Adhyaya 209: Description of the Greatness of the Pativratā (Marital Fidelity and Ethical Devotion)
Pativratāmāhātmya-varṇana
Ethical-Discourse / Social Conduct (Strīdharma, Gṛhastha-ethics)
ವರಾಹಪುರಾಣದ ಉಪದೇಶಾತ್ಮಕ ವಾತಾವರಣದಲ್ಲಿ (ವರಾಹ–ಪೃಥಿವಿ ಹಿನ್ನೆಲೆಯೊಂದಿಗೆ) ಒಂದು ಉಪಸಂವಾದ ಬರುತ್ತದೆ. ನಾರದನು ಯಮನನ್ನು—ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕೃಷ್ಣಭಕ್ತರು ‘ಉತ್ತಮ ಗತಿ’ಯನ್ನು ಹೇಗೆ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ? ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಯಮನು ನಿಯಮ, ತಪಸ್ಸು, ಉಪವಾಸ, ದಾನ ಮೊದಲಾದ ಬಾಹ್ಯ ಸಾಧನೆಗಳು गौಣವೆಂದು ಹೇಳಿ, ಪತಿವ್ರತಾ ಧರ್ಮವನ್ನೇ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಎತ್ತಿಹಿಡಿಯುತ್ತಾನೆ—ಪತ್ನಿಯು ಪತಿಯ ಹಿತ, ವಾಣಿ ಮತ್ತು ದೈನಂದಿನ ಕ್ರಮಕ್ಕೆ ಜಾಗರೂಕವಾಗಿ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುವುದು. ಇಂತಹ ನಿಷ್ಠೆ ‘ಮರಣದ ಬಾಗಿಲನ್ನು ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಪುನಃಪುನಃ ಹೇಳಿ, ಶೌಚಾಚಾರ, ಗೃಹಮಾರ್ಜನ, ಸಂಯಮ ಮತ್ತು ಗೃಹಸ್ಥ ಶಿಸ್ತು ನೈತಿಕ ಪರಿವರ್ತನೆ ತರುವ ಸಾಧನೆಗಳೆಂದು, ಸಮಾಜಸ್ಥಿರತೆ ಮೂಲಕ ಪೃಥಿವಿಯ ಸಮತೋಲನಕ್ಕೂ ಸಹಾಯಕವೆಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ।
Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 209
Verse 1
अथ पतिव्रतामाहात्म्यवर्णनम् ॥ नारद उवाच ॥ कर्मणा केन राजेन्द्र तपसा वा तपोधनाः ॥ उत्तमां च गतिं यान्ति कृष्णवासः प्रशंस मे ॥
ಇದೀಗ ಪತಿವ್ರತೆಯರ ಮಹಾತ್ಮ್ಯವರ್ಣನೆ ಆರಂಭ. ನಾರದರು ಹೇಳಿದರು—ಹೇ ರಾಜೇಂದ್ರ! ಯಾವ ಕರ್ಮದಿಂದ ಅಥವಾ ಯಾವ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ತಪೋಧನರು ಪರಮ ಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ? ಹೇ ಕೃಷ್ಣವಾಸ, ನನಗಾಗಿ ಇದನ್ನು ವಿವರಿಸಿ ಪ್ರಶಂಸಿಸು।
Verse 2
एवमुक्तस्तु धर्मात्मा नारदेनाब्रवीत्तदा ॥ यम उवाच ॥ न तस्य नियमो विप्र तपो नैव च सुव्रत ॥
ನಾರದರು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ ಧರ್ಮಾತ್ಮನು ಆಗ ಉತ್ತರಿಸಿದನು. ಯಮನು ಹೇಳಿದರು—ಹೇ ವಿಪ್ರ, ಆ (ಉತ್ತಮ ಗತಿ)ಗಾಗಿ ನಿಯಮವೂ ಇಲ್ಲ, ತಪಸ್ಸೂ ಇಲ್ಲ, ಹೇ ಸುವ್ರತ।
Verse 3
उपवासो न दानं वा न देवो वा महामुने ॥ यादृशी तु भवेद्विप्र शृणु तत्त्वं समासतः ॥
ಹೇ ಮಹಾಮುನೇ! ಉಪವಾಸವೂ ಅಲ್ಲ, ದಾನವೂ ಅಲ್ಲ, (ಮಾತ್ರ) ದೇವಪೂಜೆಯೂ ಅಲ್ಲ. ಹೇ ವಿಪ್ರ, ಯಾವ ರೀತಿಯ ಆಚರಣೆ ಇರಬೇಕೋ ಅದರ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಕೇಳು।
Verse 4
प्रसुप्ते या प्रस्वपिति जागर्ति विबुधे स्वयम् ॥ भुङ्क्ते तु भोजिते विप्र सा मृत्युम् जयति ध्रुवम् ॥
ಭರ್ತನು ನಿದ್ರಿಸಿದಾಗ ನಿದ್ರಿಸಿ, ಅವನು ಎದ್ದಾಗ ತಾನೂ ಎದ್ದು, ಅವನು ಭೋಜನ ಮಾಡಿದ ನಂತರವೇ ಭುಂಜಿಸುವ ಸ್ತ್ರೀ—ಹೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ—ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಮೃತ್ಯುವನ್ನು ಜಯಿಸುತ್ತಾಳೆ।
Verse 5
मौने मौना भवेद्या तु स्थिते तिष्ठति या स्वयम् ॥ सा मृत्युम् जायते विप्र नान्यत्पश्यामि किञ्चन ॥
ಭರ್ತನು ಮೌನವಾಗಿರುವಾಗ ಮೌನವಾಗಿದ್ದು, ಅವನು ನಿಂತಾಗ ತಾನೂ ನಿಲ್ಲುವ ಸ್ತ್ರೀ—ಹೇ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ—ಮೃತ್ಯುವನ್ನು ಜಯಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಇದಕ್ಕಿಂತ ಬೇರೆ ಏನನ್ನೂ ನಾನು ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ।
Verse 6
एकदृष्टिरेकमना भर्त्तुर्वचनकारिणी ॥ तस्या बिभीमहे सर्वे ये तथान्ये तपोधन ॥
ಒಂದೇ ದೃಷ್ಟಿ, ಒಂದೇ ಮನಸ್ಸು ಹೊಂದಿ ಭರ್ತನ ವಚನವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸುವ ಅವಳನ್ನು—ಹೇ ತಪೋಧನ—ನಾವು ಎಲ್ಲರೂ, ಹಾಗೆಯೇ ಇತರ ತಪಸ್ವಿಗಳೂ, ಭಕ್ತಿಭರಿತ ಭಯ-ಗೌರವದಿಂದ ನೋಡುವೆವು।
Verse 7
देवानामपि सा साध्वी पूज्या परमशोभना ॥ भर्त्रा चाभिहिता यापि न प्रत्याख्यायिनी भवेत् ॥
ಆ ಸಾಧ್ವೀ ಸ್ತ್ರೀ ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಪೂಜ್ಯಳು, ಪರಮ ಕాంతಿಯುಳ್ಳಳು; ಭರ್ತನು ಕರೆದು ಹೇಳಿದರೂ ಅವನ ಮಾತನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸುವವಳಾಗಿರಬಾರದು।
Verse 8
वर्त्तमानापि विप्रेन्द्र प्रत्याख्यातापि वा सदा ॥ न दैवतं सम्प्रयाति पत्युर्न्यं कदाचन ॥
ಹೇ ವಿಪ್ರೇಂದ್ರ, ಅವಳು ಬೇರ್ಪಟ್ಟು ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅಥವಾ ಸದಾ ತಿರಸ್ಕೃತಳಾಗಿದ್ದರೂ, ಯಾವ ಕಾಲದಲ್ಲೂ ಭರ್ತನ ಹೊರತು ಬೇರೆ ಯಾವುದನ್ನೂ ‘ದೈವ’ವೆಂದು ಆಶ್ರಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ।
Verse 9
सा न मृत्युमुखं याति एवं या स्त्री पतिव्रता ॥ एवं या तु भवेद्नित्यं भर्त्तुः प्रियहिते रता ॥
ಪತಿವ್ರತೆಯಾದ ಸ್ತ್ರೀ ಮೃತ್ಯುವಿನ ಮುಖಕ್ಕೆ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ಭರ್ತನಿಗೆ ಪ್ರಿಯವೂ ಹಿತವೂ ಆದ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯ ರತಳಾಗಿರುವವಳೂ ಹಾಗೆಯೇ ವರ್ಣಿತಳಾಗುತ್ತಾಳೆ.
Verse 10
एष माता पिता बन्धुरेष मे दैवतं परम् ॥ एवं शुश्रूषते या तु सा मां विजयते सदा ॥
ಅವನೇ ನನಗೆ ತಾಯಿ, ತಂದೆ, ಬಂಧು; ಅವನೇ ನನ್ನ ಪರಮ ದೈವ. ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಭರ್ತನ ಶುಶ್ರೂಷೆ ಮಾಡುವ ಸ್ತ್ರೀ ಸದಾ ನನ್ನನ್ನೂ ಮೀರಿಸುತ್ತಾಳೆ.
Verse 11
पतिव्रता तु या साध्वी तस्यां चाहं कृताञ्जलिः ॥ भर्तारमनुध्यायन्ती भर्तारमनुगच्छती ॥
ಪತಿವ್ರತೆಯಾದ ಸಾಧ್ವಿಗೆ ನಾನೂ ಕೃತಾಂಜಲಿಯಾಗಿ ವಂದಿಸುತ್ತೇನೆ. ಅವಳು ಭರ್ತನನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತಾ ಭರ್ತನನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾಳೆ.
Verse 12
भर्तारमनुशोचन्ती मृत्युद्वारं न पश्यति ॥ गीतवादित्रनृत्यानि प्रेक्षणीयान्यनेकशः ॥
ಭರ್ತನಿಗಾಗಿ ವ್ಯಾಕುಲಳಾಗಿ/ವಿಲಪಿಸುತ್ತಾ ಇರುವವಳು ಮೃತ್ಯುದ್ವಾರವನ್ನು ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ. ಗೀತ, ವಾದ್ಯ, ನೃತ್ಯಗಳು—ಅನೇಕ ವಿಧದ ನೋಡುವ ಯೋಗ್ಯ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳು—
Verse 13
न शृणोति न पश्येद्या मृत्युद्वारं न पश्यति ॥ स्नान्ती च तिष्ठती वापि कुर्वन्ती वा प्रसाधनम् ॥
ಅಂತಹ ವಿನೋದಗಳನ್ನು ಕೇಳದೆ, ನೋಡದೆ ಇರುವವಳು ಮೃತ್ಯುದ್ವಾರವನ್ನು ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ. ಅವಳು ಸ್ನಾನ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ, ನಿಂತಿದ್ದರೂ, ಅಥವಾ ಅಲಂಕಾರ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ—
Verse 14
नान्यं या मनसा पश्येन्मृत्युद्वारं न पश्यति ॥ देवतार्चयन्तं वा भुज्यमानमपि द्विज ॥
ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ಪುರುಷನ ಕಡೆ ನೋಡದ ಸ್ತ್ರೀ ಮರಣದ್ವಾರವನ್ನು ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ. ಪತಿ ದೇವತಾರ್ಚನೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅಥವಾ ಭೋಜನ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರೂ, ಹೇ ದ್ವಿಜ।
Verse 15
पतिं न त्यजते चित्तान्मृत्युद्वारं न पश्यति ॥ भानौ चानुदिते वापि उत्थाय च तपोधन ॥
ಚಿತ್ತದಲ್ಲಿ ಪತಿಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸದ ಸ್ತ್ರೀ ಮರಣದ್ವಾರವನ್ನು ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ. ಸೂರ್ಯೋದಯಕ್ಕೂ ಮುನ್ನವೇ ಎದ್ದು, ಹೇ ತಪೋಧನ।
Verse 16
गृहं मार्जयते नित्यं मृत्युद्वारं न पश्यति ॥ चक्षुर्देहश्च भावश्च यस्या नित्यं सुसंवृतम् ॥
ನಿತ್ಯ ಮನೆ ಸ್ವಚ್ಛಗೊಳಿಸುವ ಸ್ತ್ರೀ ಮರಣದ್ವಾರವನ್ನು ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ. ಅವಳ ಕಣ್ಣು, ದೇಹ ಮತ್ತು ಭಾವಗಳು ಸದಾ ಸುಸಂಯಮಿತವಾಗಿರುತ್ತವೆ।
Verse 17
शौचाचारसमायुक्ता सापि मृत्युम् न पश्यति ॥ भर्तुर्मुखं प्रपश्येद्या भर्त्तुश्चित्तानुसारिणी ॥
ಶೌಚ ಮತ್ತು ಸದಾಚಾರದಿಂದ ಯುಕ್ತಳಾದ ಅವಳೂ ಮರಣವನ್ನು ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ. ಪತಿಯ ಮುಖವನ್ನು ನೋಡುವಳು ಮತ್ತು ಪತಿಯ ಚಿತ್ತಕ್ಕೆ ಅನುಸರಿಸುವಳು।
Verse 18
वर्तते च हिते भर्त्तुर्मृत्युद्वारं न पश्यति ॥ एवं कीर्त्तिमतां लोके दृश्यन्ते दिवि देवताः ॥
ಪತಿಯ ಹಿತದಲ್ಲಿ ವರ್ತಿಸುವ ಸ್ತ್ರೀ ಮರಣದ್ವಾರವನ್ನು ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಕೀರ್ತಿಮಂತರು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಾರೆ; ದಿವಿಯಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳಂತೆ।
Verse 19
मया तस्मात्तु विप्रर्षे यथावृत्तं यथाश्रुतम् ॥ गुह्यमेतत्ततो दृष्ट्वा पूजयामि पतिव्रताः ॥
ಆದುದರಿಂದ, ಹೇ ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಯೇ, ನಡೆದಂತೆ ಮತ್ತು ಕೇಳಿದಂತೆ ನಾನು ವಿವರಿಸಿದೆನು. ಇದನ್ನು ಗುಹ್ಯೋಪದೇಶವೆಂದು ತಿಳಿದು ನಾನು ಪತಿವ್ರತಾ ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತೇನೆ.
Verse 20
अनुवेष्टनभावेन भर्त्तारमनुगच्छति ॥ सा तु मृत्युमुखद्वारं न गच्छेद्ब्रह्मसम्भव ॥
ಸನ್ನಿಹಿತ ಸೇವಾಭಾವದಿಂದ ಮತ್ತು ದೃಢ ಸಹಚರ್ಯದಿಂದ ಅವಳು ತನ್ನ ಭರ್ತಾರನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಆದರೆ, ಹೇ ಬ್ರಹ್ಮಸಂಭವ, ಅವಳು ಮರಣಮುಖದ್ವಾರಕ್ಕೆ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ.
Verse 21
मानुषाणां च भार्या वै तत्र देशे तु दृश्यते ॥ कथितैव पुरा विप्र आदित्येन पतिव्रता ॥
ಮಾನವರ ಪತ್ನಿಯೂ ಆ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಕಾಣಸಿಗುತ್ತಾಳೆ. ಹೇ ವಿಪ್ರ, ಪೂರ್ವಕಾಲದಲ್ಲಿ ಆದಿತ್ಯನು (ಸೂರ್ಯನು) ಪತಿವ್ರತೆಯ ವಿಷಯವನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದನು.
Inside Adhyaya 209
How it unfolds
- Where it opens
Within the broader Varāha–Pṛthivī didactic atmosphere, the chapter shifts into a subsidiary moral-theological inquiry: Nārada approaches Yama to ask what truly leads beings—especially Kṛṣṇa-bhaktas—to an uttamā gati (highest post-mortem destination).
- Central event
Yama answers by de-centering external markers of religiosity (niyama, tapas, upavāsa, dāna) and elevating pativratā-dharma as a decisive ethical discipline: a wife’s vigilant alignment with her husband’s welfare, speech, daily rhythms, and household order (śauca-ācāra, gṛha-mārjana), presented as spiritually potent and socially stabilizing.
- Climax resolution
The teaching culminates in the strong moral metaphor that the steadfast pativratā “does not see the door of death” (mṛtyu-dvāra): fidelity, restraint, and regulated domestic conduct are framed as transformative power that overrides the need for conspicuous austerity and secures superior destiny.
Geographical context
No explicit toponyms or river systems are named in the supplied verses. The setting is primarily ethical and domestic rather than pilgrimage-geographical; the only contextual marker is cosmological/social (humans and devas) rather than locational.
Ritual instructions
- Primary RitualPativratā-ācāra as daily dharma (ethical-votive household discipline rather than a date-bound rite)
- BenefitAttainment of uttamā gati; moral power expressed as not ‘seeing’ the mṛtyu-dvāra (a metaphor for overcoming death’s claim through exemplary dharma and devotion).
The narrative frame
- Yama (in dialogue) within the Varāha Purāṇa’s overarching Varāha–Pṛthivī pedagogical settingNārada · Didactic, corrective, and ethically emphatic; prioritizes inner discipline and household virtue over external austerity
The emotional journey
- Dominant RasaŚānta (ethical serenity with dharma-centered gravity)
- Emotional ProgressionInquiry and uncertainty about the highest path → authoritative clarification by Yama → intensification into a strong promise/metaphor of death-transcendence → settling into a stable ethic of daily, quiet devotion and order.
Planning a pilgrimage
- Visit FeasibilityNot applicable as a tirtha-focused itinerary: the chapter is primarily domestic-ethical and does not specify a pilgrimage site; it is best ‘practiced’ as household discipline rather than visited as geography.
Frequently Asked Questions
The text prioritizes pativratā-dharma—steady, self-regulated marital fidelity and attention to a spouse’s welfare—over external ascetic markers such as fasting, donations, or formal vows. Yama’s response frames everyday ethical discipline (speech, attention, household order, and restraint) as a decisive cause of elevated post-mortem destiny and moral power.
No tithi, lunar phase, festival calendar, or seasonal timing is specified in the supplied verses. The only temporal cues are daily-routine markers (e.g., rising before sunrise and maintaining continual attentiveness), indicating an ethic of constant practice rather than date-bound ritual performance.
While it does not explicitly discuss rivers, forests, or land-management, it advances a Purāṇic logic in which social order and disciplined household life stabilize the human sphere that rests upon Pṛthivī. By emphasizing cleanliness (śauca), regulated domestic activity, and non-disruptive conduct, the chapter can be read as indirectly supporting terrestrial balance through norms that reduce disorder and promote sustainable household governance.
The chapter references Nārada (sage-messenger figure) and Yama (administrator of death and moral order). It also gestures to a prior exemplum associated with Āditya (the Sun) concerning a pativratā, but no royal genealogy or named human dynasty is provided in the supplied text.
Ask anything about Adhyaya 209 of the Varaha Purana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.