Adhyaya 212: An Awakening Description within the Allegory of the Wheel of Saṃsāra

Verse 1

अथ संसारचक्रोपाख्याने प्रबोधनीयवर्णनम् ॥ नारद उवाच ॥ साधु साधु महाराज सर्वधर्मविदां वर ॥ त्वया तु कथिता दिव्या कथेयं धर्मसंहिता ॥

ಇದೀಗ ‘ಸಂಸಾರಚಕ್ರ’ ಎಂಬ ಉಪಾಖ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಪ್ರಬೋಧಿನಿಯ ವರ್ಣನೆ. ನಾರದರು ಹೇಳಿದರು— ಸಾಧು, ಸಾಧು, ಮಹಾರಾಜ! ಸರ್ವಧರ್ಮವಿದರಲ್ಲಿ ನೀವು ಶ್ರೇಷ್ಠರು; ನೀವು ಈ ದಿವ್ಯ ಧರ್ಮಸಂಹಿತಾರೂಪ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದೀರಿ.

Verse 2

अतोऽहमपि सुप्रीतस्तव धर्मपथे स्थितः ॥ तव वाक्यान्निस्सृतानि प्रोक्तानि च श्रुतानि च ॥

ಆದ್ದರಿಂದ ನಾನೂ ಅತ್ಯಂತ ಸಂತೋಷಗೊಂಡು ನಿಮ್ಮ ಧರ್ಮಪಥದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದೇನೆ; ನಿಮ್ಮ ವಚನಗಳಿಂದ ಉಪದೇಶಗಳು ಹೊರಬಂದಿವೆ—ಅವು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟವೂ, ಕೇಳಲ್ಪಟ್ಟವೂ ಆಗಿವೆ.

Verse 3

त्वयाहं चैव राजेन्द्र पूजितश्च विशेषतः ॥ गच्छामि त्वरितो लोकान्यत्र मे रमते मनः ॥

ಓ ರಾಜೇಂದ್ರ! ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪೂಜಿಸಿದ್ದೀ; ಈಗ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಹರ್ಷಿಸುವ ಲೋಕಗಳಿಗೆ ನಾನು ತ್ವರಿತವಾಗಿ ಹೊರಡುತ್ತೇನೆ.

Verse 4

स्वस्ति तेऽस्तु महाराज त्वकम्पो भव सुव्रत ॥ एवमुक्त्वा ततो यातो नारदो मुनिसत्तमः ॥

ಮಹಾರಾಜ, ನಿಮಗೆ ಸ್ವಸ್ತಿ ಉಂಟಾಗಲಿ; ಹೇ ಸುವ್ರತ, ನೀನು ಅಚಲನಾಗಿರು. ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠ ನಾರದರು ಅಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಟರು.

Verse 5

तेजसा द्योतयन्सर्वं गगनं भास्करो यथा ॥ विचचार दिवं रम्यां कामचारो महामुनिः ॥

ಆ ಮಹಾಮುನಿ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ತನ್ನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಸಮಸ್ತ ಆಕಾಶವನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಗೊಳಿಸುತ್ತಾ, ಇಚ್ಛಾನುಸಾರ ಸಂಚರಿಸುವವನಾಗಿ ರಮ್ಯವಾದ ಸ್ವರ್ಗಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಿಹರಿಸಿದನು.

Verse 6

गते तस्मिंस्तु सुचिरं स राजा धर्मवत्सलः ॥ मां दृष्ट्वा सुमना विप्रा वाक्यैश्चित्रैरवन्दयन् ॥

ಅವನು ಹೋದ ಬಳಿಕ ಬಹುಕಾಲ ಧರ್ಮಪ್ರಿಯನಾದ ಆ ರಾಜನು ನನ್ನನ್ನು ನೋಡಿ ಹರ್ಷಗೊಂಡನು; ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ವಿಭಿನ್ನವಾದ ವಾಗ್ಮಯ ವಚನಗಳಿಂದ ವಂದಿಸಿದರು.

Verse 7

कृत्वा पूजां च मे युक्तां प्रियमुक्त्वा च सुव्रत ॥ विसर्जयामास विभुः सुप्रीतेनान्तरात्मना ॥

ಹೇ ಸುವ್ರತ, ನನಗೆ ಯುಕ್ತವಾದ ಪೂಜೆಯನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿ, ಪ್ರಿಯವಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ, ಆ ವಿಭು ಅಂತರಾತ್ಮದಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣ ತೃಪ್ತನಾಗಿ ನನ್ನನ್ನು ವಿದಾಯಗೊಳಿಸಿದನು.

Verse 8

एतद्वः कथितं विप्रास्तस्य राज्ञः पुरोत्तमे ॥ यथा दृष्टं श्रुतं चैव यथा चेहागतो ह्यहम् ॥

ಹೇ ವಿಪ್ರರೇ, ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ರಾಜನ ಸಮ್ಮುಖದಲ್ಲಿ ನಾನು ನಿಮಗೆ ಇದನ್ನೆಲ್ಲ ಹೇಳಿದೆನು—ನಾನು ಕಂಡಂತೆ, ಕೇಳಿದಂತೆ, ಹಾಗೆಯೇ ನಾನು ನಿಜವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಬಂದ ರೀತಿಯಂತೆ.

Verse 9

वैशम्पायन उवाच ॥ तस्य तद्वचनं श्रुत्वा हृष्टपुष्टास्तपोधनाः ॥ केचिद्वैखानसास्तत्र केचिदासन्निरासनाः ॥

ವೈಶಂಪಾಯನನು ಹೇಳಿದನು—ಅವನ ವಚನವನ್ನು ಕೇಳಿ ತಪೋಧನರಾದ ಋಷಿಗಳು ಹರ್ಷಿತರಾಗಿ ಪುಷ್ಟರಾದರು. ಅಲ್ಲಿ ಕೆಲವರು ವೈಖಾನಸರು; ಕೆಲವರು ನಿರಾಸನರು, ಅಂದರೆ ಆಸನಸೌಖ್ಯವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ ಆಸನವಿಲ್ಲದೆ ಇರುವವರು.

Verse 10

शालानीश्च तथा केचित्कापोतीवृत्तिमास्थिताः ॥ तथा चान्ये जगुर्वृत्तिं सर्वभूतदयां शुभाम् ॥

ಕೆಲವರು ಶಾಲಾನೀ (ಶಾಲೆ/ನಿವಾಸಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದವರು) ಆಗಿದ್ದರು; ಕೆಲವರು ಕಪೋತೀ-ವೃತ್ತಿ—ಪಾರಿವಾಳದಂತ ಜೀವನಶೈಲಿ—ಅನುಸರಿಸಿದರು. ಇನ್ನೂ ಕೆಲವರು ಸರ್ವಭೂತಗಳ ಮೇಲಿನ ಶುಭ ದಯೆಯನ್ನು ಆಧರಿಸಿದ ಜೀವನವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಬೋಧಿಸಿದರು.

Verse 11

शिलोञ्छाश्च तथैवान्ये काष्ठान्ताश्च महौजसः ॥ अपाकपाचिनः केचित्पाकिनश्च क्वचित्पुनः ॥

ಕೆಲವರು ಶಿಲೋಞ್ಛರು; ಹಾಗೆಯೇ ಕೆಲವರು ಕಾಷ್ಠಾಂತರು—ಮಹೌಜಸ್ಸುಳ್ಳವರು. ಕೆಲವರು ಅಪಾಕಪಾಚಿನರು (ಬೇಯಿಸದೆ ಭೋಜನ ಮಾಡುವವರು); ಮತ್ತೆ ಕೆಲವರು ಕೆಲಕಾಲ ಪಾಚಿನರು (ಬೇಯಿಸಿ ಭೋಜನ ಮಾಡುವವರು) ಆಗಿದ್ದರು.

Verse 12

नानाविधिधराः केचिज्जितात्मानस्तु केचन ॥ स्थानमौनव्रताः केचित्तथान्ये जलशायिनः ॥

ಕೆಲವರು ನಾನಾವಿಧ ವಿಧಿ-ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದವರು; ಕೆಲವರು ಜಿತಾತ್ಮರು (ಇಂದ್ರಿಯಜಯಿಗಳು). ಕೆಲವರು ಸ್ಥಾನವ್ರತ ಮತ್ತು ಮೌನವ್ರತ ಪಾಲಿಸಿದವರು; ಇನ್ನೂ ಕೆಲವರು ಜಲಶಾಯಿಗಳು (ಜಲದಲ್ಲಿ ಶಯನ ಮಾಡುವ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುವವರು).

Verse 13

तथोर्ध्वशायिकाश्चान्ये तथान्ये मृगचारिणः ॥ पञ्चाग्नयस्तथा केचित् केचित्पर्णफलाशिनः

ಹಾಗೆಯೇ ಕೆಲವರು ಊರ್ಧ್ವಶಾಯಿಕರು (ದೇಹವನ್ನು ಮೇಲಿನ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟು ಶಯನ ಮಾಡುವ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡುವವರು); ಇನ್ನೂ ಕೆಲವರು ಮೃಗಚಾರಿಣರು (ಜಿಂಕೆಯಂತೆ ಸಂಚರಿಸುವವರು). ಕೆಲವರು ಪಂಚಾಗ್ನಿ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದವರು; ಕೆಲವರು ಪರ್ಣಫಲಾಶಿಗಳು (ಎಲೆ ಮತ್ತು ಹಣ್ಣು ಮಾತ್ರ ಭೋಜಿಸುವವರು).

Verse 14

अब्भक्षाः वायुभक्षाश्च तथान्ये शाकभक्षिणः ॥ अतोऽन्येऽप्यतितीव्रं वै तपश्चैव प्रपेदिरे

ಕೆಲವರು ಜಲಾಹಾರಿಗಳು, ಕೆಲವರು ವಾಯುಭಕ್ಷಿಗಳು, ಇನ್ನೂ ಕೆಲವರು ಶಾಕ‑ಔಷಧಿಗಳನ್ನೇ ಭಕ್ಷಿಸುವವರು. ಹೀಗಾಗಿ ಇತರರೂ ಅತಿತೀವ್ರ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದರು.

Verse 15

तपसोऽन्यन्न चास्तीति चिन्तयित्वा पुनः पुनः ॥ जन्मनो मरणाच्चैव केचिद्धीराः महर्षयः

‘ತಪಸ್ಸಿಗಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದುದು ಇನ್ನಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಪುನಃ ಪುನಃ ಚಿಂತಿಸಿ, ಕೆಲ ಧೀರ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಜನ್ಮ‑ಮರಣಗಳನ್ನೂ ಮನನ ಮಾಡಿದರು.

Verse 16

त्यक्त्वा धर्ममधर्मं च शाश्वतीं धियमास्थिताः ॥ श्रुत्वा चैव कथामेतामृषयो दिव्यवर्चसः

ಧರ್ಮ‑ಅಧರ್ಮದ ದ್ವೈತವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ, ಅವರು ಶಾಶ್ವತ ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತರಾದರು. ಈ ಕಥೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ದಿವ್ಯ ತೇಜಸ್ಸಿನ ಋಷಿಗಳು (ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಿದರು).

Verse 17

जगृहुर्नियमांस्तांस्तान्भयहेतोरणिन्दिताः ॥ नाचिकेतोऽपि धर्मात्मा पुत्रो दृष्ट्वा तपोधनम्

ನಿಂದಾರಹಿತ ಋಷಿಗಳು ಭಯವನ್ನು ಕಾರಣವಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಆ ಆ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರು. ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ಪುತ್ರ ನಾಚಿಕೇತನು ಕೂಡ ತಪೋಧನ—ತಪಸ್ಸಿನ ಸಂಪತ್ತನ್ನು—ನೋಡಿ (ಧರ್ಮದತ್ತ ಮನಸ್ಸು ಮಾಡಿದನು).

Verse 18

प्रीत्या परमया युक्तो धर्ममेवान्वचिन्तयत् ॥ वेदार्थममितं विष्णुं शुद्धं चिन्मयमीश्वरम्

ಪರಮ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಯುಕ್ತನಾಗಿ, ಅವನು ಧರ್ಮವನ್ನೇ ಅನುಚಿಂತಿಸಿದನು—ವೇದಾರ್ಥಸ್ವರೂಪನಾದ, ಅಮಿತನಾದ, ಶುದ್ಧನಾದ, ಚಿನ್ಮಯನಾದ ಈಶ್ವರ ವಿಷ್ಣುವನ್ನು.

Verse 19

शृणुयाच्छ्रावयेद्वापि सर्वकामानवाप्नुयात्

ಇದನ್ನು ಕೇಳುವವನು ಅಥವಾ ಪಠಣ ಮಾಡಿಸುವವನು ತನ್ನ ಎಲ್ಲಾ ಇಷ್ಟಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುವನು।

Verse 20

साधु साध्विति चैवोक्त्वा विस्मयोत्फुल्ललोचनाः ॥ यायावरास्तथा चान्ये वानप्रस्थास्तथापरे

“ಸಾಧು, ಸಾಧು” ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಆಶ್ಚರ್ಯದಿಂದ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಕಣ್ಣುಗಳೊಂದಿಗೆ—ಕೆಲವರು ಯಾಯಾವರ ಸಂನ್ಯಾಸಿಗಳು, ಇತರರು ವಾನಪ್ರಸ್ಥ ವನವಾಸಿಗಳು.

Verse 21

चिन्तयामास धर्मात्मा तपः परममास्थितः ॥ इदं तु परमाख्यानं भगवद्भक्तिकारकम्

ಧರ್ಮಾತ್ಮನು ಪರಮ ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾಗಿ ಚಿಂತಿಸಿದನು—“ಇದು ನಿಜಕ್ಕೂ ಪರಮಾಖ್ಯಾನ; ಇದು ಭಗವದ್ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವುದು.”