प्राग्वत् तस्याग्रतो घटम् । विन्यस्य स्थगितं तद्वद् वस्त्रयुग्मेन वेष्टितम् ॥ ४४.४ ॥
ಹೀಗೆ ಪೂಜಿಸಿ, ಮೇಧಾವಿಯು ಹಿಂದಿನಂತೆ ಅದರ ಮುಂದೆ ಒಂದು ಘಟವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕು; ಅದನ್ನೂ ಹಾಗೆಯೇ ಮುಚ್ಚಿ ಎರಡು ವಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಸುತ್ತಿಬೆಳಸಬೇಕು.
Verse 5
वैणवेन तु पात्रेण तस्मिन् संस्थापयेद्धरिम् । जामदग्न्येति विख्यातं नाम्ना क्लेशविनाशनम् ॥ ४४.५ ॥
ನಂತರ ವೈಷ್ಣವ ಪಾತ್ರದಿಂದ ಅದರಲ್ಲಿ ಹರಿಯನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಿಸಬೇಕು—‘ಜಾಮದಗ್ನ್ಯ’ ಎಂಬ ನಾಮದಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದ, ಕ್ಲೇಶವಿನಾಶಕವೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುವ ನಾಮಧಾರಿ.
Verse 6
दक्षिणे परशुं हस्ते तस्य देवस्य कारयेत् । सर्वगन्धैश्च सम्पूज्य पुष्पैर्नानाविधैः शुभैः ॥ ४४.६ ॥
ಆ ದೇವನ ಬಲಗೈಯಲ್ಲಿ ಪರಶು (ಕೊಡಲಿ)ಯನ್ನು ಮಾಡಿಸಬೇಕು; ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ಸುವಾಸನೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಮ್ಯಕ್ ಪೂಜಿಸಿ, ನಾನಾವಿಧ ಶುಭ ಪುಷ್ಪಗಳಿಂದಲೂ ಪೂಜಿಸಬೇಕು.
Verse 7
ततस्तस्याग्रतः कुर्याज्जागरं भक्तिमान्नरः । प्रभाते विमले सूर्ये ब्राह्मणाय निवेदयेत् । एवं नियमयुक्तस्य यत्फलं तन्निबोध मे ॥ ४४.७ ॥
ನಂತರ ಭಕ್ತಿಮಾನನು ಅದರ ಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಜಾಗರಣೆ ಮಾಡಬೇಕು. ಪ್ರಭಾತದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಲ ಸೂರ್ಯೋದಯವಾದಾಗ (ಅರ್ಪಣವನ್ನು) ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ನಿವೇದಿಸಬೇಕು. ಇಂತಹ ನಿಯಮಯುಕ್ತನಿಗೆ ದೊರಕುವ ಫಲವನ್ನು ನನ್ನಿಂದ ತಿಳಿದುಕೋ.
Verse 8
आसीद् राजा महाभागो वीरसेनो महाबलः । अपुत्रः स पुरा तीव्रं तपस्तेपे महौजसा ॥ ४४.८ ॥
ಪೂರ್ವಕಾಲದಲ್ಲಿ ವೀರಸೇನನೆಂಬ ಮಹಾಭಾಗ್ಯವಂತನೂ ಮಹಾಬಲವಂತನೂ ಆದ ರಾಜನಿದ್ದನು. ಅವನು ಮೊದಲು ಅಪುತ್ರನಾಗಿದ್ದರಿಂದ ಮಹಾತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ತೀವ್ರ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದನು.
Verse 9
चरस्तत्तपो घोरं याज्ञवल्क्यो महामुनिः । आजगाम महायोगी तं दृष्ट्वा नातिदूरतः ॥ ४४.९ ॥
ಆ ಘೋರ ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿರತನಾಗಿದ್ದ ಮಹಾಮುನಿ ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯನ ಬಳಿಗೆ ಒಬ್ಬ ಮಹಾಯೋಗಿ ಬಂದನು; ಅವನನ್ನು ಅತಿದೂರವಲ್ಲದೆ ಕಂಡು ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಬಂದನು.
Verse 10
तमायान्तमथो दृष्ट्वा ऋषिं परमवर्चसम् । कृताञ्जलिपुटो भूत्वा राजाभ्युत्थानमाकरॊत् ॥ ४४.१० ॥
ಆಗ ಪರಮತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಋಷಿ ಬರುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡ ರಾಜನು ಅಂಜಲಿ ಬದ್ಧನಾಗಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಗೌರವದಿಂದ ಎದ್ದು ಸ್ವಾಗತಿಸಿದನು.
Verse 11
स पूजितो मुनिः प्राह किमर्थं तप्यते तपः । राजन् कथय धर्मज्ञ किं ते कार्यं विवक्षितम् ॥ ४४.११ ॥
ಪೂಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಮುನಿಯು ಹೇಳಿದರು—“ಈ ತಪಸ್ಸು ಯಾವ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತಿದೆ? ರಾಜನೇ, ಧರ್ಮಜ್ಞನೇ, ನಿನಗೆ ಹೇಳಬೇಕಾದ ಕಾರ್ಯವೇನು?”
Verse 12
राजोवाच । अपुत्रोऽहं महाभाग नास्ति मे पुत्रसन्ततिः । तेन मे तप आस्थाय क्रिष्यते स्वतनुर्द्विज ॥ ४४.१२ ॥
ರಾಜನು ಹೇಳಿದನು—“ಮಹಾಭಾಗನೇ, ನಾನು ಅಪುತ್ರನು; ನನಗೆ ಪುತ್ರಸಂತತಿ ಇಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ ಕಾರಣ, ದ್ವಿಜನೇ, ನನ್ನ ದೇಹ ಕ್ಷೀಣವಾಗುತ್ತಿದೆ.”
Verse 13
याज्ञवल्क्य उवाच । अलं ते तपसाऽनेन महाक्लेशेन पार्थिव । अल्पायासेन ते पुत्रो भविष्यति न संशयः ॥ ४४.१३ ॥
ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯನು ಹೇಳಿದರು—ಓ ರಾಜನೇ, ಈ ಮಹಾಕ್ಲೇಶಕರ ತಪಸ್ಸು ನಿನಗೆ ಸಾಕು. ಅಲ್ಪ ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದಲೇ ನಿನಗೆ ಪುತ್ರನು ಜನಿಸುವನು—ಸಂದೇಹವಿಲ್ಲ.
Verse 14
राजोवाच । कथं मे भविता पुत्रोऽल्पायासेन वै द्विज । एतन्मे कथय प्रीतो भगवन् प्रणतस्य ह ॥ ४४.१४ ॥
ರಾಜನು ಹೇಳಿದರು—ಓ ದ್ವಿಜನೇ, ಅಲ್ಪ ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ನನಗೆ ಪುತ್ರನು ಹೇಗೆ ಜನಿಸುವನು? ಓ ಭಗವನ್, ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿ, ಶರಣಾಗತನಾದ ನನಗೆ ಇದನ್ನು ಹೇಳು.
Verse 15
दुर्वासा उवाच । एवमुक्तो मुनिस्तेन पार्थिवेन यशस्विना । आचख्यौ द्वादशीं चेमां वैशाखे सितपक्षजाम् ॥ ४४.१५ ॥
ದುರ್ವಾಸನು ಹೇಳಿದರು—ಆ ಯಶಸ್ವಿ ರಾಜನು ಹೀಗೆ ಕೇಳಿದಾಗ, ಮುನಿಯು ವೈಶಾಖ ಮಾಸದ ಶಿತಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಬರುವ ಈ ದ್ವಾದಶೀ ವ್ರತವಿಧಾನವನ್ನು ವಿವರಿಸಿದನು.
Verse 16
स हि राजा विधानॆन पुत्रकामो विशेषतः । उपोष्य लब्धवान् पुत्रं नलं परमधार्मिकम् । योऽद्यापि कीर्त्यते लोके पुण्यश्लोको नरोत्तमः ॥ ४४.१६ ॥
ಆ ರಾಜನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪುತ್ರಕಾಮನಾಗಿ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಉಪವಾಸ ಮಾಡಿ ಪರಮಧಾರ್ಮಿಕನಾದ ನಲನೆಂಬ ಪುತ್ರನನ್ನು ಪಡೆದನು; ಅವನು ಇಂದಿಗೂ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪುಣ್ಯಶ್ಲೋಕ ನರೋತ್ತಮನಾಗಿ ಕೀರ್ತಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ.
Verse 17
प्रासङ्गिकं फलं ह्येतद्गतस्यास्य महामुने । सुपुत्रो जायते वित्तविद्यावान्कान्तिरुत्तमा ॥ ४४.१७ ॥
ಓ ಮಹಾಮುನಿಯೇ, ಇದು ಈ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದವನಿಗೆ ದೊರೆಯುವ ಪ್ರಾಸಂಗಿಕ ಫಲ—ಸತ್ಪುತ್ರನು ಜನಿಸುತ್ತಾನೆ, ಧನ ಮತ್ತು ವಿದ್ಯೆ ದೊರೆಯುತ್ತವೆ, ಹಾಗೂ ಉತ್ತಮ ಕಾಂತಿಯೂ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.
Verse 18
इह जन्मनि किं चित्रं परलोके शृणुष्व मे । कल्पमेकं ब्रह्मलोके वसित्वाऽप्सरसां गणैः ॥ ४४.१८ ॥
ಈ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಏನು ವಿಚಿತ್ರ? ಪರಲೋಕದ ವಿಷಯವನ್ನು ನನ್ನಿಂದ ಕೇಳು. ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಕಲ್ಪಕಾಲ ವಾಸಿಸಿ, ಅಪ್ಸರೆಯರ ಗಣಗಳೊಂದಿಗೆ ವಾಸಿಸುತ್ತಾನೆ.
Verse 19
क्रीडत्यन्ते पुनः सृष्टौ चक्रवर्ती भवेद् ध्रुवम् । त्रिंशत्यब्दसहस्राणि जीवते नात्र संशयः ॥ ४४.१९ ॥
ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಪುನಃ ಸೃಷ್ಟಿ ಉಂಟಾದಾಗ ಅವನು ಕ್ರೀಡಿಸುತ್ತಾ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಚಕ್ರವರ್ತಿ ಆಗುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಮೂವತ್ತು ಸಾವಿರ ವರ್ಷ ಜೀವಿಸುತ್ತಾನೆ—ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ.
Inside Adhyaya 44
How it unfolds
- Where it opens
Within the Varāha–Pṛthivī upadeśa frame, the chapter opens as a vrata-vidhi for Vaiśākha śukla-dvādaśī, presenting disciplined calendrical conduct (snāna, saṅkalpa, mandira-gamana) as a stabilizing dharmic technology for householders and rulers alike.
- Central event
A stepwise worship of Hari in the form/epithet Jāmadagnya is taught: bodily-part invocations (pāda, udara, kaṭi, bāhu, kaṇṭha, śiras) accompany pūjā; a covered ghaṭa is installed; Hari is established in a special vaiṣṇava vessel (vaiṇava-pātra) and iconographically fashioned holding a paraśu; fragrance and flowers are offered; an all-night jāgara is observed; at sunrise, brāhmaṇa-nivedana (gift/feeding) completes the rite.
- Climax resolution
The efficacy is dramatized through King Vīrasena’s crisis of childlessness and Yājñavalkya’s counsel that this dvādaśī yields a son with minimal hardship; the rite is performed and the desired heir—Nala—is born, restoring lineage continuity and royal legitimacy.
- Closing phalashruti
The phalaśruti expands from immediate putra-prāpti to postmortem ascent (Brahmaloka sojourn, apsaras-company) and a return to renewed sovereignty/fortune, presenting vrata + dāna as a reciprocal economy that sustains social order and, by implication, Earth’s well-being through regulated conduct.
Geographical context
No explicit toponyms are provided in these verses. Ecological/ritual setting is implied: devālaya (temple precinct), snāna context (water-source implied), and Brahmaloka as a cosmological locale.
Tirtha focus
- Pilgrimage MeritNo named tīrtha is specified; merit is attached to correct timing (Vaiśākha śukla-dvādaśī), temple-based worship, night-vigil, and sunrise brāhmaṇa-nivedana, yielding both worldly (putra, rājya-sthiratā) and otherworldly (Brahmaloka) fruits.
Ritual instructions
- Primary RitualVaiśākha-śukla-dvādaśī vrata: worship of Hari as Jāmadagnya with ghaṭa-vinyāsa, vaiṣṇava-pātra-sthāpana, jāgara, and brāhmaṇa-nivedana.
- BenefitPutra-prāpti (especially for childless couples/householders), alleviation of hardship through disciplined observance, reinforcement of royal/household stability, and elevated postmortem rewards (Brahmaloka, apsaras-company), culminating in renewed prosperity/sovereignty.
The narrative frame
- Varāha (instructional voice; with Durvāsas referenced as a narratorial authority in the tradition of the passage)Pṛthivī (Earth) · Didactic and procedural (vrata-manual) with exemplary persuasion via royal case-study and expansive phalaśruti.
The emotional journey
- Dominant RasaŚānta (devotional composure) with a strong undercurrent of Vīra (royal resolve) and Karuṇa shifting to Harṣa (from anxiety to joy).
- Emotional ProgressionRitual sobriety and restraint → tension of childlessness/legitimacy crisis → confidence through sage’s prescription → intensified devotion via jāgara → sunrise release and gifting → joy of progeny and assurance of cosmic reward.
Planning a pilgrimage
- Visit FeasibilityText does not mandate a named tīrtha; the observance is feasible at any reputable Viṣṇu temple or home shrine with proper purity, timing, and capacity for brāhmaṇa-nivedana. For travel, choose a major Vaiṣṇava kṣetra to amplify communal observance and access to learned brāhmaṇas.
- Best SeasonVaiśākha (typically April–May) during śukla-pakṣa; plan for dvādaśī with an overnight stay to keep jāgara and complete sunrise rites.
- Related FestivalVaiśākha śukla-dvādaśī (often aligned with regional Dvādaśī/Viṣṇu observances; local temple calendars may pair it with special Viṣṇu pūjās and night vigils).
Frequently Asked Questions
The text frames disciplined ritual practice (snāna, pūjā, jāgara, and dāna) as a structured form of ethical self-regulation that yields social goods—especially lineage continuity and stable kingship—while promoting orderly resource use and reciprocity through offerings and brāhmaṇa-nivedana.
The observance is specified for Vaiśākha during the bright fortnight (śukla-pakṣa), explicitly on dvādaśī (the twelfth lunar day). The rite culminates at prabhāta when the sun is clear (vimala sūrya), indicating a sunrise completion and gifting moment.
Although not explicit as an ecological treatise, the chapter implies Earth-oriented balance through regulated, calendrically timed conduct: bathing practices tied to seasonal cycles, restrained and formalized use of water, flowers, and fragrances, and a redistribution ethic (nivedana) that channels resources through socially recognized stewardship roles—an indirect model of sustainable ritual economy.
The narrative references Durvāsas as the narrator of the instruction, the sage Yājñavalkya as the advising authority, King Vīrasena as the exemplar, and Nala as the famed son produced through the dvādaśī observance; Hari is invoked with epithets including Jāmadagnya and Madhusūdana, and iconographically associated with the paraśu.
Ask anything about Adhyaya 44 of the Varaha Purana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.