पशुपाशपतिज्ञान-प्राप्तिः (Acquisition of Paśupati–Pāśa Knowledge)

Verse 1

सूत उवाच । तत्र पूर्वं महाभागा नैमिषारण्यवासिनः । प्रणिपत्य यथान्यायं पप्रच्छुः पवनं प्रभुम्

ಸೂತನು ಹೇಳಿದರು—ಅಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ನೈಮಿಷಾರಣ್ಯವಾಸಿಗಳಾದ ಮಹಾಭಾಗ್ಯ ಋಷಿಗಳು ಯಥಾವಿಧಿಯಾಗಿ ಪ್ರಣಾಮ ಮಾಡಿ, ಪ್ರಭು ಪವನ (ವಾಯುದೇವ)ರನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದರು।

Verse 2

नैमिषीया ऊचुः । भवान् कथमनुप्राप्तो ज्ञानमीश्वरगोचरम् । कथं च शिवभावस्ते ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः

ನೈಮಿಷಾರಣ್ಯದ ಋಷಿಗಳು ಹೇಳಿದರು—ಸ್ವಯಂ ಈಶ್ವರನೇ ವಿಷಯವಾಗಿರುವ ಆ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ನೀವು ಹೇಗೆ ಪಡೆದಿರಿ? ಹಾಗೆಯೇ ಅವ್ಯಕ್ತಜನ್ಮನಾದ ಬ್ರಹ್ಮನಾಗಿದ್ದರೂ ನಿಮಗೆ ಶಿವಭಾವ ಹೇಗೆ ಉಂಟಾಯಿತು?

Verse 3

वायुरुवाच । एकोनविंशतिः कल्पो विज्ञेयः श्वेतलोहितः । तस्मिन्कल्पे चतुर्वक्त्रस्स्रष्टुकामो ऽतपत्तपः

ವಾಯು ಹೇಳಿದರು—ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೇ ಕಲ್ಪವು ‘ಶ್ವೇತಲೋಹಿತ’ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಆ ಕಲ್ಪದಲ್ಲಿ ಚತುರ್ಮುಖ ಬ್ರಹ್ಮನು ಸೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಮಾಡಲು ಬಯಸಿ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದನು।

Verse 4

तपसा तेन तीव्रेण तुष्टस्तस्य पिता स्वयम् । दिव्यं कौमारमास्थाय रूपं रूपवतां वरः

ಆ ತೀವ್ರ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಸಂತುಷ್ಟನಾದ ಅವನ ತಂದೆ ಸ್ವಯಂ—ರೂಪವಂತರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನು—ದಿವ್ಯ ಕೌಮಾರ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ ಪ್ರಕಟನಾದನು।

Verse 5

श्वेतो नाम मुनिर्भूत्वा दिव्यां वाचमुदीरयन् । दर्शनं प्रददौ तस्मै देवदेवो महेश्वरः

ಶ್ವೇತನೆಂಬ ಮುನಿರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ ದಿವ್ಯ ವಾಣಿಯನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸುತ್ತ ದೇವದೇವ ಮಹಾದೇವ ಮಹೇಶ್ವರನು ಅವನಿಗೆ ಸాక్షಾತ್ ದರ್ಶನವನ್ನು ಪ್ರಸಾದಿಸಿದನು.

Verse 6

तं दृष्ट्वा पितरं ब्रह्मा ब्रह्मणो ऽधिपतिं पतिम् । प्रणम्य परमज्ञानं गायत्र्या सह लब्धवान्

ಆ ತಂದೆ—ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೂ ಅಧಿಪತಿ ಹಾಗೂ ಪತಿಯಾದ ಶಿವನನ್ನು ಕಂಡು ಬ್ರಹ್ಮನು ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಗಾಯತ್ರಿಯೊಡನೆ ಪರಮಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪಡೆದನು.

Verse 7

ततस्स लब्धविज्ञानो विश्वकर्मा चतुर्मुखः । असृजत्सर्वभूतानि स्थावराणि चराणि च

ನಂತರ ಸತ್ಯವಿಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪಡೆದ ಚತುರ್ಮುಖ ವಿಶ್ವಕರ್ಮನಾದ ಬ್ರಹ್ಮನು ಎಲ್ಲಾ ಭೂತಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದನು—ಸ್ಥಾವರಗಳನ್ನೂ ಚರಗಳನ್ನೂ.

Verse 8

यतश्श्रुत्वामृतं लब्धं ब्रह्मणा परमेश्वरात् । ततस्तद्वदनादेव मया लब्धं तपोबलात्

ಪರಮೇಶ್ವರ (ಶಿವ)ನಿಂದ ಶ್ರವಣಮಾಡಿ ಬ್ರಹ್ಮನು ಅಮೃತಸಮಾನ ಅಮರಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪಡೆದನು. ನಂತರ ಬ್ರಹ್ಮನ ಬಾಯಿಂದಲೇ ನಾನು ತಪೋಬಲದಿಂದ ಅದೇ ಅಮೃತವನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದೇನೆ.

Verse 9

मुनय ऊचुः । किं तज्ज्ञानं त्वया लब्धं तथ्यात्तथ्यंतरं शुभम् । यत्र कृत्वा परां निष्ठां पुरुषस्सुखमृच्छति

ಮುನಿಗಳು ಹೇಳಿದರು—ಹೇ ವಾಯು! ನೀನು ಪಡೆದ ಆ ಶುಭ ಜ್ಞಾನವೇನು—ಅದು ಸತ್ಯಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿಯೂ ಲೌಕಿಕ ತಥ್ಯಕ್ಕಿಂತಲೂ ಪರವಾಗಿಯೂ ಇರುವದು; ಅದರಲ್ಲಿ (ಶಿವನಲ್ಲಿ) ಪರಮ ನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರೆ ಪುರುಷನು ನಿಜವಾದ ಸುಖವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ?

Verse 10

वयुरुवाच । पशुपाशपतिज्ञानं यल्लब्धं तु मया पुरा । तत्र निष्ठा परा कार्या पुरुषेण सुखार्थिना

ವಾಯು ಹೇಳಿದರು—ನಾನು ಹಿಂದೆಯೇ ಪಡೆದ ಪಶು, ಪಾಶ ಮತ್ತು ಪತಿ ಕುರಿತು ಜ್ಞಾನವೇ ಅದು. ನಿಜವಾದ ಹಿತವನ್ನು ಬಯಸುವ ಪುರುಷನು ಅದರಲ್ಲಿ ಪರಮ ನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕು.

Verse 11

अज्ञानप्रभवं दुःखं ज्ञानेनैव निवर्तते । ज्ञानं वस्तुपरिच्छेदो वस्तु च द्विविधं स्मृतम्

ದುಃಖವು ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ; ಜ್ಞಾನದಿಂದಲೇ ಅದು ನಿವೃತ್ತಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಜ್ಞಾನವೆಂದರೆ ತತ್ತ್ವದ ಸ್ಪಷ್ಟ ವಿವೇಚನೆ; ತತ್ತ್ವವು ಈ ಉಪದೇಶದಲ್ಲಿ ಎರಡು ವಿಧವೆಂದು ಸ್ಮರಿಸಲಾಗಿದೆ.

Verse 12

अजडं च जडं चैव नियंतृ च तयोरपि । पशुः पाशः पतिश्चेति कथ्यते तत्त्रयं क्रमात्

ಚೇತನವಾದ (ಅಜಡ) ಆತ್ಮ, ಜಡ ತತ್ತ್ವ, ಮತ್ತು ಅವೆರಡರ ನಿಯಂತಾ—ಈ ಮೂರು ಕ್ರಮವಾಗಿ ‘ಪಶು’ (ಬಂಧಿತ ಜೀವ), ‘ಪಾಶ’ (ಬಂಧನ), ‘ಪತಿ’ (ಪರಮೇಶ್ವರ ಶಿವ) ಎಂದು ಉಪದೇಶಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

Verse 13

अक्षरं च क्षरं चैव क्षराक्षरपरं तथा । तदेतत्त्रितयं भूम्ना कथ्यते तत्त्ववेदिभिः

ಅಕ್ಷರವೂ ಕ್ಷರವೂ, ಹಾಗೆಯೇ ಕ್ಷರಾಕ್ಷರ ಎರಡಕ್ಕೂ ಅತೀತವಾದುದು—ಈ ತ್ರಯವನ್ನು ತತ್ತ್ವವೇದಿಗಳು ಅದರ ಮಹಿಮೆಯೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾರೆ।

Verse 14

अक्षरं पशुरित्युक्तः क्षरं पाश उदाहृतः । क्षराक्षरपरं यत्तत्पतिरित्यभिधीयते

ಅಕ್ಷರವನ್ನು ‘ಪಶು’ ಎಂದು, ಕ್ಷರವನ್ನು ‘ಪಾಶ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಕ್ಷರಾಕ್ಷರ ಎರಡಕ್ಕೂ ಅತೀತವಾದ ಪರತತ್ತ್ವವೇ ‘ಪತಿ’—ಶಿವ—ಎಂದು ಅಭಿಧಾನವಾಗುತ್ತದೆ।

Verse 15

मुनय ऊचुः । किं तदक्षरमित्युक्तं किं च क्षरमुदाहृतम् । तयोश्च परमं किं वा तदेतद्ब्रूहि मारुत

ಮುನಿಗಳು ಹೇಳಿದರು—ಅಕ್ಷರವೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟದ್ದು ಏನು? ಕ್ಷರವೆಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಟ್ಟದ್ದು ಏನು? ಮತ್ತು ಅವೆರಡಕ್ಕೂ ಅತೀತವಾದ ಪರಮವು ಏನು? ಓ ಮಾರುತ, ಇದನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳು।

Verse 16

वायुरुवाच । प्रकृतिः क्षरमित्युक्तं पुरुषो ऽक्षर उच्यते । ताविमौ प्रेरयत्यन्यस्स परा परमेश्वरः

ವಾಯು ಹೇಳಿದರು—ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಕ್ಷರವೆಂದು, ಪುರುಷನನ್ನು ಅಕ್ಷರವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ಇವರಿಬ್ಬರನ್ನೂ ಪ್ರೇರೇಪಿಸಿ ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ಮತ್ತೊಬ್ಬನಿದ್ದಾನೆ—ಅವನೇ ಪರಾತ್ಪರ ಪರಮೇಶ್ವರ (ಶಿವ)।

Verse 17

मुनय ऊचुः । कैषा प्रकृतिरित्युक्ता क एष पुरुषो मतः । अनयोः केन सम्बन्धः कोयं प्रेरक ईश्वरः

ಮುನಿಗಳು ಹೇಳಿದರು—‘ಪ್ರಕೃತಿ’ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವುದು ಏನು? ಮತ್ತು ಈ ‘ಪುರುಷ’ ಯಾರು ಎಂದು ಮತವಾಗಿದೆ? ಇವರಿಬ್ಬರ ಸಂಬಂಧ ಯಾವ ರೀತಿಯಿಂದ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ? ಮತ್ತು ಈ ಪ್ರೇರಕ ಈಶ್ವರ ಯಾರು?

Verse 18

वायुरुवाच । माया प्रकृतिरुद्दिष्टा पुरुषो मायया वृतः । संबन्धो मूलकर्मभ्यां शिवः प्रेरक ईश्वरः

ವಾಯು ಹೇಳಿದರು—ಮಾಯೆಯೇ ಪ್ರಕೃತಿ ಎಂದು ಘೋಷಿಸಲಾಗಿದೆ; ಪುರುಷನು ಮಾಯೆಯಿಂದ ಆವೃತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಮೂಲಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಬಂಧ; ಆದರೆ ಶಿವನೇ ಪ್ರೇರಕ ಈಶ್ವರನು.

Verse 19

मुनय ऊचुः । केयं माया समा ख्याता किंरूपो मायया वृतः । मूलं कीदृक्कुतो वास्य किं शिवत्वं कुतश्शिवः

ಮುನಿಗಳು ಹೇಳಿದರು—‘ಮಾಯೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಲ್ಪಡುವುದು ಏನು? ಅದರ ಸ್ವರೂಪವೇನು, ಮತ್ತು ಮಾಯೆಯಿಂದ ಆವೃತನಾಗಿರುವವನು ಯಾರು? ಇದರ ಮೂಲವೇನು, ಅದು ಹೇಗಿದೆ, ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸುತ್ತದೆ? ಹಾಗೆಯೇ ‘ಶಿವತ್ವ’ ಎಂದರೇನು, ಮತ್ತು ಶಿವನು ಎಲ್ಲಿಂದ ತಿಳಿದು ಅನುಭವಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ?

Verse 20

वायुरुवाच । माया माहेश्वरी शक्तिश्चिद्रूपो मायया वृतः । मलश्चिच्छादको नैजो विशुद्धिश्शिवता स्वतः

ವಾಯು ಹೇಳಿದರು—ಮಾಯೆ ಮಹೇಶ್ವರನ ಶಕ್ತಿ. ಆತ್ಮವು ಚಿದ್ರೂಪವಾದರೂ ಮಾಯೆಯಿಂದ ಆವೃತವಾಗುತ್ತದೆ. ಚಿತ್ತವನ್ನು ಮುಚ್ಚುವ ಸ್ವಜಾತ ಮಲವೇ ಮಲ; ವಿಶುದ್ಧಿಯೇ ಸ್ವಭಾವತಃ ಶಿವತ್ವ.

Verse 21

मुनय ऊचुः । आवृणोति कथं माया व्यापिनं केन हेतुना । किमर्थं चावृतिः पुंसः केन वा विनिवर्तते

ಮುನಿಗಳು ಹೇಳಿದರು—ಮಾಯೆ ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿ ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಹೇಗೆ ಮುಚ್ಚುತ್ತದೆ, ಯಾವ ಕಾರಣದಿಂದ? ಪುರುಷನಿಗೆ ಈ ಆವರಣ ಯಾವ ಉದ್ದೇಶಕ್ಕಾಗಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಯಾವ ಉಪಾಯದಿಂದ ಅದು ನಿವೃತ್ತವಾಗುತ್ತದೆ?

Verse 22

वायुरुवाच । आवृतिर्व्यपिनो ऽपि स्याद्व्यापि यस्मात्कलाद्यपि । हेतुः कर्मैव भोगार्थं निवर्तेत मलक्षयात्

ವಾಯು ಹೇಳಿದರು—ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿಯಾದವನಿಗೂ ಆವರಣ (ಮಿತಿ) ಉಂಟಾಗಬಹುದು; ಏಕೆಂದರೆ ಕಲಾದಿ ಆವರಣಶಕ್ತಿಯೂ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿದೆ. ಭೋಗಾರ್ಥಕ್ಕೆ ಕರ್ಮವೇ ಕಾರಣ; ಮಲಕ್ಷಯವಾದಾಗ ಆ ಕರ್ಮಬಂಧ ನಿವೃತ್ತವಾಗುತ್ತದೆ.

Verse 23

मुनय ऊचुः । कलादि कथ्यते किं तत्कर्म वा किमुदाहृतम् । तत्किमादि किमन्तं वा किं फलं वा किमाश्रयम्

ಮುನಿಗಳು ಹೇಳಿದರು—‘ಕಲಾ’ ಮೊದಲಾದವು ಎಂದು ಹೇಳುವುದೇನು? ಅದು ಕರ್ಮವೇ, ಅಥವಾ ಇನ್ನೇನಾಗಿ ಘೋಷಿಸಲಾಗಿದೆ? ಅದರ ಆದಿ ಏನು, ಅಂತ್ಯ ಏನು, ಫಲ ಏನು, ಮತ್ತು ಅದು ಯಾವ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದೆ?

Verse 24

कस्य भोगेन किं भोग्यं किं वा तद्भोगसाधनम् । मलक्षयस्य को हेतुः कीदृक्क्षीणमलः पुमान्

ಯಾರ ಭೋಗದಿಂದ ಭೋಗ ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆ—ಭೋಗ್ಯವೇನು, ಮತ್ತು ಆ ಭೋಗವನ್ನು ಸಾಧಿಸುವ ಸಾಧನವೇನು? ಮಲಕ್ಷಯಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೇನು, ಮತ್ತು ಮಲ ಕ್ಷೀಣವಾದ ಪುರುಷನು ಹೇಗಿರುತ್ತಾನೆ?

Verse 25

वायुरुवाच । कला विद्या च रागश्च कालो नियतिरेव च । कलादयस्समाख्याता यो भोक्ता पुरुषो भवेत्

ವಾಯು ಹೇಳಿದರು—ಕಲಾ, ವಿದ್ಯಾ, ರಾಗ, ಕಾಲ ಮತ್ತು ನಿಯತಿ—ಇವನ್ನೇ ‘ಕಲಾದಿ’ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಇವುಗಳ ಭೋಕ್ತ (ಅನುಭವಿಸುವವ)ನೇ ಪುರುಷ, ಅಂದರೆ ಜೀವಾತ್ಮ.

Verse 26

पुण्यपापात्मकं कर्म सुखदुःखफलं तु यत् । अनादिमलभोगान्तमज्ञानात्मसमाश्रयम्

ಪುಣ್ಯ–ಪಾಪಸ್ವರೂಪವಾದ ಕರ್ಮ, ಅದರ ಫಲ ಸುಖ–ದುಃಖ; ಅನಾದಿ ಮಲದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ ಭೋಗದಲ್ಲೇ ಅಂತ್ಯಗೊಳ್ಳುವುದು; ಅಜ್ಞಾನರೂಪ ಆತ್ಮದ ಮೇಲೆ ಆಶ್ರಿತವಾಗಿರುವುದು—ಇದೇ ಜೀವಬಂಧಕ ಕರ್ಮ.

Verse 27

भोगः कर्मविनाशाय भोगमव्यक्तमुच्यते । बाह्यांतःकरणद्वारं शरीरं भोगसाधनम्

ಭೋಗವು ಕರ್ಮನಾಶಕ್ಕಾಗಿ; ಆದ್ದರಿಂದ ಭೋಗವನ್ನು ‘ಅವ್ಯಕ್ತ’ (ಸೂಕ್ಷ್ಮಮೂಲ) ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಬಾಹ್ಯ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಅಂತಃಕರಣಕ್ಕೆ ದ್ವಾರವಾದ ಶರೀರವೇ ಭೋಗಸಾಧನ.

Verse 28

भावातिशयलब्धेन प्रसादेन मलक्षयः । क्षीणे चात्ममले तस्मिन् पुमाञ्च्छिवसमो भवेत्

ಭಕ್ತಿಯ ಅತಿಶಯೋನ್ನತಿಯಿಂದ ದೊರಕುವ ಪ್ರಸಾದದಿಂದ ಮಲಕ್ಷಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಆ ಆತ್ಮಮಲ ಕ್ಷೀಣವಾದಾಗ ಜೀವನು ಶಿವಸಮನಾಗಿ (ಸ್ವಭಾವತಃ ಶುದ್ಧ, ಮುಕ್ತ) ಆಗುತ್ತಾನೆ।

Verse 29

मुनय ऊचुः । कलादिपञ्चतत्त्वानां किं कर्म पृथगुच्यते । भोक्तेति पुरुषश्चेति येनात्मा व्यपदिश्यते

ಮುನಿಗಳು ಹೇಳಿದರು— ಕಲಾ ಮೊದಲಾದ ಪಂಚತತ್ತ್ವಗಳ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಕಾರ್ಯವೇನು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ? ಮತ್ತು ಯಾವ ಕಾರಣದಿಂದ ಆತ್ಮನು ‘ಭೋಕ್ತ’ ಹಾಗೂ ‘ಪುರುಷ’ ಎಂದು ವ್ಯಪದೇಶಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ?

Verse 30

किमात्मकं तदव्यक्तं केनाकारेण भुज्यते । किं तस्य शरणं भुक्तौ शरीरं च किमुच्यते

ಆ ಅವ್ಯಕ್ತವು ಯಾವ ಸ್ವಭಾವದ್ದಾಗಿದೆ? ಯಾವ ಆಕಾರದಿಂದ ಅದು ಅನುಭವಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ? ಭೋಗದ ವೇಳೆಯಲ್ಲಿ ಅದರ ಆಶ್ರಯವೇನು? ಮತ್ತು ‘ಶರೀರ’ವೆಂದು ಯಾವುದನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ?

Verse 31

वायुरुवाच । दिक्क्रियाव्यंजका विद्या कालो रागः प्रवर्तकः । कालो ऽवच्छेदकस्तत्र नियतिस्तु नियामिका

ವಾಯು ಹೇಳಿದರು—ವಿದ್ಯೆ ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೂ ಕ್ರಿಯಾ-ಶಕ್ತಿಗಳನ್ನೂ ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತದೆ. ಕಾಲವು ರಾಗ (ಆಸಕ್ತಿ) ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರೇರಕ; ಅಲ್ಲಿ ಕಾಲವೇ ಅವಚ್ಛೇದಕ (ಮಿತಿಕರ) ಮತ್ತು ನಿಯತಿ ನಿಯಾಮಿಕಾ (ನಿಯಂತ್ರಕಿ).

Verse 32

अव्यक्तं कारणं यत्तत्त्रिगुणं प्रभवाप्ययम् । प्रधानं प्रकृतिश्चेति यदाहुस्तत्त्वचिंतकाः

ತ್ರಿಗುಣಮಯವಾಗಿ ಜಗತ್ತಿನ ಉತ್ಪತ್ತಿ-ಲಯಗಳಿಗೆ ಕಾರಣವಾದ ಆ ಅವ್ಯಕ್ತ ಕಾರಣತತ್ತ್ವವನ್ನು ತತ್ತ್ವಚಿಂತಕರು ‘ಪ್ರಧಾನ’ ಹಾಗೂ ‘ಪ್ರಕೃತಿ’ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ।

Verse 33

कलातस्तदभिव्यक्तमनभिव्यक्तलक्षणम् । सुखदुःखविमोहात्मा भुज्यते गुणवांस्त्रिधा

(ಪ್ರಭುವಿನ) ಕಲೆಯಿಂದ ಅದು ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ; ಆದರೂ ಅವ್ಯಕ್ತದ ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ಧರಿಸಿಯೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಗುಣಯುಕ್ತ ಜೀವನು ತ್ರಿವಿಧವಾಗಿ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ—ಸುಖ, ದುಃಖ ಮತ್ತು ಮೋಹ।

Verse 34

सत्त्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसंभवाः । प्रकृतौ सूक्ष्मरूपेण तिले तैलमिव स्थिताः

ಸತ್ತ್ವ, ರಜಸ್, ತಮಸ್ ಎಂಬ ಗುಣಗಳು ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸಿದವು. ಅವು ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮರೂಪವಾಗಿ ಎಳ್ಳಿನಲ್ಲಿ ಎಣ್ಣೆಯಿರುವಂತೆ ಸ್ಥಿತವಾಗಿವೆ।

Verse 35

सुखं च सुखहेतुश्च समासात्सात्त्विकं स्मृतम् । राजसं तद्विपर्यासात्स्तंभमोहौ तु तामसौ

ಸುಖವೂ ಸುಖಹೇತುವೂ ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಸಾತ್ತ್ವಿಕವೆಂದು ಸ್ಮೃತ. ಅದರ ವಿರುದ್ಧದಿಂದ ರಾಜಸ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಸ್ಥಂಭ (ಜಡತೆ) ಮತ್ತು ಮೋಹವು ತಾಮಸವೇ.

Verse 36

सात्त्विक्यूर्ध्वगतिः प्रोक्ता तामसी स्यादधोगतिः । मध्यमा तु गतिर्या सा राजसी परिपठ्यते

ಊರ್ಧ್ವಗತಿ ಸಾತ್ತ್ವಿಕವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಅಧೋಗತಿ ತಾಮಸವೆಂದು ಸ್ಮೃತ. ಮಧ್ಯಮವಾದ ಗತಿ ರಾಜಸವೆಂದು ಪಠ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ.

Verse 37

तन्मात्रापञ्चकं चैव भूतपञ्चकमेव च । ज्ञानेंद्रियाणि पञ्चैक्यं पञ्च कर्मेन्द्रियाणि च

ಐದು ತನ್ಮಾತ್ರೆಗಳು ಮತ್ತು ಐದು ಮಹಾಭೂತಗಳು; ಹಾಗೆಯೇ ಐದು ಜ್ಞಾನೇಂದ್ರಿಯಗಳ ಸಮಷ್ಟಿ ಮತ್ತು ಐದು ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯಗಳು—ಇದೇ ಪಾಶದಿಂದ ಬಂಧಿತ ದೇಹಕ್ಷೇತ್ರ; ಇದರ ಪರಮಾಧಿಪತಿ ಪತಿ-ಸ್ವರೂಪ ಶಿವನು।

Verse 38

प्रधानबुद्ध्यहंकारमनांसि च चतुष्टयम् । समासादेवमव्यक्तं सविकारमुदाहृतम्

ಪ್ರಧಾನ, ಬುದ್ಧಿ, ಅಹಂಕಾರ, ಮನಸ್ಸು—ಈ ನಾಲ್ಕರ ಸಮೂಹವನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ವಿಕಾರಸಹಿತ ‘ಅವ್ಯಕ್ತ’ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ।

Verse 39

तत्कारणदशापन्नमव्यक्तमिति कथ्यते । व्यक्तं कार्यदशापन्नं शरीरादिघटादिवत्

ಕಾರಣದಶೆಯನ್ನು ಪಡೆದದ್ದು ‘ಅವ್ಯಕ್ತ’ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಕಾರ್ಯದಶೆಯನ್ನು ಪಡೆದದ್ದು ‘ವ್ಯಕ್ತ’—ದೇಹ, ಘಟ ಮೊದಲಾದವುಗಳಂತೆ.

Verse 40

यथा घटादिकं कार्यं मृदादेर्नातिभिद्यते । शरीरादि तथा व्यक्तमव्यक्तान्नातिभिद्यते

ಘಟ ಮೊದಲಾದ ಕಾರ್ಯವು ಮಣ್ಣು ಮೊದಲಾದ ಕಾರಣದಿಂದ ನಿಜವಾಗಿ ಭಿನ್ನವಲ್ಲ. ಹಾಗೆಯೇ ದೇಹಾದಿ ವ್ಯಕ್ತವೂ ಅವ್ಯಕ್ತದಿಂದ ನಿಜವಾಗಿ ಭಿನ್ನವಲ್ಲ.

Verse 41

तस्मादव्यक्तमेवैक्यकारणं करणानि च । शरीरं च तदाधारं तद्भोग्यं चापि नेतरत्

ಆದ್ದರಿಂದ ಅವ್ಯಕ್ತವೇ ಏಕತ್ವದ ಕಾರಣ; ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಅವುಗಳಿಗೆ ಆಧಾರವಾದ ದೇಹ, ಹಾಗೆಯೇ ಭೋಗ್ಯವಸ್ತುಗಳೂ ಅದನ್ನೇ ಆಶ್ರಯಿಸಿವೆ—ಅದರ ಹೊರತು ಮತ್ತೇನೂ ಇಲ್ಲ.

Verse 42

मुनय ऊचुः । बुद्धीन्द्रियशरीरेभ्यो व्यतिरेकस्य कस्यचित् । आत्मशब्दाभिधेयस्य वस्तुतो ऽपि कुतः स्थितिः

ಮುನಿಗಳು ಹೇಳಿದರು—ಬುದ್ಧಿ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಶರೀರದಿಂದ ಭಿನ್ನವಾಗಿ ‘ಆತ್ಮ’ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ತತ್ತ್ವವು ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಇದ್ದರೆ, ಅದರ ವಾಸ್ತವ ಅಸ್ತಿತ್ವಕ್ಕೆ ಆಧಾರವೇನು?

Verse 43

वायुरुवाच । बुद्धीन्द्रियशरीरेभ्यो व्यतिरेको विभोर्ध्रुवम् । अस्त्येव कश्चिदात्मेति हेतुस्तत्र सुदुर्गमः

ವಾಯು ಹೇಳಿದರು—ವಿಭುವು ಬುದ್ಧಿ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಶರೀರದಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಭಿನ್ನನಾಗಿರುವುದು ಧ್ರುವ. ಆದರೆ ‘ಆತ್ಮ ಖಂಡಿತ ಇದೆ’ ಎಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸುವ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಕಾರಣವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುವುದು ಅತ್ಯಂತ ದುರ್ಗಮ.

Verse 44

बुद्धीन्द्रियशरीराणां नात्मता सद्भिरिष्यते । स्मृतेरनियतज्ञानादयावद्देहवेदनात्

ಸಜ್ಜನರು ಬುದ್ಧಿ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ದೇಹವನ್ನು ಆತ್ಮವೆಂದು ಅಂಗೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಸ್ಮೃತಿ ಮೊದಲಾದವುಗಳ ಜ್ಞಾನ ಅನಿಯತ, ದೇಹಾನುಭವವೂ ದೇಹ ತಿಳಿಯುವಷ್ಟು ಮಾತ್ರ ಸೀಮಿತ.

Verse 45

अतः स्मर्तानुभूतानामशेषज्ञेयगोचरः । अन्तर्यामीति वेदेषु वेदांतेषु च गीयते

ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿ ನೇರವಾಗಿ ಅನುಭವಿಸುವವರಿಗೆ ಅವರು ಸಮಸ್ತ ಜ್ಞೇಯಗಳ ಗೋಚರಕ್ಷೇತ್ರ—ಅಂತರಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿ ವ್ಯಾಪಿಸುವವನು. ಹೀಗಾಗಿ ವೇದಗಳಲ್ಲಿಯೂ ವೇದಾಂತಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅವರನ್ನು ‘ಅಂತರ್ಯಾಮಿ’ ಎಂದು ಕೀರ್ತಿಸಲಾಗಿದೆ.

Verse 46

सर्वं तत्र स सर्वत्र व्याप्य तिष्ठति शाश्वतः । तथापि क्वापि केनापि व्यक्तमेष न दृश्यते

ಅವನು ಅಲ್ಲಿ ‘ಸರ್ವ’ ಸ್ವರೂಪವೇ; ಎಲ್ಲೆಡೆ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ವ್ಯಾಪಿಸಿ ಶಾಶ್ವತವಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದಾನೆ. ಆದರೂ ಎಲ್ಲಿಯೂ, ಯಾರಿಗೂ, ಅವನು ಹೊರಗೆ ವ್ಯಕ್ತವಾಗಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ.

Verse 47

नैवायं चक्षुषा ग्राह्यो नापरैरिन्द्रियैरपि । मनसैव प्रदीप्तेन महानात्मावसीयते १

ಆ ಪರಮ ಮಹಾತ್ಮನು ಕಣ್ಣಿನಿಂದ ಗ್ರಹಿಸಲ್ಪಡುವುದಿಲ್ಲ; ಇತರ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದಲೂ ಅಲ್ಲ. ಸಾಧನೆ-ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿತವಾದ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ಅವನು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಅರಿಯಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ.

Verse 48

न च स्त्री न पुमानेष नैव चापि नपुंसकः । नैवोर्ध्वं नापि तिर्यक्नाधस्तान्न कुतश्चन

ಅವನು ಸ್ತ್ರೀಯೂ ಅಲ್ಲ, ಪುರುಷನೂ ಅಲ್ಲ, ನಪುಂಸಕನೂ ಅಲ್ಲ. ಅವನು ಮೇಲೂ ಅಲ್ಲ, ಅಡ್ಡವೂ ಅಲ್ಲ, ಕೆಳವೂ ಅಲ್ಲ—ಯಾವ ದಿಕ್ಕಿನಿಂದಲೂ ಅವನನ್ನು ಕಂಡುಕೊಳ್ಳಲಾಗದು.

Verse 49

अशरीरं शरीरेषु चलेषु स्थाणुमव्ययम् । सदा पश्यति तं धीरो नरः प्रत्यवमर्शनात्

ಅಂತರ್ದ್ಯಾನದಿಂದ ಧೀರ ಜ್ಞಾನಿ ಸದಾ ಅವನನ್ನೇ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ—ದೇಹಿಗಳೊಳಗೆ ದೇಹರಹಿತನು, ಚಲಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಅಚಲನು, ಅವ್ಯಯ ಪರಮೇಶ್ವರ ಶಿವನು।

Verse 50

किमत्र बहुनोक्तेन पुरुषो देहतः पृथक् । अपृथग्ये तु पश्यंति ह्यसम्यक्तेषु दर्शनम्

ಇಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಹೇಳುವುದರಿಂದ ಏನು ಪ್ರಯೋಜನ? ಪುರುಷ (ಚೇತನ ಆತ್ಮ) ದೇಹದಿಂದ ಭಿನ್ನ. ಆದರೆ ಭೇದವನ್ನು ಕಾಣದವರ ದೃಷ್ಟಿ ಅಸಮ್ಯಕ್‌ ಹಾಗೂ ಅಸ್ಥಿರವಾಗಿ ತಪ್ಪು ತಿಳುವಳಿಕೆಯಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ.

Verse 51

यच्छरीरमिदं प्रोक्तं पुरुषस्य ततः परम् । अशुद्धमवशं दुःखमध्रुवं न च विद्यते

ಪುರುಷನದೇ ಎಂದು ಹೇಳುವ ಈ ದೇಹವು ನಿಜವಾಗಿ ಆತ್ಮದಿಂದ ಭಿನ್ನ. ಇದು ಅಶುದ್ಧ, ಬಂಧನಗಳಿಗೆ ವಶವಾಗಿ ಅಸಹಾಯ, ದುಃಖದ ಆಸನ, ಅನಿತ್ಯ—ಇದರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರತೆ ಇಲ್ಲ.

Verse 52

विपदां वीजभूतेन पुरुषस्तेन संयुतः । सुखी दुःखी च मूढश्च भवति स्वेन कर्मणा

ವಿಪತ್ತಿನ ಬೀಜರೂಪವಾದ ಆ ಕಾರಣದೊಂದಿಗೆ ಸಂಯುಕ್ತನಾದ ಪುರುಷನು ತನ್ನ ಕರ್ಮದಂತೆ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಸುಖಿ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ದುಃಖಿ, ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಮೂಢನಾಗುತ್ತಾನೆ.

Verse 53

अद्भिराप्लवितं क्षेत्रं जनयत्यंकुरं यथा । आज्ञानात्प्लावितं कर्म देहं जनयते तथा

ನೀರಿನಿಂದ ಮುಳುಗಿದ ಹೊಲವು ಮೊಳಕೆಯನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುವಂತೆ, ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಮುಳುಗಿದ ಕರ್ಮವು ದೇಹವನ್ನು (ಹೊಸ ಶರೀರವನ್ನು) ಜನ್ಮಿಸುತ್ತದೆ.

Verse 54

अत्यंतमसुखावासास्स्मृताश्चैकांतमृत्यवः । अनागता अतीताश्च तनवो ऽस्य सहस्रशः

ಅವರು ಅತಿದುಗ್ಧಮಯ ವಾಸಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವವರಾಗಿಯೂ, ಅನಿವಾರ್ಯ ಮರಣಕ್ಕೆ ಒಳಪಡುವವರಾಗಿಯೂ ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ಅವನ ದೇಹರೂಪವಾದ ಅನೇಕ ಸಹಸ್ರ ತನುಗಳು—ಕೆಲವು ಬರುವವು, ಕೆಲವು ಕಳೆದವು—ಇವೆ.

Verse 55

आगत्यागत्य शीर्णेषु शरीरेषु शरीरिणः । अत्यंतवसतिः क्वापि न केनापि च लभ्यते

ಕ್ಷಯವಾಗುವ ದೇಹಗಳಲ್ಲಿ ದೇಹಿ ಮರುಮರು ಬಂದು ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಎಲ್ಲಿಯೂ ಯಾರಿಗೂ ಸಂಪೂರ್ಣ ಶಾಶ್ವತ ವಾಸಸ್ಥಾನ ದೊರೆಯದು—ಬಂಧವಿಮೋಚಕ ಪರಮೇಶ್ವರ ಶಿವ, ಮುಕ್ತಿದಾತ ಪತಿಯನ್ನು ಶರಣಾಗುವವರೆಗೆ.

Verse 56

छादितश्च वियुक्तश्च शरीरैरेषु लक्ष्यते । चंद्रबिंबवदाकाशे तरलैरभ्रसंचयैः

ಈ ದೇಹಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಆತ್ಮವು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಆವರಿತವಾಗಿಯೂ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ವಿಭಕ್ತವಾಗಿಯೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ—ಆಕಾಶದಲ್ಲಿನ ಚಂದ್ರಬಿಂಬವು ಚಲಿಸುವ ಮೇಘಸಮೂಹಗಳಿಂದ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟು, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಪ್ರಕಟವಾಗುವಂತೆ.

Verse 57

अनेकदेहभेदेन भिन्ना वृत्तिरिहात्मनः । अष्टापदपरिक्षेपे ह्यक्षमुद्रेव लक्ष्यते

ಅನೇಕ ದೇಹಭೇದಗಳಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ಆತ್ಮನ ವೃತ್ತಿ ವಿಭಿನ್ನವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ಅಷ್ಟಾಪದ ಫಲಕದಲ್ಲಿ ಎಸೆದಾಗ ಒಂದೇ ಪಾಶದ ಮುದ್ರೆ ಹಲವು ರೀತಿಯಾಗಿ ಗೋಚರಿಸುವಂತೆ.

Verse 58

नैवास्य भविता कश्चिन्नासौ भवति कस्यचित् । पथि संगम एवायं दारैः पुत्रैश्च बंधुभिः

ನಿಜವಾಗಿ ಯಾರೂ ಅವನವರಲ್ಲ, ಅವನೂ ನಿಜವಾಗಿ ಯಾರವರೂ ಅಲ್ಲ. ಹೆಂಡತಿ, ಮಕ್ಕಳು, ಬಂಧುಗಳೊಂದಿಗೆ ಇದು ಕೇವಲ ದಾರಿಯ ಸಂಗಮ—ಸಂಸಾರಯಾತ್ರೆಯ ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಸಹವಾಸ ಮಾತ್ರ.

Verse 59

यथा काष्ठं च काष्ठं च समेयातां महोदधौ । समेत्य च व्यपेयातां तद्वद्भूतसमागमः

ಮಹಾಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಮರದ ತುಂಡುಗಳು ತೇಲಿ ಬಂದು ಸೇರಿ, ಸೇರಿ ಮತ್ತೆ ಬೇರ್ಪಡುವಂತೆ, ದೇಹಧಾರಿಗಳ ಸಂಗಮವೂ ಕರ್ಮಪಾಶವಶವಾಗಿ ಕ್ಷಣಿಕವೇ.

Verse 60

स पश्यति शरीरं तच्छरीरं तन्न पश्यति । तौ पश्यति परः कश्चित्तावुभौ तं न पश्यतः

ಅವನು ದೇಹವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಆ ದೇಹವು ಅವನನ್ನು ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಒಬ್ಬ ಪರಮ ದ್ರಷ್ಟಾ ಅವರಿಬ್ಬರನ್ನೂ ನೋಡುತ್ತಾನೆ—ಆ ಇಬ್ಬರೂ ಆ ಪರಮ ದ್ರಷ್ಟನನ್ನು ನೋಡುವುದಿಲ್ಲ.

Verse 61

ब्रह्माद्याः स्थावरांतश्च पशवः परिकीर्तिताः । पशूनामेव सर्वेषां प्रोक्तमेतन्निदर्शनम्

ಬ್ರಹ್ಮಾದಿಯಿಂದ ಸ್ಥಾವರಾಂತವರೆಗೆ ಎಲ್ಲರೂ ‘ಪಶು’ (ಬಂಧಿತ ಜೀವ) ಎಂದು ಕೀರ್ತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ಇದು ಸಮಸ್ತ ಪಶುಗಳ ಕುರಿತು ಹೇಳಿದ ದೃಷ್ಟಾಂತ—ಪತಿ ಶ್ರೀಶಿವನ ಅನುಗ್ರಹವಿಲ್ಲದೆ ಬಂಧನ ಮುಕ್ತಿಯಾಗದು.

Verse 62

स एष बध्यते पाशैः सुखदुःखाशनः पशुः । लीलासाधनभूतो य ईश्वरस्येति सूरयः

ಈ ಜೀವ ‘ಪಶು’ ಪಾಶಗಳಿಂದ ಬಂಧಿತನಾಗಿ, ಸುಖದುಃಖಗಳನ್ನು যেন ಭಕ್ಷಿಸುವಂತೆ ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ: ಅವನೇ ಈಶ್ವರನ ಲೀಲೆಗೆ ಸಾಧನಭೂತನು ಆಗುತ್ತಾನೆ.

Verse 63

अज्ञो जंतुरनीशो ऽयमात्मनस्सुखदुःखयोः । ईश्वरप्रेरितो गच्छेत्स्वर्गं वा श्वभ्रमेव वा

ಈ ದೇಹಧಾರಿ ಜೀವ ಅಜ್ಞಾನಿ; ತನ್ನ ಸುಖದುಃಖಗಳ ಮೇಲೆ ಸ್ವಾಮ್ಯವಿಲ್ಲ. ಈಶ್ವರನ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ ಅವನು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕಾಗಲಿ, ಇಲ್ಲವೆ ಗುಂಡಿಯಂತ ದುಸ್ಥಿತಿಗಾಗಲಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ.

Verse 64

सूत उवाच । इत्याकर्ण्यानिलवचो मुनयः प्रीतमानसाः । प्रोचुः प्रणम्य तं वायुं शैवागमविचक्षणम्

ಸೂತನು ಹೇಳಿದರು—ವಾಯುವಿನ ವಚನಗಳನ್ನು ಹೀಗೆ ಕೇಳಿ ಮುನಿಗಳು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಹರ್ಷಗೊಂಡರು. ಶೈವ ಆಗಮಗಳಲ್ಲಿ ನಿಪುಣನಾದ ಆ ವಾಯುವಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಅವರು ಹೇಳಿದರು.