
Guḍadhenu-māhātmya
Ritual-Manual (Dāna-vidhi and Phalaśruti)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ವರಾಹ–ಪೃಥಿವೀ ಸಂವಾದದಲ್ಲಿ ಗುಡಧೇನು-ದಾನದ (ಗುಡದಿಂದ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಗೋವಿನ ರೂಪದ ದಾನ) ವಿಧಿವಿಧಾನವನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಭೂಮಿಶುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಆಸನಸಂಯೋಜನೆಯ ನಂತರ ಗುಡಾದಿ ದ್ರವ್ಯಗಳಿಂದ ಧೇನು ರೂಪ ನಿರ್ಮಾಣ—ಕೊಂಬು, ಮುಖ, ಹಲ್ಲು, ಕತ್ತು, ಬಾಲ, ಖುರ, ಆವರಣ, ಆಭರಣಗಳ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ನಿಯಮಗಳು; ನವನೀತ-ಸ್ತನಗಳು ಮತ್ತು ಫಲಾಲಂಕಾರಗಳಂತಹ ಮಂಗಳಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸುವುದನ್ನೂ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ದಾನವನ್ನು ತೂಕ/ಸಾಮರ್ಥ್ಯಾನುಸಾರ ಶ್ರೇಷ್ಠ, ಮಧ್ಯಮ, ಅಧಮ ಎಂದು ವಿಭಾಗಿಸಿ, ಗೃಹಸ್ಥರ ಸಂಪತ್ತಿಗೆ ತಕ್ಕ ಪ್ರಮಾಣದಾನವನ್ನು ಒತ್ತಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಗಂಧ-ಪುಷ್ಪಗಳಿಂದ ಪೂಜೆ ಮಾಡಿ ಶ್ರೋತ್ರಿಯ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ದಾನ, ವಿಶೇಷ ಮಂತ್ರಜಪ, ಹಾಗೂ ಛತ್ರ, ಪಾದುಕಾ ಮುಂತಾದ ಉಪದಾನಗಳನ್ನು ನೀಡುವ ವಿಧಿಯಿದೆ. ಫಲಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿ ಅನಿಷ್ಟನಾಶ, ಸಮೃದ್ಧಿ, ವಿಷ್ಣುಲೋಕಪ್ರಾಪ್ತಿ ಹೇಳಿ, ಅಯನ, ವಿಷುವ, ವ್ಯತೀಪಾತ ಮತ್ತು ದಿನಾಂತಕಾಲ ದಾನಕ್ಕೆ ಶುಭವೆಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.
Verse 1
गुडधेनुमाहात्म्यम् होतॊवाच— गुडधेनुं प्रवक्ष्यामि सर्वकामार्थसाधिनीम् । अनुलिप्ते महीपृष्ठे कृष्णाजिनकुशास्तृते ॥ १०२-१ ॥ तस्योपरिकृतं वस्त्रं गुडमानिय पुष्कलम् । कृत्वा गुडमयीं धेनुं सवसाङ्कास्यदेहिनीम् ॥
ಹೋತೃನು ಹೇಳಿದನು—ಸರ್ವಕಾಮಾರ್ಥಸಾಧಿನಿಯಾದ ‘ಗುಡಧೇನು’ವನ್ನು ನಾನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ. ಲೇಪಿತ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಕೃಷ್ಣಾಜಿನ ಮತ್ತು ಕುಶವನ್ನು ಹಾಸಿ, ಅದರ ಮೇಲೆ ವಸ್ತ್ರವನ್ನು ಇಡಬೇಕು; ನಂತರ ಬಹಳ ಗುಡವನ್ನು ತಂದು, ಅಂಗೋಪಾಂಗಗಳೊಡನೆ ದೇಹರೂಪ ಹೊಂದಿದ ಗುಡಮಯ ಧೇನುವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಬೇಕು.
Verse 2
सौवर्णे मुखशृङ्गे च दन्ताश्च मणिमौक्तिकैः । ग्रीवा रत्नमयी त्वस्या घ्राणं गन्धमयं तथा ॥
ಅದರ ಮುಖವೂ ಕೊಂಬುಗಳೂ ಸ್ವರ್ಣಮಯವಾಗಿರಲಿ; ಹಲ್ಲುಗಳು ಮಣಿ ಮತ್ತು ಮುತ್ತುಗಳಿಂದಿರಲಿ. ಅದರ ಕತ್ತು ರತ್ನಮಯವಾಗಿರಲಿ; ಹಾಗೆಯೇ ಅದರ ಮೂಗು ಸುಗಂಧದ ದ್ರವ್ಯಗಳಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾಗಿರಲಿ.
Verse 3
शृङ्गे त्वगुरुकाष्ठेन पृष्ठं ताम्रमयं तथा । पुच्छं क्षौममयं तस्याः सर्वाभरणभूषिताम् ॥
ಅದರ ಕೊಂಬುಗಳು ಅಗರು-ಕಾಷ್ಠದಿಂದ ಮಾಡಲ್ಪಡಲಿ; ಅದರ ಬೆನ್ನು ಸಹ ತಾಮ್ರಮಯವಾಗಿರಲಿ. ಅದರ ಬಾಲವು ಕ್ಷೌಮ (ಲಿನನ್)ದಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾಗಿದ್ದು, ಸರ್ವ ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಲ್ಪಡಲಿ.
Verse 4
इक्षुपादां रौप्यखुरां कम्बलं पट्टसूत्रकम् । आच्छाद्य पट्टवस्त्रेण घण्टाचामरभूषिताम् ॥
ಅದರ ಕಾಲುಗಳು ಇಕ್ಷು (ಕಬ್ಬು)ದಿಂದ ಇರಲಿ ಮತ್ತು ಖುರಗಳು ರೌಪ್ಯಮಯವಾಗಿರಲಿ; ಕಂಬಳ ಹಾಗೂ ಪಟ್ಟ-ಸೂತ್ರ (ರೇಷ್ಮೆ ದಾರ) ಅಲಂಕಾರ ಇರಲಿ. ಪಟ್ಟವಸ್ತ್ರದಿಂದ ಮುಚ್ಚಿ, ಗಂಟೆ ಮತ್ತು ಚಾಮರಗಳಿಂದ ಭೂಷಿಸಲಿ.
Verse 5
प्रशस्तपत्रश्रवणां नवनीतस्तनीं बुधः । फलैर्नानाविधैस्तस्या उपशोभाम्प्रकल्पयेत् ॥
ಬುದ್ಧಿವಂತನು ಅದರ ಕಿವಿಗಳನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಎಲೆಗಳಂತೆ ರೂಪಿಸಿ, ಅದರ ಸ್ತನಗಳನ್ನು ನವನೀತ (ತಾಜಾ ಬೆಣ್ಣೆ)ದಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಲಿ. ಅನೇಕ ವಿಧದ ಫಲಗಳಿಂದ ಅದರ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಶೋಭೆಯನ್ನು ಏರ್ಪಡಿಸಲಿ.
Verse 6
उत्तमा गुडधेनुः स्यात्सदा धाराचतुष्टयम् । भागार्धेन तु तौल्येन चतुर्थांशेन वत्सकम् ॥
‘ಉತ್ತಮ’ ಗುಡಧೇನು ಸದಾ ಗುಡದ ನಾಲ್ಕು ಧಾರೆಗಳು (ನಿರಂತರ ಪ್ರವಾಹ) ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ತೂಕದ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ ದೇಹವನ್ನು ಅರ್ಧಭಾಗದಿಂದ, ವತ್ಸಕ (ಕರು)ವನ್ನು ಚತುರ್ಥಾಂಶದಿಂದ ಮಾಡಬೇಕು.
Verse 7
मध्यमाच तदर्धेन भारेणैकेन चाधमा । वित्तहीनो यथाशक्त्या शतैरष्टाभिरेव च ॥
ಮಧ್ಯಮ ದಾತನು ಆ ಪ್ರಮಾಣದ ಅರ್ಧದಿಂದ ಮಾಡಲಿ; ಅಧಮ ದಾತನು ಒಂದು ಭಾರ ಪ್ರಮಾಣದಿಂದ ಮಾಡಲಿ. ಧನವಿಲ್ಲದವನು ತನ್ನ ಶಕ್ತಿಯಂತೆ ಎಂಟು ನೂರು (ಪ್ರಮಾಣ)ದಿಂದಲಾದರೂ ಅರ್ಪಿಸಲಿ.
Verse 8
अत ऊर्ध्वन्तु कर्तव्या गृहीवित्तानुसारतः । गन्धपुष्पादिभिः पूज्य ब्राह्मणाय निवेदयेत् ॥ श्रोत्रियाय प्रदातव्या सहस्रकनकेन तु । तदर्धेन महाराज तस्याप्यर्धेन वा पुनः ॥
ಇದರಿಂದ ಮುಂದಕ್ಕೆ ಗೃಹಸ್ಥನು ತನ್ನ ಧನಸಾಮರ್ಥ್ಯಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಈ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು. ಗಂಧಪುಷ್ಪಾದಿಗಳಿಂದ ಪೂಜಿಸಿ ಅದನ್ನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ನಿವೇದಿಸಬೇಕು. ಶ್ರೋತ್ರಿಯನಿಗೆ ಸಾವಿರ ಸ್ವರ್ಣದೊಂದಿಗೆ ದಾನ ಕೊಡಬೇಕು; ಅಥವಾ, ಓ ಮಹಾರಾಜ, ಅದರ ಅರ್ಧ, ಅಥವಾ ಮತ್ತೆ ಅದರ ಅರ್ಧವೂ.
Verse 9
शतेन वा शतार्धेन यथाशक्त्या निवेदयेत् । गन्धपुष्पादिभिः पूज्य मुद्रिकाकर्णपत्रकैः ॥
ಅಥವಾ ನೂರಿನಿಂದ, ಅಥವಾ ಐವತ್ತಿನಿಂದ—ತನ್ನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ—ನಿವೇದಿಸಬೇಕು. ಗಂಧಪುಷ್ಪಾದಿಗಳಿಂದ ಹಾಗೂ ಉಂಗುರಗಳು ಮತ್ತು ಕರ್ಣಾಭರಣಗಳು (ಕರ್ಣಪತ್ರಕ)ಗಳಿಂದ ಪೂಜಿಸಿ (ಅರ್ಪಿಸಬೇಕು).
Verse 10
छत्रिकापादुके दत्त्वा इमं मन्त्रं उदीरयेत् । गुडधेनो महावीर्ये सर्वसम्पत्प्रदे शुभे ॥
ಛತ್ರಿ ಮತ್ತು ಪಾದುಕೆಯನ್ನು ನೀಡಿ ಈ ಮಂತ್ರವನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸಬೇಕು: “ಓ ಗುಡಧೇನು! ಮಹಾವೀರ್ಯವತೀ, ಶುಭೇ, ಸರ್ವಸಂಪತ್ತನ್ನು ನೀಡುವವಳೇ.”
Verse 11
दानादस्माच्च भो देवि भक्ष्यभोज्यं प्रयच्छ मे । प्राङ्मुखोऽपि दाता च ब्राह्मणाय निवेदयेत् ॥
“ಓ ದೇವಿ! ಈ ದಾನದಿಂದ ನನಗೆ ಭಕ್ಷ್ಯವೂ ಭೋಜ್ಯವೂ ದಯಪಾಲಿಸು.” ದಾತನು ಪೂರ್ವಮುಖನಾಗಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ನಿವೇದಿಸಬೇಕು.
Verse 12
वाचा कृतं कर्मकृतं मनसा यद्विचिन्तितम् । मानकूटं तुलाकूटं कन्यागोऽर्थे उदाहृतम् ॥
ವಾಣಿಯಿಂದ ಮಾಡಿದುದು, ಕರ್ಮದಿಂದ ಮಾಡಿದುದು, ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಚಿಂತಿಸಿದುದು—ಅಳತೆಯಲ್ಲಿ ಮೋಸ ಮತ್ತು ತೂಕದಲ್ಲಿ ಮೋಸ—ಇವು ಇಲ್ಲಿ ಲಾಭಾರ್ಥವಾಗಿ ಮಾಡಿದ ದುಷ್ಕೃತ್ಯದ ಉದಾಹರಣೆಗಳೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
Verse 13
अनृतं नाशमायाति गुडधेनो द्विजार्पिता । दीयमानां प्रपश्यन्ति ते यान्ति परमां गतिम् ॥ यत्र क्षोरवहा नद्यः घृतपायसकर्दमाः । ऋषयो मुनयः सिद्धास्तत्र गच्छन्ति धेनुदाः ॥
ಗುಡಧೇನುವನ್ನು ದ್ವಿಜನಿಗೆ (ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ) ಅರ್ಪಿಸಿದಾಗ ಅಸತ್ಯ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ. ದಾನವಾಗುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡುವವರು ಪರಮಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಎಲ್ಲಿ ಹಾಲಿನ ನದಿಗಳು ಹರಿದು, ತುಪ್ಪ ಮತ್ತು ಪಾಯಸದ ಕೆಸರು ಇರುವುದೋ—ಅಲ್ಲಿ ಋಷಿಗಳು, ಮುನಿಗಳು, ಸಿದ್ಧರು ಹೋಗುತ್ತಾರೆ; ಆ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಗೋ-ದಾನಿಗಳು ಕೂಡ ಸೇರುತ್ತಾರೆ.
Verse 14
दश पूर्वान्दश परानात्भानञ्चैकविंशतिम् । विष्णुलोकं नयत्याशु गुडधेनोः प्रसादतः ॥
ಗುಡಧೇನುವಿನ ಪ್ರಸಾದದಿಂದ ಹತ್ತು ಪೂರ್ವಜರು, ಹತ್ತು ವಂಶಜರು ಮತ್ತು ತಾನೇ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯವನಾಗಿ ಸೇರಿ, ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ವಿಷ್ಣುಲೋಕಕ್ಕೆ ನಯವಾಗುತ್ತಾರೆ.
Verse 15
अयने विषुवे पुण्ये व्यतीपाते दिनक्षये । सर्वदैव प्रदातव्या पात्रं दृष्ट्वा महामते ॥
ಅಯನ, ವಿಷುವ, ಪುಣ್ಯ ವ್ಯತೀಪಾತ ಮತ್ತು ದಿನಕ್ಷಯದಲ್ಲಿ—ನಿಜವಾಗಿ ಸದಾಕಾಲವೂ—ಹೇ ಮಹಾಮತೇ, ಯೋಗ್ಯ ಪಾತ್ರವನ್ನು ನೋಡಿ ಇದನ್ನು ದಾನ ಮಾಡಬೇಕು.
Verse 16
श्रद्धान्वितेन दातव्या भुक्तिमुक्तिफलप्रदा । सर्वकामप्रदा नित्यं सर्वपापहरास्मृता ॥
ಇದನ್ನು ಶ್ರದ್ಧೆಯೊಂದಿಗೆ ದಾನ ಮಾಡಬೇಕು; ಇದು ಭುಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಮುಕ್ತಿಯ ಫಲವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಇದು ನಿತ್ಯ ಸರ್ವಕಾಮಪ್ರದ ಹಾಗೂ ಸರ್ವಪಾಪಹರ ಎಂದು ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.
Verse 17
गुडधेनोः प्रसादात्तु सौभाग्यमखिल भवेत् । वैष्णवं पदमाप्नोति दौर्गत्यन्तस्य नश्यति ॥
ಗುಡಧೇನುವಿನ ಪ್ರಸಾದದಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಸೌಭಾಗ್ಯ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅವನು ವೈಷ್ಣವ ಪದವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ; ಅವನ ದೌರ್ಭಾಗ್ಯ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ.
Verse 18
दशद्वादशसाहस्रा दश चाष्टौ च जन्मनि । न शोकदुःखदौर्गत्यं तस्य सञ्जायते क्वचित् ॥
ಹತ್ತು ಅಥವಾ ಹನ್ನೆರಡು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಹತ್ತು ಮತ್ತು ಎಂಟು ಜನ್ಮಗಳವರೆಗೆ ಕೂಡ, ಅವನಿಗೆ ಎಂದಿಗೂ ಶೋಕ, ದುಃಖ ಮತ್ತು ದುರ್ಗತಿ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ।
Verse 19
इति पठति शृणोति चेह सम्यक् मतिमपि ददाति योजनानाम् । स इह विभवैश्चिरं वसित्वा वसति चिरं दिवि देवतादिपूज्यः ॥
ಹೀಗೆ ಇಲ್ಲಿ ಸಮ್ಯಕವಾಗಿ ಪಠಿಸಿ ಶ್ರವಣ ಮಾಡುವವನು, ಯೋಜನಗಳಷ್ಟು ವ್ಯಾಪಿಸುವ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನೂ ದಾನ ಮಾಡುವವನು, ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘಕಾಲ ವೈಭವದಿಂದ ವಾಸಿಸಿ, ನಂತರ ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿಯೂ ದೀರ್ಘಕಾಲ ದೇವತೆಗಳಾದಿಗಳಿಂದ ಪೂಜಿತನಾಗಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾನೆ।
The text frames prosperity and social stability as outcomes of disciplined redistribution: household resources are converted into a structured donation (guḍadhenu) and transferred to a qualified recipient (śrotriya brāhmaṇa). The internal logic emphasizes proportional giving (yathā-śakti), ritual accountability (warnings about deceit in measures), and the conversion of private wealth into public merit through regulated generosity—an ethic that can be read as sustaining communal welfare and reducing hardship.
The chapter recommends giving at ayana (solstitial transition points), viṣuva (equinox), vyatīpāta (a calendrical/astronomical conjunction regarded as potent), and dina-kṣaya (the close of the day). It also states that the gift may be offered “always,” provided a worthy recipient (pātra) is identified.
Although the passage is primarily a donation-ritual manual, its earth-centered implication lies in regulating consumption and converting agricultural/food-value goods (guḍa, dairy symbolism, fruits, textiles) into a socially redistributed offering. The repeated emphasis on measured, means-based giving (gṛha-vitta-anusāra) and avoidance of fraudulent weighing (tulā-kūṭa) can be interpreted as an early normative framework for sustainable household economy that indirectly supports terrestrial well-being—consistent with the Varāha–Pṛthivī discourse tradition.
No dynastic lineages are specified in the provided passage. Cultural roles invoked include the donor (dātā), the qualified Vedic recipient (śrotriya brāhmaṇa), and generalized sacred communities (ṛṣayaḥ, munayaḥ, siddhāḥ) in the phalaśruti’s otherworldly landscape. A royal addressee is implied by the vocative “mahārāja,” but without identification.