Adhyaya 42: Ritual Procedure for the Phālguna Bright-Fortnight Dvādaśī Narasiṃha Worship, with the Narrative of King Vatsa
Phālguṇa-śukla-dvādaśī-narasiṃha-pūjāvidhiḥ (Vatsa-nṛpa-kathā ca)
Ritual-Manual with Exemplary Royal Narrative (Vrata-Māhātmya)
ವರಾಹ–ಪೃಥಿವೀ ಸಂವಾದದಲ್ಲಿ ದುರ್ವಾಸ ಋಷಿ ಫಾಲ್ಗುಣ ಶುಕ್ಲ ದ್ವಾದಶಿಯ ನರಸಿಂಹ-ವ್ರತದ ವಿಧಿಯನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಉಪವಾಸದ ನಂತರ ಹರಿ/ನರಸಿಂಹನ ಪೂಜೆಯನ್ನು ದೇಹಾಂಗ ಆವಾಹನೆಗಳೊಂದಿಗೆ—ಪಾದ, ಜಂಘೆ, ಕಟಿ, ವಕ್ಷಸ್ಥಲ, ಕಂಠ, ಶಿರ—ಕ್ರಮವಾಗಿ ನೆರವೇರಿಸಿ, ಚಕ್ರ ಮತ್ತು ಶಂಖಗಳನ್ನು ಗಂಧ, ಪುಷ್ಪ, ಫಲಗಳಿಂದ ಸತ್ಕರಿಸಬೇಕು. ವಸ್ತ್ರಾವೃತ ಘಟವನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿ ನರಸಿಂಹ ಪ್ರತಿಮೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕು—ಶ್ರೇಷ್ಠವಾಗಿ ಸ್ವರ್ಣಮಯ, ಇಲ್ಲವೇ ತಾಮ್ರಮಯ, ಅಥವಾ ಕಾಷ್ಠ/ಬಿದಿರುಮಯವೂ—ಮತ್ತು ದ್ವಾದಶಿಯಂದು ವೇದಜ್ಞ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ದಾನ ಮಾಡಬೇಕು. ಫಲಪ್ರಮಾಣಕ್ಕೆ ಕಿಂಪುರುಷ-ವರ್ಷದ ರಾಜ ವತ್ಸನ ಕಥೆ: ಶತ್ರುಗಳಿಂದ ರಾಜ್ಯಚ್ಯುತನಾಗಿ ವಸಿಷ್ಠಾಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಶರಣು ಪಡೆದು ವ್ರತ ಆಚರಿಸಿ, ಆಯುಧಸಮಾನ ಚಕ್ರವನ್ನು ಪಡೆದು ರಾಜ್ಯವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಪುನಃ ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಷ್ಣುಲೋಕವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ; ಈ ವ್ರತವು ಸಮಾಜಸ್ಥೈರ್ಯಕ್ಕೂ ಪೃಥಿವಿಯ ಕ್ರಮಸ್ಥಾಪನೆಗೂ ಸಾಧನವೆಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ.
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 42
Verse 1
दुर्वासा उवाच । तद्वत् फाल्गुनमासे तु शुक्लपक्षे तु द्वादशीम् । उपोष्य प्रोक्तविधिना हरिमाराधयेत् सुधीः ॥ ४२.१ ॥
ದುರ್ವಾಸರು ಹೇಳಿದರು—ಅದೇ ರೀತಿಯಾಗಿ ಫಾಲ್ಗುಣ ಮಾಸದ ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷದ ದ್ವಾದಶಿಯಂದು, ಹೇಳಿದ ವಿಧಿಯಂತೆ ಉಪವಾಸವಿಟ್ಟು, ಜ್ಞಾನಿಯು ಹರಿಯನ್ನು ಆರಾಧಿಸಬೇಕು।
Verse 2
नरसिंहाय पादौ तु गोविन्दायेत्युरू तथा । कटिं विश्वभुजे पूज्य अनिरुद्धेत्युरस्तथा ॥ ४२.२ ॥
ಪಾದಗಳನ್ನು ‘ನರಸಿಂಹಾಯ’ ಎಂದು ಅರ್ಪಿಸಬೇಕು; ತೊಡೆಗಳನ್ನು ‘ಗೋವಿಂದಾಯ’ ಮಂತ್ರದಿಂದ. ಕಟಿಯನ್ನು ‘ವಿಶ್ವಭುಜ’ ಎಂದು ಪೂಜಿಸಬೇಕು; ವಕ್ಷಸ್ಥಲವನ್ನು ‘ಅನಿರುದ್ಧ’ ಎಂದು ಪೂಜಿಸಬೇಕು।
Verse 3
कण्ठं तु शितिकण्ठाय पिङ्गकेशाय वै शिरः । असुरध्वंसनायेति चक्रं तोयात्मने तथा । शङ्खमित्येव सम्पूज्य गन्धपुष्पफलैस्तथा ॥ ४२.३ ॥
ಕಂಠವನ್ನು ‘ಶಿತಿಕಂಠಾಯ’ ಎಂದು ಪೂಜಿಸಬೇಕು; ಶಿರಸ್ಸನ್ನು ‘ಪಿಂಗಕೇಶಾಯ’ ಎಂದು. ಚಕ್ರವನ್ನು ‘ಅಸುರಧ್ವಂಸನಾಯ’ ಮಂತ್ರದಿಂದ, ಶಂಖವನ್ನು ‘ತೋಯಾತ್ಮನೇ’ ಮಂತ್ರದಿಂದ—ಗಂಧ, ಪುಷ್ಪ, ಫಲಗಳಿಂದ ಸಮ್ಯಕವಾಗಿ ಸಂಪೂಜಿಸಬೇಕು।
Verse 4
तदग्रे घटमादाय सितवस्त्रयुगान्वितम् । तस्योपरि नृसिंहं तु सौवर्णं ताम्रभाजने । सौवर्णशक्तितः कृत्वा दारुवंशमयेऽपि वा ॥ ४२.४ ॥
ನಂತರ ಅದರ ಮುಂದೆ ಬಿಳಿ ವಸ್ತ್ರಜೋಡಿಯೊಡನೆ ಜಲಘಟವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು, ಅದರ ಮೇಲಾಗಿ ತಾಮ್ರಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಸ್ವರ್ಣ ನೃಸಿಂಹಮೂರ್ತಿಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕು; ಸಾಮರ್ಥ್ಯವಿದ್ದರೆ ಸ್ವರ್ಣದಿಂದ, ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಮರ ಅಥವಾ ಬಿದಿರಿನಿಂದ ಮಾಡಬಹುದು।
Verse 5
रत्नगर्भघटे स्थाप्य तं संपूज्य च मानवः । द्वादश्यां वेदविदुषे ब्राह्मणाय निवेदयेत् ॥ ४२.५ ॥
ರತ್ನಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಘಟದಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಪೂಜಿಸಿದ ನಂತರ, ದ್ವಾದಶಿಯಂದು ವೇದಪಂಡಿತ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ಅದನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಬೇಕು।
Verse 6
एवं कृते फलं प्राप्तं यत् पुरा पार्थिवेन तु । तस्याहं संप्रवक्ष्यामि वत्सनाम्ना महामुने ॥ ४२.६ ॥
ಈ ವಿಧವಾಗಿ ಮಾಡಿದಾಗ ಹಿಂದೆ ಒಬ್ಬ ರಾಜನು ಪಡೆದ ಫಲವೇನೋ, ಹೇ ಮಹಾಮುನಿಯೇ, ಅದನ್ನು ‘ವತ್ಸ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ನಾನು ಈಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ।
Verse 7
आसीत् किम्पुरुषे वर्षे राजा परमधार्मिकः । भारत इति च विख्यातस्तस्य वत्सः सुतोऽभवत् ॥ ४२.७ ॥
ಕಿಂಪುರುಷ-ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಪರಮಧಾರ್ಮಿಕನಾದ ‘ಭಾರತ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಖ್ಯಾತನಾದ ಒಬ್ಬ ರಾಜನಿದ್ದನು; ಅವನಿಗೆ ‘ವತ್ಸ’ ಎಂಬ ಪುತ್ರನಾಗಿದ್ದನು।
Verse 8
स शत्रुभिर्जितः सङ्ख्ये हृतकोशो द्विपादवान् । वनं प्रायात् सपत्नीको वसिष्ठस्याश्रमेऽवसत् ॥ ४२.८ ॥
ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಗಳಿಂದ ಸೋಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟು, ಖಜಾನೆ ಕಸಿದುಕೊಂಡರೂ ಅವನಿಗೆ ಆನೆಗಳು ಉಳಿದಿದ್ದವು; ಅವನು ಪತ್ನಿಯೊಡನೆ ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ ತೆರಳಿ ವಸಿಷ್ಠಾಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ವಾಸಮಾಡಿದನು।
Verse 9
कालेन गच्छता सोऽथ वसिष्ठेन महर्षिणा । किं कार्यमिति स प्रोक्तो वसस्यास्मिन् महाश्रमे ॥ ४२.९ ॥
ಕಾಲವು ಸಾಗುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ವಸುವಿನ ಈ ಮಹಾಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಮಹರ್ಷಿ ವಸಿಷ್ಠರು ಅವನನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ— “ಇಲ್ಲಿ ಬಂದ ಕಾರ್ಯವೇನು? ಏನು ಮಾಡಬೇಕಾಗಿದೆ?” ಎಂದು ಕೇಳಿದರು.
Verse 10
राजोवाच । भगवन् हृतकोशोऽहं हृतराज्यो विशेषतः । शत्रुभिर्हतसंकल्पो भवन्तं शरणं गतः । उपदेशप्रदानेन प्रसादं कर्तुमर्हसि ॥ ४२.१० ॥
ರಾಜನು ಹೇಳಿದನು— ಭಗವನ್, ನನ್ನ ಕೋಶ (ಧನಸಂಚಯ) ಹರಣವಾಗಿದೆ; ವಿಶೇಷವಾಗಿ ನನ್ನ ರಾಜ್ಯವೂ ಕಸಿದುಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ. ಶತ್ರುಗಳು ನನ್ನ ಸಂಕಲ್ಪವನ್ನು ಭಂಗಪಡಿಸಿದ್ದಾರೆ; ನಾನು ನಿಮ್ಮ ಶರಣಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದೇನೆ. ಉಪದೇಶ ನೀಡಿ ಕೃಪೆ ತೋರಬೇಕು.
Verse 11
एवमुक्तो वसिष्ठस्तु तस्येमां द्वादशीं मुने । विधिना प्रत्युवाचाथ सोऽपि सर्वं तथा अकरोत् ॥ ४२.११ ॥
ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಾಗ ವಸಿಷ್ಠರು ಅವನಿಗೆ ಈ ದ್ವಾದಶೀ ವ್ರತವನ್ನು ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಉಪದೇಶಿಸಿದರು; ಅವನೂ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಅದೇ ರೀತಿಯಾಗಿ ಯಥಾವಿಧಿ ನೆರವೇರಿಸಿದನು.
Verse 12
तस्य व्रतान्ते भगवान्नारसिंहस्तुतोष ह । चक्रं प्रादाच्च शत्रूणां विध्वंसनकरं परम् ॥ ४२.१२ ॥
ಅವನ ವ್ರತಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಭಗವಾನ್ ನರಸಿಂಹರು ಸಂತುಷ್ಟರಾದರು; ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಧ್ವಂಸಮಾಡಬಲ್ಲ ಪರಮ ಚಕ್ರವನ್ನು ಅವನಿಗೆ ದತ್ತಿಯಾಗಿ ನೀಡಿದರು.
Verse 13
तेनास्त्रेण स्वकं राज्यं जितवान् स नृपोत्तमः । राज्ये स्थित्वाऽश्वमेधानां सहस्रमकरोद्विभुः । अन्ते च विष्णुलोकाख्यं पदमाप च सत्तम ॥ ४२.१३ ॥
ಆ ಅಸ್ತ್ರದಿಂದ ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ರಾಜನು ತನ್ನ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಜಯಿಸಿ ಸ್ಥಿರಪಡಿಸಿಕೊಂಡನು. ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರನಾಗಿ ಆ ಮಹಾಬಲನು ಸಾವಿರ ಅಶ್ವಮೇಧ ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿದನು; ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಆ ಸತ್ತಮನು ‘ವಿಷ್ಣುಲೋಕ’ವೆಂಬ ಪದವನ್ನು ಪಡೆದನು.
Verse 14
एषा धन्या पापहरा द्वादशी भवतो मुने । कथिता या प्रयत्नेन श्रुत्वा कुरु यथेप्सितम् ॥ ४२.१४ ॥
ಓ ಮುನೇ! ಪಾಪಹರವಾದ ಈ ಧನ್ಯ ದ್ವಾದಶಿಯನ್ನು ನಿನಗೆ ಪ್ರಯತ್ನಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ; ಇದನ್ನು ಕೇಳಿ ನಿನಗೆ ಇಷ್ಟವಾದಂತೆ ಆಚರಿಸು.
Frequently Asked Questions
The text links disciplined observance (upavāsa, precise pūjā, and dāna) with the restoration of order: personal restraint and correct ritual gifting are presented as mechanisms that re-establish disrupted kingship and social stability, which implicitly supports Pṛthivī’s well-being through renewed governance and reduced conflict.
The observance is assigned to Phālguna-māsa during the śukla-pakṣa on Dvādaśī tithi. The procedure includes fasting on Dvādaśī and making the prescribed offering/gift to a vedavid brāhmaṇa specifically on that Dvādaśī.
While not explicitly ecological in vocabulary, the chapter frames terrestrial balance through socio-political stability: the king’s loss of treasury and realm leads to displacement and disorder, and the rite’s outcome restores governance and security. In the Varāha–Pṛthivī frame, such restoration functions as an indirect ethic of protecting Pṛthivī by re-aligning human conduct, redistribution (dāna), and lawful rule.
Durvāsas functions as the transmitting authority for the rite; Vasiṣṭha appears as the advising maharṣi at whose āśrama the dispossessed King Vatsa takes refuge; Vatsa is the exemplary ruler whose narrative demonstrates the vrata’s promised results (victory, restored rājya, and final attainment of Viṣṇuloka).
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.