Adhyaya 100: Ritual Procedure for the Donation of the ‘Water-Cow’ (Jaladhenu)
Jaladhenu-dāna-vidhi
Ritual-Manual (Dāna-vidhi) with soteriological merit claims
ವರಾಹ–ಪೃಥಿವೀ ಸಂವಾದದಲ್ಲಿ ಈ ಅಧ್ಯಾಯವು ಜಲಧೇನು-ದಾನದ ವಿಧಿಯನ್ನು ನಿಯಮರೂಪದಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಗೋಚರ್ಮ-ಪರಿಮಿತ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಗೋಮಯದಿಂದ ಲೇಪಿಸಿ ಮಂಡಲ ಸಿದ್ಧಮಾಡಿ, ಸುಗಂಧ ಜಲದಿಂದ ತುಂಬಿದ ಕುಂಭವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕು. ಆ ಕುಂಭದ ಸುತ್ತ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ದ್ರವ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಆಭರಣಗಳಿಂದ ‘ಹಸು’ ಹಾಗೂ ‘ಕರು’ ರೂಪವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿ, ನಾಲ್ಕು ಪಾತ್ರೆಗಳಲ್ಲಿ ಘೃತ, ದಧಿ, ಮಧು, ಶರ್ಕರೆಯನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿ ಪೂಜೋಪಚಾರ ಮಾಡಬೇಕು; ಕುಂಭದಲ್ಲಿ ಪಂಚರತ್ನಗಳು ಮತ್ತು ಗಂಧದ್ರವ್ಯಗಳನ್ನು ಇಡಲು ಹೇಳಿದೆ. ದಾನಗ್ರಾಹಿ ಶ್ರೋತ್ರಿಯ, ಅಹಿತಾಗ್ನಿ, ವೇದಪಾರಗನಾಗಿರಬೇಕು ಎಂದು ಒತ್ತಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ; ದಾತ, ವಿಧಿ ನಡೆಸಿಸುವವ, ಗ್ರಹೀತ—ಮೂರಿಗೂ ಪುಣ್ಯಭಾಗ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಈ ಕರ್ಮ ಪಾವನ, ಮಹಾಪಾಪವಿಮೋಚಕ, ವಿಷ್ಣುಲೋಕಪ್ರದ ಎಂದು ಕೀರ್ತಿತವಾಗಿದ್ದು, ಪೃಥಿವೀಧಾರಣೆಗೆ ಜಲದ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 100
Verse 1
अथ जलधेनुदानविधिः ॥ होतोवाच ॥ जलधेनुं प्रवक्ष्यामि पुण्येऽह्नि विधिपूर्वकम् ॥ गोचर्ममात्रं भूभागं गोमयेनोपलेपयेत्
ಇದೀಗ ಜಲಧೇನು-ದಾನವಿಧಿ. ಹೋತೃ ಹೇಳಿದರು: ಶುಭ ದಿನದಲ್ಲಿ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಜಲಧೇನುವನ್ನು ನಾನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ. ಗೋಚರ್ಮಮಾತ್ರದ ಭೂಭಾಗವನ್ನು ಗೋಮಯದಿಂದ ಲೇಪಿಸಬೇಕು.
Verse 2
तत्र मध्ये तु राजेन्द्र पूर्णं कुम्भं च विन्यसेत् ॥ जलपूर्णं सुगन्धाढ्यं कर्पूरागुरुचन्दनैः
ಆ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದ ಸ್ಥಳದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ, ಹೇ ರಾಜೇಂದ್ರ, ನೀರಿನಿಂದ ತುಂಬಿದ ಪೂರ್ಣ ಕುಂಭವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕು; ಅದು ಕರ್ಪೂರ, ಅಗುರು ಮತ್ತು ಚಂದನಗಳಿಂದ ಸುಗಂಧಯುಕ್ತವಾಗಿರಲಿ.
Verse 3
वासितं गन्धतोयेन तां धेनुं परिकल्पयेत् ॥ वत्सं तथापरं कल्प्य जलेन परिपूरितम् ॥
ಸುಗಂಧಿತ ನೀರಿನಿಂದ ಅದನ್ನು ವಾಸನೆಯುಕ್ತಗೊಳಿಸಿ ಆ ಧೇನುವನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಬೇಕು; ಹಾಗೆಯೇ ಮತ್ತೊಂದು ವತ್ಸವನ್ನೂ ರೂಪಿಸಿ ನೀರಿನಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣ ತುಂಬಿಸಬೇಕು.
Verse 4
वर्द्धनीकं महाराज यन्त्रपुष्पैः समन्वितम् ॥ दूर्वाङ्कुरैरुपस्तीऱ्य स्रग्भिश्चैव विभूषितम् ॥
ಓ ಮಹಾರಾಜ, ಯಂತ್ರಪುಷ್ಪಗಳಿಂದ ಸಮನ್ವಿತವಾದ ವರ್ಧ್ಧನೀಕ ಪಾತ್ರವನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿ; ಅದನ್ನು ತಾಜಾ ದೂರ್ವಾ ಅಂಕುರಗಳಿಂದ ಹಾಸಿ, ಹಾರಗಳಿಂದಲೂ ಅಲಂಕರಿಸಿರಿ।
Verse 5
पञ्चरत्नानि निक्षिप्य तस्मिन् कुम्भे नराधिप ॥ मांसीमुशीरं कुष्ठं च तथा शैलेयबालुकम् ॥
ಓ ನರಾಧಿಪ, ಆ ಕುಂಭದಲ್ಲಿ ಪಂಚರತ್ನಗಳನ್ನು ಇಟ್ಟು, ನಂತರ ಮಾಂಸೀ, ಉಶೀರ, ಕುಷ್ಠ ಹಾಗೂ ಶೈಲೇಯ ಮತ್ತು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಮರಳನ್ನೂ ಸೇರಿಸಿರಿ।
Verse 6
धात्रीफलṃ सर्षपाश्च सर्वधान्यानि पार्थिव ॥ चतुर्दिक्ष्वपि पात्राणि चत्वार्येव प्रकल्पयेत् ॥
ಓ ಪಾರ್ಥಿವ, ಧಾತ್ರೀಫಲ, ಸರ್ಷಪಗಳು ಹಾಗೂ ಎಲ್ಲಾ ಧಾನ್ಯಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಿ; ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕು ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ನಿಖರವಾಗಿ ನಾಲ್ಕು ಪಾತ್ರಗಳನ್ನು ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡಬೇಕು।
Verse 7
एकं घृतमयं पात्रं द्वितीयं दधिपूरितम् ॥ तृतीयं मधुनश्चैव चतुर्थं शर्करावृतम् ॥
ಒಂದು ಪಾತ್ರ ಘೃತಮಯವಾಗಿರಲಿ; ಎರಡನೆಯದು ದಧಿಯಿಂದ ತುಂಬಿರಲಿ; ಮೂರನೆಯದು ಮಧುಯುಕ್ತವಾಗಿರಲಿ; ನಾಲ್ಕನೆಯದು ಶರ್ಕರೆಯಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿರಲಿ।
Verse 8
सुवर्णमुखचक्षूंषि शृङ्गं कृष्णाङ्गरेषु च ॥ प्रशस्तपत्रश्रवणां मुक्ताफलमयेक्षणाम् ॥
(ಆ ಹಸುವನ್ನು) ಸ್ವರ್ಣಮುಖ ಹಾಗೂ ಸ್ವರ್ಣಚಕ್ಷುಗಳೊಂದಿಗೆ ರೂಪಿಸಿರಿ; ಕಪ್ಪು ವರ್ಣದ ಅಂಗಗಳ ಮೇಲೆ ಶೃಂಗಗಳು ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿರಲಿ; ಶುಭಪತ್ರಸಮಾನ ಕಿವಿಗಳು, ಮುತ್ತಿನಂತೆ ನೇತ್ರಗಳು ಇರಲಿ।
Verse 9
ताम्रपृष्ठां कांस्यदोहां दर्भरोमसमन्विताम् ॥ पुच्छं सूत्रमयं कृत्वा कृष्णाभरणघण्टिकाम् ॥
(ಧೇನುವನ್ನು) ತಾಮ್ರಪೃಷ್ಠವಂತಿಯಾಗಿ, ಕಾಂಸ್ಯ ದೋಹನಪಾತ್ರ (ಅಥವಾ ಕಾಂಸ್ಯ ದೋಹನೋಪಕರಣ) ಯುಕ್ತವಾಗಿ, ದರ್ಭಗಿಡದ ರೋಮಗಳಿಂದ ಸಮನ್ವಿತವಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಬೇಕು; ಬಾಲವನ್ನು ನೂಲಿನಿಂದ ಮಾಡಿ, ಕృష్ణಾಭರಣ ಮತ್ತು ಸಣ್ಣ ಗಂಟಿಕೆಯನ್ನು ಅಳವಡಿಸಬೇಕು।
Verse 10
इक्षुपादां तु राजेन्द्र गन्धपुष्पोपशोभिताम् ॥ कृष्णाजिनोपरि स्थाप्य वस्त्रेणाच्छादितां तु ताम् ॥
ಹೇ ರಾಜೇಂದ್ರ, ಅವಳ ಕಾಲುಗಳನ್ನು ಇಕ್ಷು (ಕಬ್ಬು)ಗಳಿಂದ ಮಾಡಿ, ಗಂಧಪುಷ್ಪಗಳಿಂದ ಶೋಭಿತಗೊಳಿಸಬೇಕು; ಕೃಷ್ಣಾಜಿನದ ಮೇಲೆ ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ವಸ್ತ್ರದಿಂದ ಆವರಿಸಬೇಕು।
Verse 11
गन्धपुष्पैः समभ्यर्च्य विप्राय विनिवेदयेत् ॥ एवं धेनुं तदा दत्त्वा ब्राह्मणे वेदपारगे ॥
ಗಂಧಪುಷ್ಪಗಳಿಂದ ಸಮ್ಯಕವಾಗಿ ಅರ್ಚಿಸಿ, ವಿಪ್ರನಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿಸಬೇಕು; ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಆಗ ವೇದಪಾರಂಗತ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನಿಗೆ ಧೇನುವನ್ನು ದಾನಮಾಡಿ…
Verse 12
साधुविप्राय राजेन्द्र श्रोत्रियायाहिताग्नये ॥ तपोवृद्धाय पात्राय दातव्या च कुटुम्बिने ॥
ಹೇ ರಾಜೇಂದ್ರ, ಇದನ್ನು ಸಾಧು ವಿಪ್ರನಿಗೆ—ಶ್ರೋತ್ರಿಯನಿಗೆ, ಆಹಿತಾಗ್ನಿಗೆ, ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ವೃದ್ಧನಿಗೆ, ಯೋಗ್ಯ ಪಾತ್ರನಿಗೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಕುಟುಂಬವಿರುವ ಗೃಹಸ್ಥನಿಗೂ—ದಾನ ಮಾಡಬೇಕು।
Verse 13
यो ददाति नरो राजन् यः पश्यति शृणोति च ॥ प्रतिगृह्णाति यो विप्रः सर्वे मुच्यन्ति पातकात्
ಹೇ ರಾಜನ್, ದಾನ ನೀಡುವ ವ್ಯಕ್ತಿ, ನೋಡುವ ಮತ್ತು ಕೇಳುವವನು, ಹಾಗೆಯೇ ಅದನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವ ವಿಪ್ರ—ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಪಾಪದಿಂದ ಮುಕ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ।
Verse 14
ब्रह्महा पितृहागोघ्नः सुरापो गुरुतल्पगः ॥ मुक्ताः सर्वपापैस्तु गन्तारो विष्णुमन्दिरे
ಬ್ರಾಹ್ಮಣಹಂತಕ, ಪಿತೃಹಂತಕ, ಗೋಹಂತಕ, ಸುರಾಪಾನಿ ಹಾಗೂ ಗುರುಶಯ್ಯಾಭಂಗಿ—ಇವರೂ ಸಹ ಸರ್ವಪಾಪಗಳಿಂದ ವಿಮುಕ್ತರಾಗಿ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಮಂದಿರ/ಧಾಮಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ।
Verse 15
विमुक्तः सर्वपापैस्तु विष्णुलोकं स गच्छति ॥ योऽश्वमेधेन यजते समाप्तवरदक्षिणः
ಅಶ್ವಮೇಧ ಯಜ್ಞವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿ, ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ದಕ್ಷಿಣೆಯನ್ನು ನೀಡಿ ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುವವನು—ಸರ್ವಪಾಪವಿಮುಕ್ತನಾಗಿ—ವಿಷ್ಣುಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ।
Verse 16
जलधेनुं च यो दद्यात्सममेतन्नराधिप ॥ जलाहारस्त्वेकदिनं तिष्ठेच्च जलधेनुदः
ಓ ನರಾಧಿಪ! ‘ಜಲಧೇನು’ ದಾನ ಮಾಡುವವನು ಸಹ ಇದೇ ನಿಯಮವನ್ನು ಪಾಲಿಸಬೇಕು—ದಾತನು ಒಂದು ದಿನ ನೀರನ್ನೇ ಆಹಾರವಾಗಿ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಇರಬೇಕು।
Verse 17
ग्राहकोऽपि त्रिरात्रं वै तिष्ठेदेवं न संशयः ॥ यत्र क्षीरवहा नद्यो मधुपायसकर्दमाः
ಪ್ರತಿಗ್ರಾಹಿಯೂ ಸಹ ನಿಸ್ಸಂದೇಹವಾಗಿ ಹಾಗೆಯೇ ಮೂರು ರಾತ್ರಿಗಳು ಇರಬೇಕು; (ಅವರು ಪಡೆಯುವ ಲೋಕದಲ್ಲಿ) ನದಿಗಳು ಹಾಲಿನಿಂದ ಹರಿಯುತ್ತವೆ, ಕೆಸರು ಜೇನು ಮತ್ತು ಪಾಯಸದಂತಿರುತ್ತದೆ।
Verse 18
यत्र चाप्सरसां गीतं तत्र यान्ति जलप्रदाः ॥ दाता च दापकश्चैव प्रतिग्राही च यो द्विजः
ಅಪ್ಸರೆಯರ ಗೀತ ಕೇಳಿಬರುವ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಜಲದಾನ ಮಾಡಿದವರು ಹೋಗುತ್ತಾರೆ; ಹಾಗೆಯೇ ದಾತ, ದಾನ ಮಾಡಿಸುವವನು, ಮತ್ತು ಸ್ವೀಕರಿಸುವ ದ್ವಿಜನು—ಇವರೆಲ್ಲರೂ (ಆ ಫಲವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ)।
Verse 19
सर्वपापविनिर्मुक्तः स्वर्गमेति जितेन्द्रियः
ಸರ್ವ ಪಾಪಗಳಿಂದ ವಿಮುಕ್ತನಾಗಿ, ಇಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹವಂತನು ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಸೇರುತ್ತಾನೆ.
Verse 20
कम्बले पुष्पमालां च गुडास्यां शुक्तिदन्तिकाम् ॥ जिह्वां शर्करया कृत्वा नवनीतेन च स्तनान्
ಕಂಬಳ ಮತ್ತು ಪುಷ್ಪಮಾಲೆಯೊಂದಿಗೆ; ಗುಡದಿಂದ ಬಾಯಿ, ಶುಕ್ತಿಯಿಂದ ಹಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಮಾಡಿ; ಸಕ್ಕರೆಯಿಂದ ನಾಲಿಗೆ ರೂಪಿಸಿ, ನವನೀತದಿಂದ ತೊಟ್ಟುಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿ—(ಹೀಗೆ ಅದನ್ನು ಕಟ್ಟಬೇಕು).
Verse 21
सर्वपापविनिर्मुक्तः विष्णुसायुज्यमाप्नुयुः ॥ जलधेनुविधानं यः शृणुयात्कीर्तयेदपि
ಸರ್ವ ಪಾಪಗಳಿಂದ ವಿಮುಕ್ತರಾಗಿ ಅವರು ವಿಷ್ಣು-ಸಾಯುಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಜಲಧೇನು ವಿಧಾನವನ್ನು ಯಾರು ಕೇಳುತ್ತಾರೋ ಅಥವಾ ಕೀರ್ತಿಸುತ್ತಾರೋ ಅವರಿಗೂ ಪುಣ್ಯ ಲಭಿಸುತ್ತದೆ.
Frequently Asked Questions
The text frames regulated giving (dāna) as an ethical technology: the donor is instructed to convert resources into a carefully specified gift that supports learned custodians (qualified brāhmaṇa recipients) and produces social and moral purification. The underlying logic is that materially sustaining ritual expertise and prioritizing life-supporting substances (especially water) stabilizes dharma and, by extension, Pṛthivī’s ordered world.
The chapter specifies performance on a ‘puṇya ahan’ (an auspicious day) but does not name particular tithis, nakṣatras, months, or seasons. It does prescribe brief observances: the donor is to subsist on water for one day (ekadinaṃ jalāhāraḥ), and the recipient is to observe a three-night restraint (trirātraṃ) after acceptance.
Environmental balance is implicit rather than programmatic: water is made the central ritual substance (a fragrant water-filled kumbha forming the ‘cow’), and the reward imagery foregrounds abundant hydrology (rivers, nourishing fluids). In a Pṛthivī-centered reading, the rite encodes an early ecological ethic by ritualizing water’s value, treating it as a sustaining medium whose careful handling and redistribution symbolically supports terrestrial continuity.
No dynastic lineages are named. The address ‘rājendra’ and ‘narādhipa’ indicates a royal interlocutor/addressee type, while cultural roles are specified through recipient categories (brāhmaṇa as vedapāraga, śrotriya, ahitāgni, tapovṛddha, pātra). The chapter also lists transgressive types (brahmahā, pitṛhā, goghna, surāpa, gurutalpaga) to define the scope of purification claimed for the rite.