Adhyaya 15: Gauramukha’s Recollection and the Hymn to Hari at Prabhāsa
Gauramukhasya Smṛtiḥ Prabhāsa-tīrthe Hari-stavaś ca
Ritual-Manual and Devotional-Theology (Śrāddha continuation; avatāra-stotra; liberation motif)
ಪೃಥಿವಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಂವಾದದಲ್ಲಿ ವರಾಹನು ಶ್ರಾದ್ಧಕಥೆಯನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಿ, ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ವಿಧಿಯನ್ನು ಬೋಧಿಸಿದ ನಂತರ ಏನಾಯಿತು ಎಂಬುದನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪೃಥಿವಿ—ಗೌರಮುಖನು ಪೂರ್ವಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಯಾರು, ಸ್ಮೃತಿ ಹೇಗೆ ಮರಳಿತು, ನಂತರ ಏನು ಮಾಡಿದನು ಎಂದು ಕೇಳುತ್ತಾಳೆ. ವರಾಹನು—ಅವನು ಮತ್ತೊಂದು ಬ್ರಹ್ಮಚಕ್ರದಲ್ಲಿ ಭೃಗು ಆಗಿದ್ದನು; ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ ಅನೇಕ ಜನ್ಮಗಳ ಸ್ಮೃತಿಯನ್ನು ಪಡೆದನು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷ ಪಿತೃಗಳಿಗೆ ಪಿಂಡೋದಕಾದಿಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿ, ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಪ್ರಭಾಸ ತೀರ್ಥಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಹರಿಯನ್ನು ಕ್ರಮಬದ್ಧ ಸ್ತೋತ್ರದಿಂದ ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾನೆ; ಅದರಲ್ಲಿ ಮತ್ಸ್ಯ, ಕೂರ್ಮ, ವರಾಹ, ನರಸಿಂಹ, ವಾಮನ, ಪರಶುರಾಮ, ರಾಮರೂಪಗಳು, ವಾಸುದೇವ ಮತ್ತು ಕಲ್ಕಿ ಅವತಾರಗಳ ಗಣನೆ ಇದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಹರಿ ಸాక్షಾತ್ ಪ್ರकटವಾಗಿ ಮುನಿಯನ್ನು ಶಾಶ್ವತ ಬ್ರಹ್ಮದಲ್ಲಿ ಲೀನಗೊಳಿಸಿ ಪುನರ್ಜನ್ಮಬಂಧದಿಂದ ವಿಮುಕ್ತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ; ವಿಧಿಕರ್ಮವು ಲೋಕಸ್ಥೈರ್ಯ ಮತ್ತು ನೈತಿಕ ನಿರಂತರತೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿತವೆಂದು ತೋರುತ್ತದೆ।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 15
Verse 1
श्रीवराह उवाच । एवं श्राद्धविधिं श्रुत्वा मार्कण्डेयान्महामुनिः । तदा गौरमुखो देव किमूर्ध्वं कृतवान्विभो ॥ १५.१ ॥
ಶ್ರೀವರಾಹನು ಹೇಳಿದರು: ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಶ್ರಾದ್ಧವಿಧಿಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹರ್ಷಿಯು ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದನು—ಹೇ ಗೌರಮುಖ ದೇವಾ! ಹೇ ವಿಭೋ! ನಂತರ ನೀನು ಏನು ಮಾಡಿದಿ?
Verse 2
एतच्छ्रुत्वा तदा धात्री पितृऋतन्त्रं महामुनिः । संस्मारितो जन्मशतं मार्कण्डेयेन धीमता ॥ १५.२ ॥
ಇದನ್ನು ಕೇಳಿದಾಗ ಪಿತೃ-ತಂತ್ರದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಮಹಾಮುನಿಗೆ ಜ್ಞಾನಿಯಾದ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ನೂರು ಜನ್ಮಗಳ ಸ್ಮರಣೆಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಿದನು.
Verse 3
धरण्युवाच । भगवन् गौरमुखः कोऽसौ अन्यजन्मनि कः स्मृतः । कथं च स्मृतवान् स्मृत्वा किं चकार च सत्तमः ॥ १५.३ ॥
ಧರಣಿಯು ಹೇಳಿದರು: ಹೇ ಭಗವನ್! ಆ ಗೌರಮುಖನು ಯಾರು? ಇನ್ನೊಂದು ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಅವನು ಯಾರು ಎಂದು ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಟ್ಟನು? ಅವನಿಗೆ ಸ್ಮರಣೆ ಹೇಗೆ ಉಂಟಾಯಿತು? ಸ್ಮರಿಸಿದ ನಂತರ ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠನು ಏನು ಮಾಡಿದನು?
Verse 4
श्रीवराह उवाच । भृगुरासीत् स्वयं साक्षाद् अन्यस्मिन् ब्रह्मजन्मनि । तदन्वयात्मजस्त्वेष मार्कण्डेयो महामुनिः ॥ १५.४ ॥
ಶ್ರೀವರಾಹನು ಹೇಳಿದರು: ಬ್ರಹ್ಮನ ಇನ್ನೊಂದು ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಭೃಗು ಸ್ವತಃ ಸాక్షಾತ್ ಇದ್ದನು. ಆ ವಂಶದಲ್ಲಿಯೇ ಈ ಮಾರ್ಕಂಡೇಯನು ಮಹಾಮುನಿಯಾಗಿ ಜನ್ಮಿಸಿದನು.
Verse 5
पुत्रैस्तु बोधिताः यूयं सुगतिं प्राप्स्यथेति यत् । प्रागुक्तं ब्रह्मणा तेन मार्कण्डेयेन बोधितः ॥ १५.५ ॥
ಬ್ರಹ್ಮನು ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ ವಚನ—“ಪುತ್ರರ ಉಪದೇಶದಿಂದ ನೀವು ಸುಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುವಿರಿ” ಎಂಬುದನ್ನೇ, ಮಾರ್ಕಂಡೇಯರಿಂದ ಉಪದೇಶ ಪಡೆದವನು ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ।
Verse 6
सस्मार सर्वजन्मानि स्मृत्वा चैव तु यत्कृतम् । तच्छृणुष्व वरारोहे कथयामि समासतः ॥ १५.६ ॥
ಅವನು ತನ್ನ ಎಲ್ಲಾ ಜನ್ಮಗಳನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿದನು; ಹಿಂದಿನ ಕೃತ್ಯಗಳನ್ನು ನೆನೆದು ಹೇಳಿದನು—“ಓ ವರಾರೋಹೆ, ಅದನ್ನು ಕೇಳು; ನಾನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ.”
Verse 7
एवं श्राद्धविधानॆन द्वादशाब्दं ततः पितॄन् । इष्ट्वा पश्चाद्धरेः स्तोत्रं स मुनिस्तूपचक्रमे ॥ १५.७ ॥
ಈ ರೀತಿ ಶ್ರಾದ್ಧವಿಧಾನದಂತೆ ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷ ಪಿತೃಗಳಿಗೆ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿ, ಆ ಮುನಿಯು ನಂತರ ಹರಿಯ ಸ್ತೋತ್ರವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದನು।
Verse 8
प्रभासं नाम यत्तीर्थं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् । तत्र दैत्यान्तकं देवं स्तोतुं गौरमुखः स्थितः ॥ १५.८ ॥
ಪ್ರಭಾಸವೆಂಬ ತೀರ್ಥವು ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಅಲ್ಲಿ ಗೌರಮುಖನು ದೈತ್ಯಾಂತಕ ದೇವರನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಲು ನಿಂತನು।
Verse 9
गौरमुख उवाच । स्तोष्ये महेन्द्रं रिपुदर्पहं शिवं नारायणं ब्रह्मविदां प्रतिष्ठितम् । आदित्यचन्द्राश्वियुगस्थमाद्यं पुरातनं दैत्यहरं सदा हरिम् ॥ १५.९ ॥
ಗೌರಮುಖನು ಹೇಳಿದನು—ಶತ್ರುಗಳ ದರ್ಪವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವ ಮಹೇಂದ್ರನನ್ನು ನಾನು ಸ್ತುತಿಸುವೆನು; ಶಿವಮಯನಾದ ನಾರಾಯಣನನ್ನು, ಬ್ರಹ್ಮವಿದರಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತನನ್ನು; ಆದಿತ್ಯ-ಚಂದ್ರ-ಅಶ್ವಿನ ಯುಗಚಕ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾದ ಆದ್ಯ-ಪುರಾತನ ಹರಿಯನ್ನು, ಸದಾ ದೈತ್ಯಹರನನ್ನು ನಾನು ಸ್ತುತಿಸುವೆನು।
Verse 10
चकार मात्स्यं वपुरात्मनो यः पुराकृतं वेदविनाशकाले । महामहीधृग्वपुरग्रपुच्छ-छटाहवार्च्छिः सुरशत्रुहाद्यः ॥ १५.१० ॥
ವೇದಗಳು ನಾಶವಾಗುವ ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸ್ವಯಂ ಮತ್ಸ್ಯರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿದವನು, ದೇವಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದವನು, ಈಗ ಮಹಾಪೃಥ್ವೀಧಾರಕ ವರಾಹರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ, ಮುಂದಕ್ಕೆ ಚಾಚಿದ ಬಾಲ ಮತ್ತು ಕೇಶರೂಪ ರೋಮಗಳ ಜ್ವಲಂತ ಕాంతಿಯಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಾನೆ।
Verse 11
तथाब्धिमन्थानकृते गिरिन्द्रं दधार यः कूर्म्मवपुः पुराणम् । हितेच्छया यः पुरुषः पुराणः प्रपातु मां दैत्यहरः सुरेशः ॥ १५.११ ॥
ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕೂರ್ಮರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ ಸಮುದ್ರಮಥನಕ್ಕಾಗಿ ಗಿರಿರಾಜನನ್ನು ಧರಿಸಿದವನು, ಹಿತೇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಆದಿಪುರುಷನಾದವನು—ಆ ದೈತ್ಯಹರ, ಸುರೇಶ್ವರನು ನನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲಿ।
Verse 12
महावराहः सततं पृथिव्यास्तलातलं प्राविशद्यो महात्मा । यज्ञाङ्गसंज्ञः सुरसिद्धवन्द्यः स पातु मां दैत्यहरः पुराणः ॥ १५.१२ ॥
ಮಹಾತ್ಮ ಮಹಾವರಾಹನು ಸದಾ ಭೂಮಿಯ ಕೆಳಗಿನ ತಲಾತಲ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುವವನು; ಯಜ್ಞಾಂಗವೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾಗಿ ದೇವ-ಸಿದ್ಧರಿಂದ ವಂದಿತನಾದವನು—ಆ ಪುರಾತನ ದೈತ್ಯಹರನು ನನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲಿ।
Verse 13
नृसिंहरूपी च भवत्यजस्त्रं युगे युगे योगिवरोग्रभीमः । करालवक्त्रः कनकाग्रवर्चा रत्नाशयोऽस्मानसुरान्तकोऽव्यात् ॥ १५.१३ ॥
ನೃಸಿಂಹರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸುವವನು ಯುಗಯುಗಗಳಲ್ಲಿ ಅಜಸ್ರವಾಗಿ ನಮ್ಮನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲಿ—ಅವನು ಯೋಗಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ, ಉಗ್ರಭೀಮ, ಕರಾಳಮುಖ, ಶುದ್ಧ ಚಿನ್ನದಂತೆ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ, ರತ್ನನಿಧಿ, ಅಸುರಾಂತಕನು।
Verse 14
बलिर्मखध्वंसकृते महात्मा स्वां गूढतां योगवपुःस्वरूपः । स दण्डकाश्ठाजिनलक्षणः पुनः क्षितिं च पदाक्रान्तवान् यः स पातु ॥ १५.१४ ॥
ಬಲಿಯ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಧ್ವಂಸಮಾಡಲು ಮಹಾತ್ಮನು ತನ್ನ ಯೋಗಮಯ ದೇಹಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಗುಪ್ತವಾಗಿ ಧರಿಸಿದನು; ದಂಡ, ಕಾಷ್ಠೋಪಕರಣ ಮತ್ತು ಅಜಿನದ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತನಾಗಿ, ಮತ್ತೆ ತನ್ನ ಪಾದದಿಂದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿದವನು—ಅವನೇ ರಕ್ಷಿಸಲಿ।
Verse 15
त्रिःसप्तकृत्वो जगतीं जिगाय जित्वा ददौ कश्यपाय प्रचण्डः । स जामदग्न्योऽभिजनस्य गोप्ता हिरण्यगर्भोऽसुरहा प्रपातु ॥ १५.१५ ॥
ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದು ಬಾರಿ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಜಯಿಸಿ, ಆ ಪ್ರಚಂಡನು ವಿಜಯಾನಂತರ ಅದನ್ನು ಕಶ್ಯಪನಿಗೆ ದಾನಮಾಡಿದನು. ಜಮದಗ್ನಿ ವಂಶಜ, ಕುಲರಕ್ಷಕ, ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭ, ಅಸುರಹಂತಕನು ನಮ್ಮನ್ನು ಕಾಪಾಡಲಿ।
Verse 16
चतुःप्रकारं च वपुर्य आद्यं हैरण्यगर्भप्रतिमानलक्ष्यम् । रामादिरूपैर्बहुरूपभेदश्चकार सोऽस्मानसुरान्तकोऽव्यात् ॥ १५.१६ ॥
ಆದಿಯ ದೇಹವು ಚತುರ್ವಿಧವಾಗಿದ್ದು, ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭನಿಗೆ ಸಮಾನವಾದ ಪ್ರಮಾಣ-ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟವನು. ರಾಮಾದಿ ರೂಪಗಳಿಂದ ಅನೇಕ ವಿಭಿನ್ನ ರೂಪಭೇದಗಳನ್ನು ಅವನು ಧರಿಸಿದನು. ಆ ಅಸುರಾಂತಕನು ನಮ್ಮನ್ನು ಕಾಪಾಡಲಿ।
Verse 17
चाणूरकंसासुरदर्पभीतेर्भीतामराणामभयाय देवः । युगे युगे वासुदेवो बभूव कल्पे भवत्यद्भुतरूपकारी ॥ युगे युगे कल्किनाम्ना महात्मा वर्णस्थितिं कर्त्तुमनेकमूर्त्तिः ॥ १५.१७ ॥
ಚಾಣೂರ, ಕಂಸ ಮತ್ತು ಅಸುರರ ದರ್ಪದಿಂದ ಉಂಟಾದ ಭಯದಿಂದ ಭೀತರಾದ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಅಭಯ ನೀಡಲು ದೇವನು ಯುಗಯುಗಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸುದೇವನಾಗಿ ಅವತರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕಲ್ಪದಲ್ಲೂ ಅವನು ಅದ್ಭುತ ರೂಪಗಳನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ‘ಕಲ್ಕಿ’ ಎಂಬ ಮಹಾತ್ಮನು ಅನೇಕ ಮೂರ್ತಿಗಳೊಂದಿಗೆ ವರ್ಣಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ।
Verse 18
सनातनो ब्रह्ममयः पुराणो न यस्य रूपं सुरसिद्धदैत्याः । पश्यन्ति विज्ञानगतिं विहाय अथोप्यनेकानि समर्च्वयन्ति । मत्स्यादिरूपाणि चरणि सोऽव्यात् ॥ १५.१८ ॥
ಅವನು ಸನಾತನ, ಬ್ರಹ್ಮಮಯ, ಪುರಾತನ—ವಿವೇಕಜ್ಞಾನಮಾರ್ಗವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ದೇವರು, ಸಿದ್ಧರು, ದೈತ್ಯರು ಅವನ ನಿಜರೂಪವನ್ನು ಕಾಣಲಾರರು; ಆದರೂ ಅವನ ಅನೇಕ ಪ್ರಕಟರೂಪಗಳನ್ನು ಆರಾಧಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮತ್ಸ್ಯಾದಿ ರೂಪಧಾರಿ, ಪೂಜ್ಯಪಾದನು ನಮ್ಮನ್ನು ಕಾಪಾಡಲಿ।
Verse 19
नमो नमस्ते पुरुषोत्तमाय पुनश्च भूयोऽपि नमो नमस्ते । नमः पुरस्तादथ पृष्ठतस्ते नयस्व मां मुक्तिपदं नमस्ते ॥ १५.१९ ॥
ಪುರುಷೋತ್ತಮನೇ! ನಿನಗೆ ಮರುಮರು ನಮಸ್ಕಾರ; ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನಮಸ್ಕಾರ. ನಿನ್ನ ಮುಂದೆಗೂ ಹಿಂದೆಗೂ ನಮಃ; ನನ್ನನ್ನು ಮುಕ್ತಿಪದಕ್ಕೆ ನಡೆಸು—ನಿನಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ।
Verse 20
एवं नमस्यतस्तस्य महर्षेर्भावितात्मनः । प्रत्यक्षतां गतो देवः स्वयं चक्रगदाधरः ॥ १५.२० ॥
ಹೀಗೆ ಭಾವಿತಾತ್ಮನಾದ ಮಹರ್ಷಿ ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ, ಸ್ವಯಂ ಚಕ್ರ-ಗದಾಧರನಾದ ದೇವನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷನಾದನು।
Verse 21
तं दृष्ट्वा तस्य विज्ञानं निस्तरङ्गं स्वदेहतः । उत्तस्थौ सोऽपि तं लब्ध्वा तस्मिन् ब्रह्मणि शाश्वते । लयं जगाम देवात्मा त्वपुनर्भवसंज्ञिते ॥ १५.२१ ॥
ತನ್ನದೇಹದಿಂದಲೇ ಉದಯಿಸಿದ ತರಂಗರಹಿತ ಶಾಂತ ವಿಜ್ಞಾನವನ್ನು ನೋಡಿ ಅವನೂ ಎದ್ದು ನಿಂತನು; ಅದನ್ನು ಪಡೆದು ದೇವಾತ್ಮನು ‘ಅಪುನರ್ಭವ’ ಎಂಬ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಶಾಶ್ವತ ಬ್ರಹ್ಮದಲ್ಲಿ ಲೀನನಾದನು।
Frequently Asked Questions
The chapter links disciplined ancestral ritual (śrāddha and pitṛ observance) with moral continuity across generations and lifetimes, culminating in a theological claim that sustained duty and focused praise (stotra) can orient the practitioner toward liberation (apunarbhava) and integration with brahman.
A clear duration marker appears: Gauramukha performs rites for the Pitṛs for twelve years (dvādaśābda). No specific tithi, pakṣa, or māsa is stated in these verses.
Environmental stewardship is implicit through the tīrtha framework: Prabhāsa is presented as a renowned landscape where correct ritual action and remembrance occur. The avatāra sequence—especially Varāha’s descent to lift and stabilize the earth—functions as a narrative ecology, portraying terrestrial preservation as a cosmic responsibility mirrored by human ritual order.
The text identifies Gauramukha with Bhṛgu in another Brahmā-era and situates Mārkaṇḍeya as his descendant (anvayātmaja). It also references Kaśyapa (recipient of the earth in the Paraśurāma episode) and figures embedded in avatāra narratives such as Bali, Cāṇūra, and Kaṃsa.
Ask anything about Adhyaya 15 of the Varaha Purana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free Google sign-in keeps your chat saved across web and the app.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.