Skanda Purana — Prabhasa Khanda, Shloka 44

Devanagari script

श्रान्ता भारपरिक्लिष्टा वहती कोपनं द्विजम् । पाययित्वोदकं कान्त नय मां मन्दिरं स्वकम्

Transliteration

śrāntā bhāraparikliṣṭā vahatī kopanaṃ dvijam | pāyayitvodakaṃ kānta naya māṃ mandiraṃ svakam

Translation

ನಾನು ಶ್ರಾಂತಳಾಗಿದ್ದೇನೆ, ಭಾರದಿಂದ ಕಲುಷಿತಳಾಗಿದ್ದೇನೆ; ಈ ಕೋಪಿಷ್ಠ ದ್ವಿಜನನ್ನು ಹೊರುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಪ್ರಿಯನೇ, ಅವನಿಗೆ ನೀರು ಕುಡಿಸಿ ನನ್ನನ್ನು ನನ್ನ ಮಂದಿರಕ್ಕೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗು.

Word by Word

• श्रान्ता: tired
• श्रान्ता: Karta-viśeṣaṇa (Subject qualifier/कर्तृविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: श्रम् (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त, स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• भारपरिक्लिष्टा: afflicted by the burden
• भारपरिक्लिष्टा: Karta-viśeṣaṇa (Subject qualifier/कर्तृविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: भार (प्रातिपदिक) + परि + क्लिश् (धातु)
• Form: तत्पुरुष-समास (भार-परिक्लिष्टा = भारेण परिक्लिष्टा), क्त-प्रत्ययान्त, स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• वहती: carrying
• वहती: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Verb
• Root: वह् (धातु)
• Form: शतृ-प्रत्ययान्त कृदन्त (वर्तमानकर्तरि/Present active participle), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• कोपनम्: irascible
• कोपनम्: Karman-viśeṣaṇa (Object qualifier/कर्मविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: कोपन (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन (द्विजम् इति विशेषण)

• द्विजम्: a brahmin
• द्विजम्: Karman (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: द्विज (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• पाययित्वा: having given to drink
• पाययित्वा: Purvakala-kriya (Prior action/पूर्वकालक्रिया)
• Type: Verb
• Root: पा (धातु) [णिच् causative: पायय-]
• Form: क्त्वा-प्रत्ययान्त अव्ययकृदन्त (absolutive/gerund), परस्मैपद-प्रयोगार्थः

• उदकम्: water
• उदकम्: Karman (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: उदक (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• कान्त: O beloved
• कान्त: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: कान्त (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन (8th/सम्बोधन), एकवचन

• नय: lead
• नय: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: नी (धातु)
• Form: लोट् (आज्ञार्थ/Imperative), मध्यमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद

• माम्: me
• माम्: Karman (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: द्वितीया, एकवचन

• मन्दिरम्: to the house
• मन्दिरम्: Karman (Goal as object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: मन्दिर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• स्वकम्: one's own
• स्वकम्: Karman-viśeṣaṇa (Object qualifier/कर्मविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: स्वक (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन (मन्दिरम् इति विशेषण)

Speaker

Rukmiṇī

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Dvārakā

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: Rukmiṇī, strained from bearing the burden of an irritable brāhmaṇa, appeals to Kṛṣṇa: first give the brāhmaṇa water, then take her home; the scene balances duty and tenderness.

Characters & Entities

• Rukmiṇī
• Kṛṣṇa
• Durvāsā (implied as the irascible brāhmaṇa)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Hospitality is dharma even when the guest is difficult; service purifies and protects.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Dvārakā, as the sacred setting where ideals of atithi-dharma are enacted by divine figures.

What ritualistic prescription is mentioned?

Offering drinking water to a brāhmaṇa/guest (atithi) is explicitly advised.