Adhyaya 120: Procedure for the Three Daily Twilight Mantra-Observance
Trisandhyā-mantra-upasthāna-vidhiḥ
Ritual-Manual (Sandhyā, Mantra, Devotional Discipline)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ವರಾಹನು ಭೂದೇವಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಂವಾದರೂಪದಲ್ಲಿ ‘ಪರಮ ಗುಹ್ಯ’ ಉಪದೇಶವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ; ಅದು ಸಂಸಾರ-ತರಣಕ್ಕೆ ಸಹಾಯಕ. ಸಮ್ಯಕ್ ಸ್ನಾನದ ನಂತರ ಸಂಯಮಿಯೂ ಭಕ್ತನೂ ಆದ ಸಾಧಕನು ಭಕ್ತಿಭಾವದಿಂದ ಗೌರವಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಉಪಾಸನೆಗೆ ಸಮೀಪಿಸಬೇಕು ಎಂಬ ನಿಯಮವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ವರಾಹನು ತಾನು ಊರ್ಧ್ವ-ಅಧಃ ಹಾಗೂ ಸರ್ವ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಿಸಿರುವವನೆಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ದಿಕ್ಕುಸಂಬಂಧಿತ ವಿಧಿಗಳಿಗೆ ತಾತ್ತ್ವಿಕ ಆಧಾರವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ತ್ರಿಸಂಧ್ಯಾ-ಉಪಸ್ಥಾನ ಕ್ರಮ—ವಿವಿಧ ದಿಕ್ಕುಗಳತ್ತ ಮುಖಮಾಡಿ ನಿಂತು, ಜಲಾಂಜಲಿ ತೆಗೆದು, ನಾರಾಯಣ/ಪುರುಷೋತ್ತಮನನ್ನು ಪ್ರಾಚೀನ, ಅನಂತ, ಮೋಕ್ಷದಾಯಕನೆಂದು ಸ್ತುತಿಸಿ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಮಂತ್ರಗಳನ್ನು ಜಪಿಸಬೇಕು. ಈ ವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ದೀಕ್ಷಿತ ಹಾಗೂ ಸ್ಥಿರನಿಷ್ಠ ಶಿಷ್ಯರಿಗೆ ಮಾತ್ರ ನೀಡಬೇಕೆಂದು ಗುಪ್ತತೆಯನ್ನು ಒತ್ತಿ ಹೇಳಿ, ನಿತ್ಯಾಚರಣೆಯಿಂದ ಪಾಪಕ್ಷಯ, ಧರ್ಮವೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಅಸ್ತಿತ್ವೋನ್ನತಿ ಫಲವೆಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತದೆ।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 120
Verse 1
अथ त्रिसन्ध्यामन्त्रोपस्थानम् ॥ श्रीवराह उवाच ॥ शृणुष्व परमं गुह्यं पूर्वं पृष्टं त्वया धरे ॥ देवि सर्वं प्रवक्ष्यामि संसारतरणं महत्
ಇದೀಗ ತ್ರಿಸಂಧ್ಯಾ ಮಂತ್ರೋಪಸ್ಥಾನದ ವಿಧಿ. ಶ್ರೀವರಾಹನು ಹೇಳಿದರು—ಹೇ ಧರಾ ದೇವಿ, ನೀನು ಹಿಂದೆ ಕೇಳಿದ ಪರಮ ಗುಹ್ಯ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಕೇಳು. ಸಂಸಾರವನ್ನು ದಾಟಿಸುವ ಮಹೋಪಾಯವನ್ನು ನಾನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ.
Verse 2
स्नानं कृत्वा यथान्यायं मम कर्मपरायणाः ॥ उपसर्पन्ति ये भक्त्या कदान्नाशा जितेन्द्रियाः
ವಿಧಿಯಂತೆ ಸ್ನಾನಮಾಡಿ, ನನ್ನ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ನಿರತರಾದವರು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ನನ್ನ ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಾರೆ; ಅವರು ಸರಳ ಆಹಾರವನ್ನು ಸೇವಿಸಿ ಇಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹ ಹೊಂದಿರುತ್ತಾರೆ.
Verse 3
यश्चैवमुच्यते भद्रे मम रूपं सनातनम् ॥ अहमेव वरारोहे सर्वभूतसनातनम्
ಹೇ ಭದ್ರೇ, ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟದ್ದೇ ನನ್ನ ಸನಾತನ ರೂಪ. ಹೇ ವರಾರೋಹೇ, ಎಲ್ಲಾ ಭೂತಗಳಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವ ಸನಾತನ ತತ್ತ್ವ ನಾನೇ.
Verse 4
अधश्चोर्ध्वं च तिर्यक् च अहमेव व्यवस्थितः ॥ दिशां च विदिशां चैव उपर्युपरि भामिनि
ಕೆಳಗೆ, ಮೇಲೆ ಮತ್ತು ಅಡ್ಡವಾಗಿ—ಎಲ್ಲೆಡೆ ನಾನೇ ಸ್ಥಿತನಾಗಿದ್ದೇನೆ; ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಉಪದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿಯೂ, ಹೇ ಭಾಮಿನಿ, ಮೇಲ್ಮೇಲಾಗಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ನಾನೇ.
Verse 5
सर्वथा वन्दनीयास्ते मम भक्तेन सर्वदा ॥ क्रियासमूह युक्तेन यदीच्छेत्परमां गतिम्
ಪರಮ ಗತಿಯನ್ನು ಬಯಸುವವನು, ನನ್ನ ಭಕ್ತನು, ವಿಧಿಪೂರ್ವಕ ಕ್ರಿಯಾಸಮೂಹಗಳಿಂದ ಯುಕ್ತನಾಗಿ, ನಿನ್ನನ್ನು ಸದಾ ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ವಂದನೀಯಳಾಗಿ ಪೂಜಿಸಬೇಕು.
Verse 6
अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि गुह्यं लोके महद्यशः ॥ यथा वै वन्दनीयास्ते मम मार्गानुसारिणः
ನಾನು ನಿನಗೆ ಇನ್ನೊಂದು ವಿಷಯವನ್ನು ಹೇಳುವೆನು—ಅದು ಗುಹ್ಯವಾದರೂ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯಾದುದು—ನನ್ನ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವವರು ಹೇಗೆ ವಂದನೀಯರಾಗಬೇಕೆಂಬುದು.
Verse 7
कृत्वापि परमं कर्म बुद्धिमादाय तद्विधाम् ॥ ततः पूर्वमुखो भूत्वा पुनर्गृह्य जलाञ्जलिम्
ಪ್ರಧಾನ ಕರ್ಮವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿದ ಮೇಲೂ, ಆ ವಿಧಿಗೆ ತಕ್ಕ ಬುದ್ಧಿ-ಭಾವವನ್ನು ಧರಿಸಿ, ನಂತರ ಪೂರ್ವಮುಖನಾಗಿ ಮತ್ತೆ ಜಲಾಂಜಲಿಯನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಬೇಕು.
Verse 8
ॐ नमो नारायणेत्युक्त्वा इमं मन्त्रमुदीरयेत्
“ಓಂ ನಮೋ ನಾರಾಯಣ” ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಈ ಮಂತ್ರವನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸಬೇಕು.
Verse 9
यजामहे धर्मपरायणोद्भवं नारायणं सर्वलोकप्रधानम् ॥ ईशानमाद्यं पुरुषं पुराणं संसारमोक्षाय कृपाकरं तम्
ಧರ್ಮಪರಾಯಣತೆಯಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸಿದ, ಸರ್ವಲೋಕಗಳ ಪ್ರಧಾನನಾದ ನಾರಾಯಣನನ್ನು ನಾವು ಯಜಿಸುತ್ತೇವೆ—ಅವನೇ ಈಶಾನ, ಆದ್ಯ ಪುರುಷ, ಪುರಾಣ; ಸಂಸಾರಮೋಕ್ಷಕ್ಕಾಗಿ ಕೃಪಾಕರನಾದ ಅವನನ್ನೇ.
Verse 10
मन्त्राः ऊचुः ॥ यथा तु देवः प्रथमादिकर्ता पुराणकल्पश्च यथा विभूतिः ॥ तथा स्थितं चादिमनन्तरूपममोघसङ्कल्पमनन्तमीḍe ॥
ಮಂತ್ರಗಳು ಹೇಳಿದರು: ದೇವನು ಮೊದಲನೆಯವನು, ಆದಿಕರ್ತನಾಗಿರುವಂತೆ, ಪುರಾಣಕ್ರಮ, ಕಲ್ಪ ಮತ್ತು ಅವನ ವಿಭೂತಿಯೂ ಹಾಗೆಯೇ. ಹಾಗೆಯೇ ಸ್ಥಿತನಾಗಿ, ಆದಿರಹಿತನಾಗಿ, ಅನಂತರೂಪನಾಗಿ, ಅಮೋಘಸಂಕಲ್ಪನಾಗಿ, ಅನಂತನಾದ ಅವನನ್ನು ನಾನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತೇನೆ.
Verse 11
ततस्तेनैव कालेन पुनर्गृह्य जलाञ्जलिम् ॥ तेनैव चास्य योगेन भूत्वा चैवोत्तरामुखः ॥ नमो नारायणेत्युक्त्वा इमं मन्त्र मुदीरयेत् ॥
ನಂತರ ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಅಂಜಲಿಯಲ್ಲಿ ಜಲವನ್ನು ಹಿಡಿದು, ಅದೇ ಯೋಗನಿಯಮದಿಂದ ಉತ್ತರಮುಖನಾಗಿ, “ನಮೋ ನಾರಾಯಣಾಯ” ಎಂದು ಹೇಳಿ ಈ ಮಂತ್ರವನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸಬೇಕು।
Verse 12
यजामहे दिव्यं परं पुराणमनादिमध्यान्तमनन्तरूपम् ॥ भवोद्भवं विश्वकरं प्रशान्तं संसारमोक्षावहमद्वितीयम् ॥ १३॥ ततस्तेनैव कालेन भूत्वा वै दक्षिणामुखः ॥ नमः पुरुषोत्तमायेत्युक्त्वा इमं मन्त्र मुदीरयेत् ॥
ನಾವು ಆ ದಿವ್ಯ, ಪರಮ, ಪುರಾತನ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತೇವೆ—ಅವನಿಗೆ ಆದಿ-ಮಧ್ಯ-ಅಂತ್ಯವಿಲ್ಲ; ಅನಂತರೂಪನು; ಭವೋದ್ಭವನು; ವಿಶ್ವಕರ್ತನು; ಪ್ರಶಾಂತನಾಗಿರುವನು; ಸಂಸಾರಮೋಕ್ಷಪ್ರದನು; ಅದ್ವಿತೀಯನು. ನಂತರ ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಿಣಮುಖನಾಗಿ “ನಮಃ ಪುರುಷೋತ್ತಮಾಯ” ಎಂದು ಹೇಳಿ ಈ ಮಂತ್ರವನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸಬೇಕು।
Verse 13
यजामहे यज्ञमहो रूपं तु सत्यं ऋतं च कालादिमरूपमाद्यम् ॥ अनन्यरूपं च महानुभावं संसारमाक्षोय कृतावतारम् ॥
ನಾವು ಆ ಯಜ್ಞಸ್ವರೂಪನನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತೇವೆ—ಅದ್ಭುತ ರೂಪವಂತನಾದ ಅವನು ಸತ್ಯವೂ ಋತವೂ (ಧರ್ಮನಿಯಮ) ಆಗಿದ್ದಾನೆ; ಕಾಲಾದಿಗಳಿಗಿಂತ ಅತೀತವಾದ ಆದ್ಯರೂಪನು; ಅನನ್ಯರೂಪ, ಮಹಾನುಭಾವ; ಸಂಸಾರದ ಪ್ರವಾಹದ ಹಿತಾರ್ಥವಾಗಿ ಅವತಾರವನ್ನು ಧರಿಸಿದವನು।
Verse 14
काष्ठकृत्यस्ततो भूत्वा कृत्वा चेन्द्रियनिग्रहम् ॥ अच्युते तु मनः कृत्वा इमं मन्त्र मुदाहरेत् ॥
ನಂತರ ಕಾಷ್ಠದಂತೆ ಸ್ಥಿರನಾಗಿ, ಇಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹವನ್ನು ಮಾಡಿ, ಅಚ್ಯುತನಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ಈ ಮಂತ್ರವನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸಬೇಕು।
Verse 15
यजामहे सोमपं भवन्तं ते सोमार्कनेत्रं शतपत्रनेत्रम् ॥ जगत्प्रधानं ननु लोकनाथं मृत्युत्रिसंसारविमोक्षणं च ॥
ಹೇ ಸೋಮಪ, ನಾವು ನಿಮ್ಮನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತೇವೆ; ನಿಮ್ಮ ಕಣ್ಣುಗಳು ಚಂದ್ರ ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯ, ನಿಮ್ಮ ದೃಷ್ಟಿ ಶತಪತ್ರ ಕಮಲದಂತೆ; ನೀವು ಜಗತ್ತಿನ ಆಧಾರ, ಲೋಕನಾಥ, ಮತ್ತು ಮರಣ ಹಾಗೂ ತ್ರಿವಿಧ ಸಂಸಾರಬಂಧನಗಳಿಂದ ವಿಮೋಚಕನು।
Verse 16
त्रिषु सन्ध्यास्वनेनैव विधिना कुर्यान्मम च कर्म तत् ॥ बुद्ध्या युक्त्या च मत्या च यदीच्छेत्परमां गतिम् ॥
ಮೂರು ಸಂಧ್ಯಾಕಾಲಗಳಲ್ಲಿ ಇದೇ ವಿಧಿಯಿಂದ ನನ್ನ ಈ ಕರ್ಮವನ್ನು ಆಚರಿಸಬೇಕು. ಪರಮಗತಿಯನ್ನು ಬಯಸುವವನು ಬುದ್ಧಿ, ಯುಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಸಂಕಲ್ಪದಿಂದ ಯುಕ್ತನಾಗಿ ಮಾಡಲಿ.
Verse 17
गुह्यानां परमं गुह्यं योगानां परमो निधिः ॥ सांख्यानां परमं सांख्यं कर्मणां कर्म चोत्तमम् ॥
ಇದು ಗುಹ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಪರಮ ಗುಹ್ಯ; ಯೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಪರಮ ನಿಧಿ; ಸಾಂಖ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಪರಮ ಸಾಂಖ್ಯ; ಮತ್ತು ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಕರ್ಮ.
Verse 18
एतन्मरणकालेऽपि गुह्यं विष्णुप्रभाषितम् ॥ बुद्ध्या धारयितव्यं न विस्मर्तव्यं कदाचन ॥
ಮರಣಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ವಿಷ್ಣು ಪ್ರಭಾಷಿತವಾದ ಈ ಗುಹ್ಯ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಧರಿಸಬೇಕು; ಎಂದಿಗೂ ಮರೆತಬಾರದು.
Verse 19
य एतत्पठते नित्यं कल्पोच्छ्रायी दृढव्रतः ॥ ममापि हृदये नित्यं स तिष्ठति न संशयः ॥
ಯಾರು ಇದನ್ನು ನಿತ್ಯ ಪಠಿಸುತ್ತಾನೋ—ದೃಢವ್ರತನಾಗಿ, ಕಲ್ಪಪರ್ಯಂತ ಉನ್ನತನಾಗಿ—ಅವನು ನಿತ್ಯ ನನ್ನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿಯೇ ತಂಗಿರುತ್ತಾನೆ; ಸಂಶಯವೇ ಇಲ್ಲ.
Verse 20
य एतेन विधानॆन त्रिसन्ध्यं कर्म कारयेत् ॥ तिर्यग्योनिविनिर्मुक्तो मम लोकं स गच्छति ॥
ಈ ವಿಧಾನದಂತೆ ತ್ರಿಸಂಧ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಕರ್ಮವನ್ನು ಆಚರಿಸುವವನು ತಿರ್ಯಗ್ಯೋನಿ ಜನ್ಮಗಳಿಂದ ವಿಮುಕ್ತನಾಗಿ ನನ್ನ ಲೋಕವನ್ನು ಸೇರುತ್ತಾನೆ.
Verse 21
ततः पश्चान्मुखो भूत्वा पुनर्गृह्य जलाञ्जलिम् ॥ द्वादशाक्षरमुच्चार्य इमं मन्त्रमुदीरयेत् ॥
ನಂತರ ಪಶ್ಚಿಮಮುಖನಾಗಿ, ಮತ್ತೆ ಅಂಜಲಿಯಲ್ಲಿ ಜಲವನ್ನು ಹಿಡಿದು, ದ್ವಾದಶಾಕ್ಷರಿಯನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸಿ ಈ ಮಂತ್ರವನ್ನು ಜಪಿಸಬೇಕು।
Verse 22
एतन्न दद्यान्मूर्खाय पिशुनाय शठाय च ॥ दीक्षितायैव दातव्यं सुशिष्याय दृढाय च ॥
ಈ (ಮಂತ್ರವನ್ನು) ಮೂರ್ಖನಿಗೆ, ಪಿಶುನನಿಗೆ, ಶಠನಿಗೆ ಕೊಡಬಾರದು; ದೀಕ್ಷಿತನಾದ ಸುಶಿಷ್ಯನಿಗೂ ದೃಢನಿಗೂ ಮಾತ್ರ ನೀಡಬೇಕು।
Frequently Asked Questions
The text frames disciplined daily practice—purification (snāna), self-restraint (jitendriya), and reverent mantra-recitation—as a method for saṃsāra-taraṇa (crossing cyclic existence). Philosophically, it emphasizes a pervading divine presence across all directions and states that consistent, properly performed trisandhyā observance supports moral steadiness and liberation-oriented life.
No tithi, nakṣatra, month, or seasonal markers are specified. The timing is structured by the three daily sandhyās (twilight junctions), implying routine observance at the standard dawn, midday junction, and dusk periods rather than a calendrical festival schedule.
While it does not present explicit ecological prescriptions, the Varāha–Pṛthivī dialogic frame and the emphasis on purification, restraint, and orderly daily rites can be read as an ethic of terrestrial stability: regulated human conduct is portrayed as harmonizing the practitioner with the world’s directional/cosmological order, indirectly supporting the maintenance of balance associated with Pṛthivī.
No royal dynasties, sages’ lineages, or administrative figures are named. The chapter’s references are primarily theological and liturgical, centered on Nārāyaṇa/Puruṣottama and on the qualified teacher-to-disciple transmission (dīkṣita, suśiṣya) of secret ritual knowledge.