Adhyaya 36: Account of the Maṇija Kings and a Hymn to Govinda Leading to Liberation
Maṇija-nṛpa-vaṃśa-kathanaṃ tathā Govinda-stutiḥ
Genealogical-Historiography and Devotional-Soteriology
ವರಾಹ–ಪೃಥಿವೀ ಸಂವಾದದ ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಮಹಾತಪಾ ಒಬ್ಬ ರಾಜನಿಗೆ ತ್ರೇತಾಯುಗಸಂಬಂಧಿತ ಮಣಿಜ ವಂಶದ ರಾಜರ ಕ್ರಮವನ್ನು ಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ; ಭೂಮಿಯನ್ನು ಧರ್ಮದಿಂದ ಪಾಲಿಸಿ ವಿವಿಧ ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ರಾಜರು ಸ್ವರ್ಗಲೋಕಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ. ನಂತರ ವರಾಹನು—ಈ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯೆಯಂತಿರುವ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಜರ್ಷಿ ವೈರಾಗ್ಯ ಪಡೆದು ತಪಸ್ಸಿನ ಮಾರ್ಗಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿ, ವೃಂದಾವನಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಗೋವಿಂದ (ಹರಿ/ವಿಷ್ಣು)ನನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿ-ಸ್ಥಿತಿ-ಲಯ ಮತ್ತು ಮೋಕ್ಷದ ಪರಮಾಧಾರವೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಏಕಾಗ್ರವಾಗಿ ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸ್ತುತಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಸಾರವು ಭಯಾನಕ ಸಾಗರ, ಮಾಯೆ ಮತ್ತು ದ್ವಂದ್ವಮೋಹವನ್ನು ದಾಟಿಸುವ ಏಕೈಕ ಆಶ್ರಯ ಭಗವಚ್ಚರಣವೆಂದು ಪ್ರತಿಪಾದನೆ ಇದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಅವನು ಯೋಗಬಲದಿಂದ ದೇಹತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿ ನಿತ್ಯ ಗೋವಿಂದನಲ್ಲಿ ಲಯವಾಗುತ್ತಾನೆ; ರಾಜಧರ್ಮಭಾರ ಶಮನಕ್ಕೆ ತ್ಯಾಗಧರ್ಮದ ಆದರ್ಶವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ.
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 36
Verse 1
महातपा उवाच । आदितरेतासु राजानो मणिजा ये प्रकीर्तिताः । कथयिष्यामि तान् राजन् यत्र जातोऽपि पार्थिव ॥ ३६.१ ॥
ಮಹಾತಪನು ಹೇಳಿದನು—ಓ ರಾಜನೇ, ಆದಿತರೇತಸ ವಂಶದಲ್ಲಿ ‘ಮಣಿಜಾ’ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾದ ರಾಜರನ್ನು ನಾನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತೇನೆ; ಆ ವಂಶದಲ್ಲೇ ಆ ಪಾರ್ಥಿವನೂ ಜನಿಸಿದ್ದನು।
Verse 2
योऽसौ सुप्रभानामासीत्त स त्वं राजन् कृते युगे । जातोऽसि नाम्ना विख्यातः प्रजापाल इति शोभनः ॥ ३६.२ ॥
ಹೇ ರಾಜನ್, ಕೃತಯುಗದಲ್ಲಿ ‘ಸುಪ್ರಭಾ’ ಎಂಬ ನಾಮದಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದವನು ನೀನೇ. ಈಗ ನೀನು ‘ಪ್ರಜಾಪಾಲ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಖ್ಯಾತನಾಗಿ ಜನಿಸಿದ್ದೀಯೆ, ಹೇ ಶೋಭನ!
Verse 3
शेषास्त्रेतायुगॆ राजन् भविष्यन्ति महाबलाः । यो दीप्ततेजा मणिजः स शान्तेति प्रकीर्तितः ॥ ३६.३ ॥
ಹೇ ರಾಜನ್, ಉಳಿದವರು ತ್ರೇತಾಯುಗದಲ್ಲಿ ಮಹಾಬಲಿಗಳಾಗಿ ಉದ್ಭವಿಸುವರು. ಮಣಿಯಿಂದ ಜನಿಸಿ ದೀಪ್ತ ತೇಜಸ್ಸುಳ್ಳವನು ‘ಶಾಂತಿ’ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾಗಿದ್ದಾನೆ.
Verse 4
सुरश्मिर्भविता राजा शशकर्णो महाबलः । शुभदर्शनः पाञ्चालो भविष्यति नराधिपः ॥ ३६.४ ॥
‘ಸುರಶ್ಮಿ’ ಎಂಬ ರಾಜನು ಉದ್ಭವಿಸುವನು; ‘ಶಶಕರ್ಣ’ ಮಹಾಬಲವಂತನು; ಹಾಗೆಯೇ ಶುಭದರ್ಶನನಾದ ‘ಪಾಂಚಾಲ’ನು ಮಾನವರ ಅಧಿಪತಿಯಾಗುವನು.
Verse 5
सुशान्तिरङ्गवंशे वै सुन्दरोऽप्यङ्ग इत्युत । सुन्दश्च मुचुकुन्दोऽभूत्सुद्युम्नस्तुर एव च ॥ ३६.५ ॥
ಅಂಗ ವಂಶದಲ್ಲಿ ನಿಜವಾಗಿಯೂ ‘ಸುಶಾಂತಿ’ ಇದ್ದನು; ಮತ್ತು ‘ಸುಂದರ’ನೂ ‘ಅಂಗ’ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಟ್ಟನು. ‘ಸುಂದ’ ಮತ್ತು ‘ಮುಚುಕುನ್ದ’ ಇದ್ದರು; ಹಾಗೆಯೇ ‘ಸುದ್ಯುಮ್ನ’ ಮತ್ತು ‘ತುರ’ ಕೂಡ.
Verse 6
सुमनाः सोमदत्तस्तु शुभः संवरणोऽभवत् । सुशीलो वसुदानस्तु सुखदो सुपतिर्भवत् ॥ ३६.६ ॥
‘ಸುಮನಾ’ ಮತ್ತು ‘ಸೋಮದತ್ತ’ ‘ಶುಭ’ ಹಾಗೂ ‘ಸಂವರಣ’ರಾದರು. ಹಾಗೆಯೇ ‘ಸುಶೀಲ’ ಮತ್ತು ‘ವಸುದಾನ’ ‘ಸುಖದ’ ಹಾಗೂ ‘ಸುಪತಿ’ರಾದರು.
Verse 7
शम्भुः सेनापतिरभूत् सुकान्तो दशरथः स्मृतः । सोमोऽभूज्जनको राजा एते त्रेतायुगॆ नृप ॥ ३६.७ ॥
ಶಂಭು ಸೇನಾಪತಿಯಾದನು; ಸುಕಾಂತನು ದಶರಥನೆಂದು ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ಸೋಮನು ಜನಕ ರಾಜನಾದನು—ಇವರು ತ್ರೇತಾಯುಗದ ನೃಪರು.
Verse 8
सर्वे भूमिमिमां राजन् भुक्त्वा ते वसुधाधिपाः । इष्ट्वा च विविधैर्यज्ञैर्दिवं प्राप्स्यन्त्यसंशयम् ॥ ३६.८ ॥
ಓ ರಾಜನೇ, ಆ ವಸುಧಾಧಿಪತಿಗಳೆಲ್ಲರೂ ಈ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಭೋಗಿಸಿ (ಅಂದರೆ ಆಳಿಸಿ) ಮತ್ತು ವಿವಿಧ ಯಜ್ಞಗಳಿಂದ ಇಷ್ಟ್ವಾ ಮಾಡಿ, ನಿಸ್ಸಂದೇಹವಾಗಿ ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ.
Verse 9
श्रीवराह उवाच । एवं श्रुत्वा स राजर्षिर्ब्रह्मविद्याममृतं प्रभुः । आख्यानं परमं प्रीतस्तपश्चर्तुमियाद्वनम् ॥ ३६.९ ॥
ಶ್ರೀವರಾಹನು ಹೇಳಿದರು—ಇಂತೆ ಕೇಳಿ ಆ ರಾಜರ್ಷಿ, ಸಮರ್ಥ ಪ್ರಭು, ಅಮೃತಸಮಾನ ಬ್ರಹ್ಮವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಪಡೆದು, ಪರಮಾಖ್ಯಾನದಿಂದ ಸಂತೋಷಗೊಂಡು ತಪಸ್ಸಿಗಾಗಿ ವನಕ್ಕೆ ಹೋದನು.
Verse 10
ऋषिरध्यात्मयोगेन विहायेदं कलेवरम् । ब्रह्मभूतोऽभवद्धात्री हरौ लयमवाप च ॥ ३६.१० ॥
ಋಷಿಯು ಅಧ್ಯಾತ್ಮಯೋಗದಿಂದ ಈ ದೇಹವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದನು. ಬ್ರಹ್ಮಸ್ಥನಾಗಿ, ಧಾತ್ರೀ ಕೂಡ ಹರಿಯಲ್ಲಿ ಲಯವನ್ನು ಪಡೆದಳು.
Verse 11
वृन्दावनं च राजा असौ तपोऽर्थं गतवान् प्रभुः । तत्र गोविन्दनामानं हरिं स्तोतुमथारभत् ॥ ३६.११ ॥
ಆ ರಾಜನು, ಪ್ರಭುವಿನಂತೆ, ತಪಸ್ಸಿಗಾಗಿ ವೃಂದಾವನಕ್ಕೆ ಹೋದನು; ಅಲ್ಲಿ ಗೋವಿಂದನಾಮಧಾರಿ ಹರಿಯನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಲು ಆರಂಭಿಸಿದನು.
Verse 12
राजोवाच । नमामि देवं जगतां च मूर्तिं गोपेन्द्रमिन्द्रानुजमप्रमेयम् । संसारचक्रक्रमणैकदक्षं क्षितीधरं देववरं नमामि ॥ ३६.१२ ॥
ರಾಜನು ಹೇಳಿದನು—ಜಗತ್ತಿನ ಮೂರ್ತಿಸ್ವರೂಪನಾದ ದೇವನಿಗೆ, ಗೋಪೇಂದ್ರನಿಗೆ, ಇಂದ್ರಾನುಜನಿಗೆ, ಅಪ್ರಮೇಯನಿಗೆ, ಸಂಸಾರಚಕ್ರವನ್ನು ಚಲಿಸುವಲ್ಲಿ ಏಕದಕ್ಷನಿಗೆ, ಭೂಧರನಾದ ದೇವವರನಿಗೆ ನಾನು ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತೇನೆ।
Verse 13
भवोदधौ दुःखशतोर्मिभीमे जरावर्ते कृष्णपातालमूले । तदन्तमेको दधते सुखं मे नमोऽस्तु ते गोपतिरप्रमेय ॥ ३६.१३ ॥
ಭವಸಾಗರದಲ್ಲಿ—ದುಃಖದ ನೂರಾರು ಅಲೆಗಳಿಂದ ಭೀಕರವಾಗಿ—ಜರೆಯ ಸುಳಿಯಲ್ಲಿ, ಕೃಷ್ಣಪಾತಾಳದ ಮೂಲದಲ್ಲಿ, ಅದರ ಅಂತ್ಯವನ್ನೂ ನನ್ನ ಕ್ಷೇಮವನ್ನೂ ನೀ ಒಬ್ಬನೇ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತೀ. ಹೇ ಗೋಪತಿ, ಅಪ್ರಮೇಯ, ನಿನಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ।
Verse 14
व्याध्यादियुक्तः पुरुषैर्ग्रहैश्च सङ्घट्टमानं पुनरेव देव । नमोऽस्तु ते युद्धरते महात्मा जनार्दनो गोपतिरुग्रबाहुः ॥ ३६.१४ ॥
ಹೇ ದೇವಾ! ವ್ಯಾಧಿ ಮೊದಲಾದ ಕಷ್ಟಗಳಿಂದ ಬಳಲುವ ಜನರೂ, ಶತ್ರುಬಲಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತರಾದವರೂ ಮರುಮರು ಆಘಾತಗಳಿಂದ ನಲುಗುವಾಗ, ಯುದ್ಧರತನಾದ ಮಹಾತ್ಮ—ಜನಾರ್ದನ, ಗೋಪತಿ, ಉಗ್ರಬಾಹು—ನಿನಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ।
Verse 15
त्वमुत्तमः सर्वविदां सुरेश त्वया ततं विश्वमिदं समस्तम् । गोपेन्द्र मां पाहि महानुभाव भवाद्भीतं तिग्मरथाङ्गपाणे ॥ ३६.१५ ॥
ಹೇ ಸುರೇಶ, ಸರ್ವವಿದ್ವಾಂಸರಲ್ಲಿ ನೀನೇ ಉತ್ತಮ; ನಿನ್ನಿಂದಲೇ ಈ ಸಮಸ್ತ ವಿಶ್ವ ವ್ಯಾಪಿಸಿದೆ. ಹೇ ಗೋಪೇಂದ್ರ, ಹೇ ಮಹಾನುಭಾವ, ಭವಭಯದಿಂದ ನಡುಗುವ ನನ್ನನ್ನು—ಹೇ ತೀಕ್ಷ್ಣಚಕ್ರಧಾರಿ—ರಕ್ಷಿಸು।
Verse 16
परोऽसि देव प्रवरः सुराणां पुंसः स्वरूपोऽसि शशिप्रकाशः । हुताशवक्त्राच्युत तीव्रभाव गोपेन्द्र मां पाहि भवे पतन्तम् ॥ ३६.१६ ॥
ಹೇ ದೇವಾ, ನೀ ಪರೋನ್ಮತ; ದೇವರಲ್ಲಿ ಪ್ರವರ. ನೀ ಪರಮಪುರುಷನ ಸ್ವರೂಪ, ಚಂದ್ರಪ್ರಕಾಶದಂತೆ ದೀಪ್ತ. ಹೇ ಅಚ್ಯುತ, ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಮುಖವಿರುವವನೇ, ತೀವ್ರಶಕ್ತಿಯವನೇ, ಹೇ ಗೋಪೇಂದ್ರ—ಭವದಲ್ಲಿ ಬೀಳುತ್ತಿರುವ ನನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸು।
Verse 17
संसारचक्रक्रमणान्यनेका- न्याविर्भवन्त्यच्युत देहिनां यत् । त्वन्मायया मोहितानां सुरेश कस्ते मायां तरते द्वन्द्वधामा ॥ ३६.१७ ॥
ಹೇ ಅಚ್ಯುತ! ದೇಹಧಾರಿಗಳಿಗಾಗಿಯೇ ಸಂಸಾರಚಕ್ರದಲ್ಲಿ ಭ್ರಮಣದ ಅನೇಕ ವಿಧಗಳು ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತವೆ. ಹೇ ಸುರೇಶ! ನಿನ್ನ ಮಾಯೆಯಿಂದ ಮೋಹಿತರಾದವರು ದ್ವಂದ್ವಧಾಮವಾದ ಆ ಮಾಯೆಯನ್ನು ಯಾರು ದಾಟಬಲ್ಲರು?
Verse 18
अगोत्रमस्पर्शमरूपगन्ध- मनामनिर्देशमजं वरेण्यम् । गोपेन्द्र त्वां यद्युपासन्ति धीराः- स्ते मुक्तिभाजो भवबन्धमुक्ताः ॥ ३६.१८ ॥
ಹೇ ಗೋಪೇಂದ್ರ! ಗೋತ್ರರಹಿತ, ಅಸ್ಪರ್ಶ, ರೂಪ-ಗಂಧಾತೀತ, ಮನ-ವಾಣಿ ನಿರ್ದೇಶಾತೀತ, ಅಜ ಮತ್ತು ವರಣೀಯನಾದ ನಿನ್ನನ್ನು ಧೀರರು ಉಪಾಸಿಸಿದರೆ, ಅವರು ಭವಬಂಧದಿಂದ ಮುಕ್ತರಾಗಿ ಮುಕ್ತಿಭಾಜಿಗಳಾಗುತ್ತಾರೆ.
Verse 19
शब्दातिगं व्योमरूपं विमूर्त्तिं विकर्म्मिणां शुभभावं वरेण्यम् । चक्राब्जपाणिं तु तथोपचारादुक्तं पुराणे सततं नमामि ॥ ३६.१९ ॥
ಪುರಾಣೋಕ್ತ ವಿಧಿಯಂತೆ ಉಪಚಾರಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿ ನಾನು ಸದಾ ನಮಸ್ಕರಿಸುವೆನು—ಶಬ್ದಾತೀತ, ವ್ಯೋಮಸ್ವರೂಪ, ವಿಮೂರ್ತಿ; ಕರ್ಮನಿರತರಿಗಾಗಿ ಶುಭಭಾವಸ್ವರೂಪ, ವರಣೀಯ; ಕೈಗಳಲ್ಲಿ ಚಕ್ರ ಮತ್ತು ಪದ್ಮವನ್ನು ಧರಿಸಿದವನು.
Verse 20
त्रिविक्रमं क्रान्तजगत्त्रयं च चतुर्मूर्त्तिं विश्वगतां क्षितीशम् । शम्भुं विभुं भूतपतिं सुरेशं नमाम्यहं विष्णुमनन्तमूर्त्तिम् ॥ ३६.२० ॥
ನಾನು ಅನಂತಮೂರ್ತಿ ವಿಷ್ಣುವಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತೇನೆ—ತ್ರಿವಿಕ್ರಮನಿಗೆ, ತ್ರಿಲೋಕವನ್ನು ಪಾದಚರಣದಿಂದ ಆವರಿಸಿದವನಿಗೆ; ಚತುರ್ಮೂರ್ತಿ, ವಿಶ್ವವ್ಯಾಪಿ, ಕ್ಷಿತೀಶನಿಗೆ; ಶಂಭು, ವಿಭು, ಭೂತಪತಿ ಮತ್ತು ಸುರೇಶನಿಗೆ.
Verse 21
त्वं देव सर्वाणि चराचराणि सृजस्यथो संहरसे त्वमेव । मां मुक्तिकामं नय देव शीघ्रं यस्मिन् गता योगिनो नापयान्ति ॥ ३६.२१ ॥
ಹೇ ದೇವಾ! ಚರಾಚರ ಸಮಸ್ತವನ್ನು ನೀನೇ ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತೀ, ನೀನೇ ಸಂಹರಿಸುತ್ತೀ. ಹೇ ಭಗವಾನ್! ಮುಕ್ತಿಯನ್ನು ಬಯಸುವ ನನ್ನನ್ನು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಆ ಪದಕ್ಕೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗು—ಅಲ್ಲಿ ಸೇರಿದ ಯೋಗಿಗಳು ಮತ್ತೆ ಹಿಂದಿರುಗುವುದಿಲ್ಲ.
Verse 22
जयस्व गोविन्द महानुभाव जयस्व विष्णो जय पद्मनाभ । जयस्व सर्वज्ञ जयाप्रमेय जयस्व विश्वेश्वर विश्वमूर्ते ॥ ३६.२२ ॥
ಜಯವಾಗಲಿ ಗೋವಿಂದಾ, ಮಹಾನುಭಾವನೇ; ಜಯವಾಗಲಿ ವಿಷ್ಣೋ; ಪದ್ಮನಾಭನಿಗೆ ಜಯ. ಸರ್ವಜ್ಞನಿಗೆ ಜಯ, ಅಪ್ರಮೇಯನಿಗೆ ಜಯ; ವಿಶ್ವೇಶ್ವರಾ, ವಿಶ್ವಮೂರ್ತೇ, ನಿನಗೆ ಜಯವಾಗಲಿ.
Verse 23
श्रीवराह उवाच । एवं स्तुत्वा तदा राजा निधाय स्वं कलेवरम् । परमात्मनि गोविन्दे लयमागाच्छ शाश्वते ॥ ३६.२३ ॥
ಶ್ರೀವರಾಹನು ಹೇಳಿದರು—ಈ ರೀತಿ ಸ್ತುತಿಸಿ ಆ ರಾಜನು ತನ್ನ ದೇಹವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ, ಶಾಶ್ವತ ಪರಮಾತ್ಮನಾದ ಗೋವಿಂದನಲ್ಲಿ ಲಯವಾಯಿತು.
Frequently Asked Questions
The text juxtaposes two ideals: (1) dharmic governance—rulers enjoy and administer the earth (bhūmi/vasudhā) and perform yajñas, gaining posthumous merit; and (2) renunciant soteriology—hearing the teaching prompts a shift toward tapas, upāsanā of Govinda, and yogic release from saṃsāra. Together these present a continuum from responsible kingship (supporting Pṛthivī’s stability) to liberation-oriented withdrawal.
The chapter uses yuga-chronology rather than ritual calendrics: it explicitly references Kṛtayuga and Tretāyuga, and describes future rulers “in Tretāyuga.” No tithi, nakṣatra, māsa, or seasonal timings are specified for yajña or vrata practice in the provided verses.
Environmental stewardship is implicit in the idiom of Pṛthivī as the governed earth: kings ‘enjoy/hold’ the land (bhūmi, vasudhā) and are accountable through yajña and dharma, suggesting that legitimate rule includes maintaining terrestrial order. The narrative’s turn to renunciation further reduces the burden of acquisitive power on the earth, presenting withdrawal and self-restraint as complementary strategies for preserving balance within Pṛthivī’s domain.
A catalogue of rulers is presented, including names such as Suprabha (identified with the addressed king in Kṛtayuga), Śānti (as a noted Maṇija), Suraśmi, Śaśakarṇa, a Pāñcāla ruler, and other royal figures: Suśānti, Sundara (and Aṅga), Sunda, Muchukunda, Sudyumna, Sumanas, Somadatta, Śubha, Saṃvaraṇa, Suśīla, Vasudāna, Sukhada, Supati, Śambhu (as senāpati), Sukānta, Daśaratha, and Janaka. The chapter frames them as exemplary Tretāyuga nṛpas connected to royal succession traditions.