Mantra 1
Rishi: Uncertain without anukramaṇī; Vājasaneyin tradition.
Devata: Agni (with Dyauḥ as generative background).
Chandas: Tr̥ṣṭubh-like diction; requires metrical verification against pada counts.
Samhita Patha (Devanagari)
दृ॒शा॒नो रु॒क्म उ॒र्व्या व्य॑द्यौद् दु॒र्मर्ष॒मायु॑: श्रि॒ये रु॑चा॒नः । अ॒ग्निर॒मृतो॑ अभव॒द्वयो॑भि॒र्यदे॑नं॒ द्यौरज॑नयत्सु॒रेता॑:
Transliteration
dṛśānó rukmá urvyā́ vyàdyauḍ durmárṣam ā́yuḥ śríye rucānáḥ | agnír amṛ́to abhavad váyobhir yád enaṃ dyáur ájanayat surétāḥ
Translation
ಪ್ರಕಟವಾಗಿ, ಸುವರ್ಣ (ರುಕ್ಮ)ನು ವಿಶಾಲ ಭೂಮಿ/ಅಂತರಿಕ್ಷದಿಂದ ಮಿಂಚಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದನು; ಶ್ರೀ (ಸಮೃದ್ಧಿ)ಗಾಗಿ ಪ್ರಕಾಶಮಾನನಾಗಿ, ದುರ್ಮರ್ಷವಾದ—ಅಜೇಯವಾದ—ಆಯುಷ್ಯವನ್ನು ತರುತ್ತಾನೆ. ದ್ಯೌಃ (ಆಕಾಶ) ಸುರೆತಃ—ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬೀಜವಂತ—ಅವನನ್ನು ಜನಿಸಿದಾಗ, ಅಗ್ನಿ ತನ್ನ ಪ್ರಾಣಶಕ್ತಿಗಳಿಂದ ಅಮೃತನಾದನು.
Padapatha (Word Analysis)
दृ॒शा॒नः । रु॒क्मः । उ॒र्व्याः । वि । अ॒द्यौ॒त् । दु॒र्मर्ष॑म् । आयुः॑ । श्रि॒ये । रु॒चा॒नः । अ॒ग्निः । अ॒मृतः॑ । अ॒भ॒व॒त् । वयः॑भिः । यत् । ए॒न॒म् । द्यौः । अ॒ज॒न॒य॒त् । सु॒-रेता॑ः ।
Word by Word
दृशानःshining/appearing (as seen)
दृशानः:
Kartā (अग्निः का विशेषणम्)
TypeAdjective/Participle
Rootदृश् (धातु) → दृशान (कृदन्त-प्रातिपदिक) [शानच्]
रुक्मःthe golden one; gold(-like)
रुक्मः:
Kartā (अग्निः/विषयः)
TypeNoun
Rootरुक्म (प्रातिपदिक)
उर्व्याःof the broad earth
उर्व्याः:
Adhikaraṇa/सम्बन्ध (व्यद्यौत्—कस्याः? उर्व्याः)
TypeNoun
Rootउर्वी (प्रातिपदिक)
विapart; forth (intensifier)
वि:
—
TypeIndeclinable
Rootवि (उपसर्ग)
अद्यौत्shone forth
अद्यौत्:
Kartā (अग्निः/रुक्मः)
TypeVerb
Rootद्युत् (धातु) + वि → व्यद्यौत्
दुर्मर्षम्irresistible; hard to withstand
दुर्मर्षम्:
Karma (अभवत्—किम्?)
TypeAdjective
Rootदुर्मर्ष (प्रातिपदिक)
आयुःlife; vital force
आयुः:
Kartā/विशेष्य (दुर्मर्षम्—आयुः)
TypeNoun
Rootआयुस् (प्रातिपदिक)
श्रियेfor prosperity/splendour
श्रिये:
Sampradāna (कस्यै? श्रिये)
TypeNoun
Rootश्री (प्रातिपदिक)
रुचानःshining; radiant
रुचानः:
Kartā (अग्निः का विशेषणम्)
TypeAdjective/Participle
Rootरुच् (धातु) → रुचान (कृदन्त-प्रातिपदिक) [शानच्]
अग्निःAgni (fire)
अग्निः:
Kartā
TypeNoun
Rootअग्नि (प्रातिपदिक)
अमृतःimmortal
अमृतः:
Kartā-विशेषणम् (अग्निः)
TypeAdjective
Rootअमृत (प्रातिपदिक)
अभवत्became
अभवत्:
— (सम्बन्ध-क्रिया)
TypeVerb
Rootभू (धातु)
वयोभिःwith vital powers/strengths
वयोभिः:
Karaṇa (केन? वयोभिः)
TypeNoun
Rootवयस् (प्रातिपदिक)
यत्when/that (relative)
यत्:
—
TypeIndeclinable/Relative
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
एनम्him (this one)
एनम्:
Karma (अजनयत्—कम्?)
TypePronoun
Rootएतद् (सर्वनाम) → एनम्
द्यौःHeaven (Dyaus)
द्यौः:
Kartā (अजनयत्—कः?)
TypeNoun
Rootद्यौ (प्रातिपदिक)
अजनयत्generated; brought forth
अजनयत्:
—
TypeVerb
Rootजन् (धातु) + अ (प्रत्यय) → जनय (णिच्)
सुरेताःof good seed; possessing good generative power
सुरेताः:
Kartā-विशेषणम् (द्यौः)
TypeAdjective
Rootसु-रेतस् (प्रातिपदिक)
Entities Mentioned
A
AgniD
Dyauḥ (Heaven)Ś
Śrī (Prosperity/Auspiciousness)Ritual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes