मनु-शतरूपा-प्रसूतिः तथा दक्षकन्याविवाहाः (Manu–Śatarūpā, Prasūti, and the Marriages of Dakṣa’s Daughters)
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ಸೃಷ್ಟಿ‑ವಂಶಾನುಕ್ರಮ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ. ವಾಯು, ಪ್ರಜಾಪತಿ ಈಶ್ವರನಿಂದ ಶಾಶ್ವತ ಪರಾಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆದು ಮೈಥುನಪ್ರಭವ (ಯುಗ್ಮ) ಸೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಮಾಡುವ ಸಂಕಲ್ಪವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸ್ರಷ್ಟಾ ಅರ್ಧ ಪುರುಷ‑ಅರ್ಧ ಸ್ತ್ರೀ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಸ್ತ್ರೀ‑ಅರ್ಧ ಶತರೂಪಾ ಎಂದು ಪ್ರಾದುರ್ಭವಿಸುತ್ತದೆ. ಬ್ರಹ್ಮ ವಿರಾಜನನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತಾನೆ; ಪುರುಷತತ್ತ್ವ ಸ್ವಾಯಂಭುವ ಮನು ಎಂದು ಗುರುತಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಶತರೂಪಾ ಘೋರ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿ ಮನುವನ್ನು ಪತಿಯಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಅವಳಿಂದ ಪ್ರಿಯವ್ರತ, ಉತ್ತಾನಪಾದ ಎಂಬ ಇಬ್ಬರು ಪುತ್ರರು ಮತ್ತು ಆಕೂತಿ, ಪ್ರಸೂತಿ ಎಂಬ ಇಬ್ಬರು ಪುತ್ರಿಯರು ಜನಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮನು ಪ್ರಸೂತಿಯನ್ನು ದಕ್ಷನಿಗೆ, ಆಕೂತಿಯನ್ನು ರುಚಿಗೆ ವಿವಾಹ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಆಕೂತಿಯಿಂದ ಯಜ್ಞ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣಾ ಜನಿಸಿ ಲೋಕಧರ್ಮ‑ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಧಾರಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ದಕ್ಷನಿಗೆ ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕು ಪುತ್ರಿಯರು—ಶ್ರದ್ಧಾ, ಲಕ್ಷ್ಮೀ, ಧೃತಿ, ಪುಷ್ಟಿ, ತುಷ್ಟಿ, ಮೇಧಾ, ಕ್ರಿಯಾ, ಬುದ್ಧಿ, ಲಜ್ಜಾ, ವಪುಃ, ಶಾಂತಿ, ಸಿದ್ಧಿ, ಕೀರ್ತಿ ಮೊದಲಾದವರು—ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಧರ್ಮನು ದಾಕ್ಷಾಯಣಿಯರನ್ನು ಪತ್ನಿಗಳಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಖ್ಯಾತಿ, ಸ್ಮೃತಿ, ಪ್ರೀತಿ, ಕ್ಷಮಾ, ಅನಸೂಯಾ, ಊರ್ಜಾ, ಸ್ವಾಹಾ, ಸ್ವಧಾ ಮುಂತಾದವರೂ ಉಲ್ಲೇಖಿತರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಭೃಗು, ಮರೀಚಿ, ಅಂಗಿರಸ, ಪುಲಹ, ಕ್ರತು, ಪುಲಸ್ತ್ಯ, ಅತ್ರಿ, ವಸಿಷ್ಠ, ಪಾವಕ, ಪಿತೃಗಳು ಮೊದಲಾದವರು ಇವರನ್ನು ವಿವಾಹವಾಗಿ ವಿವಿಧ ವಂಶಗಳನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಧರ್ಮಸಂಬಂಧ ಸಂತತಿ ಸುಖಕಾರಣ, ಅಧರ್ಮಸಂಬಂಧ ಸಂತತಿ ದುಃಖ‑ಹಿಂಸಾಕಾರಣ ಎಂದು ಈ ವಂಶಕಥೆ ನೈತಿಕ‑ಕೋಸ್ಮಿಕ ಕಾರಣತ್ವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.
Shlokas
Verse 1
स्वायंभुवसुतायां तु प्रसूत्यां लोकमातरः
ಸ್ವಾಯಂಭುವ ಮನುವಿನ ಪುತ್ರಿ ಪ್ರಸೂತಿಯಿಂದ ಲೋಕಮಾತೃಗಳು ಜನಿಸಿದರು.
Verse 3
विराजमसृजद्ब्रह्मा सो ऽर्धन पुरुषो ऽभवत् । स वै स्वायंभुवः पूर्वं पुरुषो मनुरुच्यते । सा देवी शतरूपा तु तपः कृत्वा सुदुश्चरम् । भर्तारं दीप्तयशसं मनुमेवान्वपद्यत
ಬ್ರಹ್ಮನು ವಿರಾಜನನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದನು; ಅವನೇ ಆದಿಪುರುಷನಾದನು. ಆ ಮೊದಲ ಪುರುಷನೇ ಸ್ವಾಯಂಭುವ ಮನು ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ದೇವಿ ಶತರೂಪಾ ಅತ್ಯಂತ ದುಷ್ಕರ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿ, ದೀಪ್ತ ಯಶಸ್ಸುಳ್ಳ ಮನುನನ್ನೇ ಪತಿಯಾಗಿ ಅಂಗೀಕರಿಸಿದಳು.
Verse 5
तस्मात्तु शतरूपा सा पुत्रद्वयमसूयत । प्रियव्रतोत्तानपादौ पुत्रौ पुत्रवतां वरौ । कन्ये द्वे च महाभागे याभ्यां जातास्त्विमाः प्रजाः । आकूतिरेका विज्ञेया प्रसूतिरपरा स्मृता
ಅನಂತರ ಶತರೂಪಾ ಎರಡು ಪುತ್ರರನ್ನು ಹೆತ್ತಳು—ಪ್ರಿಯವ್ರತ ಮತ್ತು ಉತ್ತಾನಪಾದ—ಪುತ್ರವಂತರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠರು. ಅವಳು ಎರಡು ಮಹಾಭಾಗ್ಯ ಪುತ್ರಿಯರನ್ನೂ ಹೆತ್ತಳು; ಅವರ ಮೂಲಕ ಈ ಪ್ರಜೆಗಳು ವಿಸ್ತರಿಸಿದವು. ಅವರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬಳು ಆಕೂತಿ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು, ಮತ್ತೊಬ್ಬಳು ಪ್ರಸೂತಿ ಎಂದು ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾಳೆ.
Verse 7
स्वायंभुवः प्रसूतिं च ददौ दक्षाय तां प्रभुः । रुचेः प्रजापतिश्चैव चाकूतिं समपादयत् । आकूत्यां मिथुनं जज्ञे मानसस्य रुचेः शुभम् । यज्ञश्च दक्षिणा चैव याभ्यां संवर्तितं जगत्
ಸ್ವಾಯಂಭುವ ಪ್ರಭು (ಮನು) ದಕ್ಷನಿಗೆ ಪ್ರಸೂತಿಯನ್ನು ನೀಡಿದನು; ಮತ್ತು ಪ್ರಜಾಪತಿ ರುಚಿಯು ಆಕೂತಿಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು. ಆಕೂತಿಯಿಂದ ಮಾನಸಪುತ್ರ ರುಚಿಯಿಂದ ಶುಭ ಜೋಡಿ ಜನಿಸಿತು—ಯಜ್ಞ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣಾ—ಅವರಿಂದ ಜಗತ್ತಿನ ಕ್ರಮವೂ ನಿರಂತರತೆಯೂ ಚಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು।
Verse 9
चतस्रो विंशतिः कन्या दक्षस्त्वजनयत्प्रभुः । श्रद्धा लक्ष्मीर्धृतिः पुष्टिस्तुष्टिर्मेधा क्रिया तथा । बुद्धिर्लज्जा वपुः शांतिस्सिद्धिः कीर्तिस्त्रयोदशी
ಪ್ರಭು ದಕ್ಷನು ಇಪ್ಪತ್ತ್ನಾಲ್ಕು ಪುತ್ರಿಯರನ್ನು ಜನಿಸಿದನು—ಶ್ರದ್ಧಾ, ಲಕ್ಷ್ಮೀ, ಧೃತಿ, ಪುಷ್ಟಿ, ತುಷ್ಟಿ, ಮೇಧಾ, ಕ್ರಿಯಾ; ಹಾಗೆಯೇ ಬುದ್ಧಿ, ಲಜ್ಜಾ, ವಪುಃ, ಶಾಂತಿ, ಸಿದ್ಧಿ, ಕೀರ್ತಿ—ಇವು ಇಲ್ಲಿ ಹದಿಮೂರು ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ।
Verse 11
पत्न्यर्थं प्रतिजग्राह धर्मो दाक्षायणीः प्रभुः । ताभ्यः शिष्टा यवीयस्य एकादश सुलोचनाः । ख्यातिः सत्यर्थसंभूतिः स्मृतिः प्रीतिः क्षमा तथा । सन्नतिश्चानसूया च ऊर्जा स्वाहा स्वधा तथा
ಪತ್ನೀಗೃಹಣಾರ್ಥವಾಗಿ ಪ್ರಭು ಧರ್ಮನು ದಕ್ಷನ ಪುತ್ರಿಯರನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿದನು. ಆ ಪತ್ನಿಗಳಲ್ಲಿ ಕಿರಿಯವಳಿಂದ ಹನ್ನೊಂದು ಸುಲೋಚನಾ ಪುತ್ರಿಯರು ಜನಿಸಿದರು—ಖ್ಯಾತಿ, ಸತ್ಯಾರ್ಥ-ಸಂಭೂತಿ, ಸ್ಮೃತಿ, ಪ್ರೀತಿ, ಕ್ಷಮಾ, ಸನ್ನತಿ, ಅನಸೂಯಾ, ಊರ್ಜಾ, ಸ್ವಾಹಾ, ಸ್ವಧಾ।
Verse 13
भृगुश्शर्वो मरीचिश्च अंगिराः पुलहः क्रतुः । पुलस्त्यो ऽत्रिर्विशिष्ठश्च पावकः पितरस्तथा । ख्यात्याद्या जगृहुः कन्यामुनयो मुनिसत्तमाः । कामाद्यास्तु यशोंता ये ते त्रयोदश सूनवः
ಭೃಗು, ಶರ್ವ, ಮರೀಚಿ, ಅಂಗಿರಸ, ಪುಲಹ, ಕ್ರತು, ಪುಲಸ್ತ್ಯ, ಅತ್ರಿ, ವಸಿಷ್ಠ, ಪಾವಕ ಮತ್ತು ಪಿತೃಗಳು—ಈ ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠರು ಖ್ಯಾತಿ ಮೊದಲಾದ ಕನ್ಯೆಯರನ್ನು ಪತ್ನಿಗಳಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರು. ಅವರಿಂದ ಕಾಮನಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಯಶಸ್ಸಿನವರೆಗೆ ಹದಿಮೂರು ಪುತ್ರರು ಜನಿಸಿದರು।
Verse 15
धर्मस्य जज्ञिरे तास्तु श्रद्धाद्यास्सुसुखोत्तराः । दुःखोत्तराश्च हिंसायामधर्मस्य च संततौ । निकृत्यादय उत्पन्नाःपुत्राश्च धर्मलक्षणाः । नैषां भार्याश्च पुत्रा वा सर्वे त्वनियमाः स्मृताः
ಧರ್ಮನಿಂದ ಶ್ರದ್ಧಾ ಮೊದಲಾದ ಶುಭಸুখಫಲದ ಪ್ರಜೆಗಳು ಜನಿಸಿದರು. ಆದರೆ ಅಧರ್ಮನ ವಂಶದಲ್ಲಿ ಹಿಂಸೆಯಿಂದ ನಿಕೃತಿ ಮೊದಲಾದ ದುಃಖಫಲದ ಸಂತತಿ ಉದ್ಭವಿಸಿತು; ಅವರ ಪುತ್ರರೂ ಅಧರ್ಮಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನೇ ಧರಿಸಿದರು. ಇವರಿಗೆ ಪತ್ನಿಯರೂ ಪುತ್ರರೂ ನಿಯತರೆಂದು ಎಣಿಸಲ್ಪಡುವುದಿಲ್ಲ—ಎಲ್ಲರೂ ಅನಿಯಮಿಗಳೆಂದು ಸ್ಮೃತಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ।
Verse 17
स एष तामसस्सर्गो जज्ञे धर्मनियामकः । या सा दक्षस्य दुहिता रुद्रस्य दयिता सती । भर्तृनिन्दाप्रसंगेन त्यक्त्वा दाक्षायिणीं तनुम् । दक्षं च दक्षभार्यां च विनिंद्य सह बन्धुभिः
ಹೀಗೆ ಧರ್ಮನಿಯಾಮಕವಾದ ತಾಮಸ ಸೃಷ್ಟಿ ಜನಿಸಿತು. ಆಕೆ—ದಕ್ಷನ ಪುತ್ರಿ, ರುದ್ರನ ಪ್ರಿಯೆ ಸತಿ—ಪತಿಯ ನಿಂದೆಯ ಸಂದರ್ಭ ಬಂದಾಗ ದಾಕ್ಷಾಯಣೀ ದೇಹವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ, ದಕ್ಷನನ್ನೂ ದಕ್ಷಪತ್ನಿಯನ್ನೂ ಬಂಧುಗಳೊಡನೆ ಗರಹಿಸಿ ಅದನ್ನು ಬಿಟ್ಟಳು।
Verse 19
सा मेनायामाविरभूत्पुत्री हिमवतो गिरेः । रुद्रस्तु तां सतीं दृष्ट्वा रुद्रांस्त्वात्मसमप्रभान् । यथासृजदसंख्यातांस्तथा कथितमेव च । भृगोः ख्यात्यां समुत्पन्ना लक्ष्मीर्नारायणप्रिया
ಅವಳು ಮೇನಾದೇವಿಯ ಗರ್ಭದಿಂದ ಹಿಮವತ್ ಪರ್ವತರಾಜನ ಪುತ್ರಿಯಾಗಿ ಅವಿರ್ಭವಿಸಿದಳು. ರುದ್ರನು ಆ ಸತಿಯನ್ನು ನೋಡಿ, ತನ್ನ ಸಮಪ್ರಭೆಯ ಅಸಂಖ್ಯಾತ ರುದ್ರರನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದನು—ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದಂತೆಯೇ. ಹಾಗೆಯೇ ಭೃಗುಪತ್ನಿ ಖ್ಯಾತಿಯಿಂದ ನಾರಾಯಣಪ್ರಿಯೆ ಲಕ್ಷ್ಮೀ ಜನಿಸಿದಳು।
Verse 21
देवौ धातृविधातारौ मन्वंतरविधारिणौ । तयोर्वै पुत्रपौत्राद्याश्शतशो ऽथ सहस्रशः । स्वायंभुवे ऽंतरे नीताः सर्वे ते भार्गवा मताः । मरीचेरपि संभूतिः पौर्णमासमसूयत
ಧಾತೃ ಮತ್ತು ವಿಧಾತೃ ಎಂಬ ಎರಡು ದಿವ್ಯಶಕ್ತಿಗಳು ಮನ್ವಂತರಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ ನಿಯಮಿಸುತ್ತವೆ. ಅವರಿಂದ ಪುತ್ರ, ಪೌತ್ರ ಮೊದಲಾದವರು ನೂರಾರು, ಸಾವಿರಾರು ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದರು. ಸ್ವಾಯಂಭುವ ಮನ್ವಂತರದಲ್ಲಿ ಅವರು ಎಲ್ಲರೂ ಭಾರ್ಗವ ವಂಶದವರೇ ಎಂದು ಗಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟರು. ಮರೀಚಿಯಿಂದಲೂ ಸಂತಾನ ಹುಟ್ಟಿತು; ಪೌರ್ಣಮಾಸೀ ಪ್ರಸವಿಸಿದಳು.
Verse 23
कन्याचतुष्टयं चैव महीयांसस्तदन्वयाः । येषां वंशे समुत्पन्नो बहुपुत्रस्य कश्यपः । स्मृतिश्चांगिरसः पत्नी जनयामास वै सुतौ । आग्नीध्रं शरभञ्चैव तथा कन्याचतुष्टयम्
ಆ ವಂಶದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಕನ್ಯೆಯರೂ ಹುಟ್ಟಿದರು; ಆ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಮಹನೀಯ ವಂಶಜರು ಉದ್ಭವಿಸಿದರು. ಅವರ ವಂಶದಲ್ಲೇ ಬಹುಪುತ್ರಪಿತೃ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದ ಕಶ್ಯಪನು ಜನಿಸಿದನು. ಅಂಗಿರ ಋಷಿಯ ಪತ್ನಿ ಸ್ಮೃತಿಯು ನಿಜವಾಗಿ ಎರಡು ಪುತ್ರರು—ಆಗ್ನೀಧ್ರ ಮತ್ತು ಶರಭ—ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕು ಕನ್ಯೆಯರನ್ನು ಜನ್ಮನೀಡಿದಳು.
Verse 25
तदीयाः पुत्रपौत्राश्च येतीतास्ते सहस्रशः । प्रीत्यां पुलस्त्यभार्यायां दन्तोग्निरभवत्सुतः । पूर्वजन्मनि योगस्त्यस्स्मृतः स्वायंभुवे ऽंतरे । तत्संततीया बहवः पौलस्त्या इति विश्रुताः । क्षमा तु सुषुवे पुत्रान्पुलहस्य प्रजापतेः
ಅವರ ಪುತ್ರ-ಪೌತ್ರರು, ಕಾಲಗತಿಯಲ್ಲಿ ಲೋಕಾಂತರಗೊಂಡವರು, ಸಾವಿರಾರು ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿದ್ದರು. ಪುಲಸ್ತ್ಯನ ಪತ್ನಿ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ‘ದಂತೋಗ್ನಿ’ ಎಂಬ ಪುತ್ರನು ಜನಿಸಿದನು. ಸ್ವಾಯಂಭುವ ಮನ್ವಂತರದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಅವನು ‘ಯೋಗಸ್ತ್ಯ’ ಎಂದು ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಸಂತತಿಯಲ್ಲಿ ಅನೇಕರು ‘ಪೌಲಸ್ತ್ಯರು’ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾದರು. ಹಾಗೆಯೇ ಪ್ರಜಾಪತಿ ಪುಲಹನ ಪತ್ನಿ ಕ್ಷಮೆಯೂ ಪುತ್ರರನ್ನು ಹೆತ್ತಳು.
Verse 27
कर्दमश्च सुरिश्चैव सहिष्णुश्चेति ते त्रयः । त्रेताग्निवर्चसस्सर्वे येषां वंशः प्रतिष्ठितः । क्रतोः क्रतुसमान्भार्या सन्नतिस्सुषुवे सुतान् । नैषां भार्याश्च पुत्राश्च सर्वे ते ह्यूर्ध्वरेतसः
ಕರ್ಧಮ, ಸುರಿ ಮತ್ತು ಸಹಿಷ್ಣು—ಈ ಮೂವರೂ ತ್ರೇತಾಯುಗದ ಪವಿತ್ರ ಅಗ್ನಿಗಳಂತೆ ದೀಪ್ತಿಮಂತರಾಗಿದ್ದರು; ಅವರಿಂದಲೇ ವಂಶವು ದೃಢವಾಗಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತವಾಯಿತು. ಕ್ರತುವಿನ ಪತ್ನಿ ಸನ್ನತಿ—ಕ್ರತುವಿಗೆ ಸಮಾನ ಯೋಗ್ಯಳಾದವಳು—ಪುತ್ರರನ್ನು ಹೆತ್ತಳು. ಆದರೆ ಆ ಪುತ್ರರಿಗೆ ಪತ್ನಿಯರೂ ಸಂತಾನವೂ ಉಂಟಾಗಲಿಲ್ಲ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವರು ಎಲ್ಲರೂ ಊರ್ಧ್ವರೇತಸರು—ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯತಪದಿಂದ ವೀರ್ಯವನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿಸಿದವರು।
Verse 29
षष्टिस्तानि सहस्राणि वालखिल्या इति स्मृताः । अनूरोरग्रतो यांति परिवार्य दिवाकरम् । अत्रेर्भार्यानुसूया च पञ्चात्रेयानसूयत । कन्यकां च श्रुतिं नाम माता शंखपदस्य च
ಅವರು ಅರವತ್ತು ಸಾವಿರ ಸಂಖ್ಯೆಯ ‘ವಾಲಖಿಲ್ಯರು’ ಎಂದು ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾರೆ; ಸೂರ್ಯದೇವನನ್ನು ಪರಿವಾರ್ಯವಾಗಿ ಸುತ್ತುವರಿದು, ಅವನ ಊರುದ ಅಗ್ರಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮುಂಭಾಗವಾಗಿ ಸಾಗುತ್ತಾರೆ. ಅತ್ರಿಯ ಪತ್ನಿ ಅನಸೂಯೆ ಐದು ಆತ್ರೇಯ ಪುತ್ರರನ್ನು ಹೆತ್ತಳು; ಹಾಗೆಯೇ ‘ಶ್ರುತಿ’ ಎಂಬ ಕನ್ಯೆಯನ್ನೂ ಹೆತ್ತಳು, ಆಕೆ ಶಂಖಪದನ ತಾಯಿಯಾದಳು.
Verse 31
सत्यनेत्रश्च हव्यश्च आपोमूर्तिश्शनैश्चरः । सोमश्च पञ्चमस्त्वेते पञ्चात्रेयाः प्रकीर्तिताः । तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च ह्यात्रेयाणां महात्मनाम् । स्वायंभुवे ऽंतरे ऽतीताः शतशो ऽथ सहस्रशः
ಸತ್ಯನೇತ್ರ, ಹವ್ಯ, ಆಪೋಮೂರ್ತಿ, ಶನೈಶ್ಚರ ಮತ್ತು ಐದನೆಯ ಸೋಮ—ಇವರೇ ಐದು ‘ಆತ್ರೇಯರು’ ಎಂದು ಪ್ರಖ್ಯಾತರು. ಆ ಮಹಾತ್ಮ ಆತ್ರೇಯರ ಪುತ್ರರು ಹಾಗೂ ಪೌತ್ರರು ಸ್ವಾಯಂಭುವ ಮನ್ವಂತರದಲ್ಲಿ ನೂರಾರು, ಸಾವಿರಾರು ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಲಾತೀತರಾದರು.
Verse 33
ऊर्जायां तु वसिष्ठस्य पुत्रा वै सप्त जज्ञिरे । ज्यायसी च स्वसा तेषां पुंडरीका सुमध्यमा । रजो गात्रोर्ध्वबाहू च सवनश्चानयश्च यः । सुतपाश्शुक्र इत्येते सप्त सप्तर्षयः स्मृताः
ಊರ್ಜೆಯಿಂದ ವಸಿಷ್ಠನಿಗೆ ಏಳು ಪುತ್ರರು ಜನಿಸಿದರು. ಅವರ ಹಿರಿಯ ಸಹೋದರಿ ಜ್ಯಾಯಸೀ; ಹಾಗೆಯೇ ಸುಮಧ್ಯಮೆಯಾದ ಪುಂಡರೀಕೆಯೂ (ಜನಿಸಿದಳು). ರಜೋ, ಗಾತ್ರ, ಊರ್ಧ್ವಬಾಹು, ಸವನ, ಅನಯ, ಸುತಪಾ, ಶುಕ್ರ—ಇವರೇ ಏಳು ಸಪ್ತರ್ಷಿಗಳು ಎಂದು ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾರೆ.
Verse 35
गोत्राणि नामभिस्तेषां वासिष्ठानां महात्मनाम् । स्वायंभुवे ऽंतरे ऽतीतान्यर्बुदानि शतानि च । इत्येष ऋषिसर्गस्तु सानुबंधः प्रकीर्तितः । समासाद्विस्तराद्वक्तुमशक्यो ऽयमिति द्विजाः
ಆ ಮಹಾತ್ಮ ವಾಸಿಷ್ಠರ ಗೋತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಹೆಸರುಗಳು, ಅವರ ಸಂಬಂಧ-ಪರಂಪರೆಯೊಂದಿಗೆ, ಹೀಗೆ ಪ್ರಖ್ಯಾತಗೊಂಡಿವೆ. ಸ್ವಾಯಂಭುವ ಮನ್ವಂತರದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಅರ್ಬುದಗಳು, ನೂರಾರು ಅರ್ಬುದಗಳೂ ಸಹ ಕಳೆದಿವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಹೇ ದ್ವಿಜರೇ, ಈ ಋಷಿಸೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಮಾತ್ರ ಹೇಳಬಹುದು; ವಿವರವಾಗಿ ಹೇಳುವುದು ಅಸಾಧ್ಯ.
Verse 37
यो ऽसौ रुद्रात्मको बह्निब्रह्मणो मानसस्सुतः । स्वाहा तस्य प्रिया लेभे पुत्रांस्त्रीनमितौजसः । पावकः पवमानश्च शुचिरित्येष ते त्रयः । निर्मंथ्यः पवमानस्स्याद्वैद्युतः पावकस्स्मृतः
ರುದ್ರಾತ್ಮಕನಾದ ಆ ಅಗ್ನಿ ಬ್ರಹ್ಮನ ಮಾನಸಪುತ್ರನು; ಅವನು ಸ್ವಾಹೆಯನ್ನು ತನ್ನ ಪ್ರಿಯೆಯಾಗಿ ಪಡೆದನು. ಅವನಿಂದ ಅಪ್ರಮಿತ ತೇಜಸ್ಸಿನ ಮೂರು ಪುತ್ರರು ಜನಿಸಿದರು—ಪಾವಕ, ಪವಮಾನ, ಶುಚಿ—ಇವರೇ ಮೂರು. ಇವರಲ್ಲಿ ಮಥನದಿಂದ ಉತ್ಪನ್ನವಾದ ಅಗ್ನಿ ‘ಪವಮಾನ’ ಎಂದು, ವಿದ್ಯುತ್ನಿಂದ ಜನಿಸಿದ ಅಗ್ನಿ ‘ಪಾವಕ’ ಎಂದು ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.
Verse 39
सूर्ये तपति यश्चासौ शुचिः सौर उदाहृतः । हव्यवाहः कव्यवाहः सहरक्षा इति त्रयः । त्रयाणां क्रमशः पुत्रा देवपितृसुराश्च ते । एतेषां पुत्रपौत्राश्च चत्वारिंशन्नवैव ते
ಸೂರ್ಯನಲ್ಲಿ ತಪಿಸಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವವನು ‘ಶುಚಿ’ ಹಾಗೂ ‘ಸೌರ’ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಅವನಿಂದ ಹವ್ಯವಾಹ, ಕವ್ಯವಾಹ, ಸಹರಕ್ಷಾ ಎಂಬ ಮೂವರು ಉದ್ಭವಿಸಿದರು. ಆ ಮೂವರ ಪುತ್ರರು ಕ್ರಮವಾಗಿ ದೇವರು, ಪಿತೃಗಳು ಮತ್ತು ಸುರರು ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಟ್ಟರು. ಅವರ ಪುತ್ರ-ಪೌತ್ರರು ಒಟ್ಟು ನಲವತ್ತೊಂಬತ್ತು (49) ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.
Verse 41
काम्यनैमित्तिकाजस्रकर्मसु त्रिषु संस्थिताः । सर्वे तपस्विनो ज्ञेयाः सर्वे व्रतभृतस्तथा । सर्वे रुद्रात्मकश्चैव सर्वे रुद्रपरायणाः । तस्मादग्निमुखे यत्तद्धुतं स्यादेव केनचित्
ಅವರು ಕಾಮ್ಯ, ನೈಮಿತ್ತಿಕ ಮತ್ತು ಆಜಸ್ರ—ಈ ಮೂರು ವಿಧದ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಎಲ್ಲರೂ ತಪಸ್ವಿಗಳು, ಎಲ್ಲರೂ ವ್ರತಧಾರಿಗಳು. ಎಲ್ಲರೂ ರುದ್ರಾತ್ಮಕರು ಮತ್ತು ಎಲ್ಲರೂ ರುದ್ರಪರಾಯಣರು. ಆದ್ದರಿಂದ ಯಾರೇ ಅಗ್ನಿಮುಖದಲ್ಲಿ ಹೋಮಾರ್ಪಣೆ ಮಾಡಿದರೂ, ಅದು ನಿಜವಾಗಿ ರುದ್ರನಿಗೇ ಅರ್ಪಣವಾಗುತ್ತದೆ.
Verse 43
तत्सर्वं रुद्रमुद्दिश्य दत्तं स्यान्नात्र संशयः । इत्येवं निश्चयोग्नीनामनुक्रांतो यथातथम् । नातिविस्तरतो विप्राः पितॄन्वक्ष्याम्यतः परम् । यस्मात्षडृतवस्तेषां स्थानं स्थानाभिमानिनाम्
ಅದು ಎಲ್ಲವೂ ರುದ್ರನನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ನೀಡಲ್ಪಡುವುದೇ; ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಅಗ್ನಿಗಳ ಕುರಿತು ನಿಶ್ಚಿತ ಕ್ರಮವನ್ನು ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈಗ, ಹೇ ವಿಪ್ರರೇ, ಅತಿವಿಸ್ತಾರವಿಲ್ಲದೆ ಮುಂದೆ ಪಿತೃಗಳ ವಿಷಯವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಆರು ಋತುಗಳು ಅವರ ನಿವಾಸಸ್ಥಾನಗಳು, ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಸ್ಥಾನಕ್ಕೂ ಸ್ಥಾನಾಭಿಮಾನಿ ಅಧಿಷ್ಠಾತರು ಇರುತ್ತಾರೆ.
Verse 45
ऋतवः पितरस्तस्मादित्येषा वैदिकी श्रुतिः । युष्मादृतुषु सर्वे हि जायंते स्थास्नुजंगमा । तस्मादेते पितर आर्तवा इति च श्रुतम् । एवं पितॄणामेतेषामृतुकालाभिमानिनाम्
ಆದ್ದರಿಂದ ವೈದಿಕ ಶ್ರುತಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ—“ಋತುಗಳೇ ಪಿತೃಗಳು.” ಏಕೆಂದರೆ ನೀವು ಋತುರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾವರ-ಜಂಗಮ ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳನ್ನೂ ಜನ್ಮಗೊಳಿಸುತ್ತೀರಿ. ಹೀಗಾಗಿ ಈ ಪಿತೃಗಳು ‘ಆರ್ತವ’ ಎಂದು ಕೂಡ ಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿ ಕೇಳಿಬರುತ್ತದೆ. ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಅವರು ಋತುಕಾಲದ ಅಧಿಷ್ಠಾತೃಗಳೆಂದು ತಿಳಿಯಲ್ಪಡುತ್ತಾರೆ।
Verse 47
आत्मैश्वर्या महात्मानस्तिष्ठंतीहाब्भ्रसंगमात् । आग्निष्वात्ता बर्हिषदः पितरो द्विविधाः स्मृताः । अयज्वानश्च यज्वानः क्रमात्ते मृहमेधिनः । स्वधासूत पितृभ्यश्च द्वे कन्ये लोकविश्रुते
ಇಲ್ಲಿ ಮೇಘಸಂಗಮಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಸ್ವೈಶ್ವರ್ಯಸಂಪನ್ನ ಮಹಾತ್ಮ ಪಿತೃಗಳು ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ. ಪಿತೃಗಳು ಎರಡು ವಿಧವೆಂದು ಸ್ಮೃತ—ಆಗ್ನಿಷ್ವಾತ್ತರು ಮತ್ತು ಬರ್ಹಿಷದರು. ಕ್ರಮವಾಗಿ ಅವರು ಗೃಹಸ್ಥರಲ್ಲಿ ಅಯಜ್ವಾನರು ಮತ್ತು ಯಜ್ವಾನರು ಎಂದೂ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತಾರೆ. ಪಿತೃಗಳಿಂದ ಸ್ವಧಾ ಜನ್ಮವಾಯಿತು; ಲೋಕವಿಖ್ಯಾತ ಎರಡು ಕನ್ಯೆಯರೂ ಜನ್ಮಿಸಿದರು।
Verse 49
मेनां च धरणीं चैव याभ्यां विश्वमिदं धृतम् । अग्निष्वात्तसुता मेना धरणी बर्हिषत्सुता । मेना हिमवतः पत्नी मैनाकं क्रौंचमेव च । गौरीं गंगां च सुषुवे भवांगाश्लेषपावनीम्
ಮೇನಾ ಮತ್ತು ಧರಣೀ—ಇವರಿಬ್ಬರಿಂದಲೇ ಈ ಸಮಸ್ತ ವಿಶ್ವ ಧಾರಿತವಾಗಿದೆ. ಮೇನಾ ಆಗ್ನಿಷ್ವಾತ್ತರ ಪುತ್ರಿ, ಧರಣೀ ಬರ್ಹಿಷದರ ಪುತ್ರಿ. ಮೇನಾ ಹಿಮವತನ ಪತ್ನಿಯಾಗಿ ಮೈನಾಕ ಮತ್ತು ಕ್ರೌಂಚರನ್ನು ಜನ್ಮಕೊಟ್ಟಳು; ಹಾಗೆಯೇ ಗೌರಿಯನ್ನೂ ಗಂಗೆಯನ್ನೂ ಪ್ರಸವಿಸಿದಳು—ಭವ (ಶಿವ)ನ ಅಂಗಸ್ಪರ್ಶದಿಂದ ಪಾವನಗೊಳಿಸುವ ಗಂಗೆ।
Verse 51
मेरोस्तु धरणी पत्नी दिव्यौषधिसमन्वितम् । मंदरं सुषुवे पुत्रं चित्रिसुन्दरकन्धरम् । स एव मंदरः श्रीमान्मेरुपुत्रस्तपोबलात् । साक्षाच्छ्रीकंठनाथस्य शिवस्यावसथं गतः
ಮೇರುವಿನ ಪತ್ನಿ ಧರಣಿ ದಿವ್ಯ ಔಷಧಿಗಳಿಂದ ಸಮನ್ವಿತವಾದ, ಅತಿಸುಂದರ ದೇಹಧಾರಿಯಾದ ಮಂದರನೆಂಬ ಪುತ್ರನನ್ನು ಪ್ರಸವಿಸಿದಳು. ಆ ಶ್ರೀಮಾನ್ ಮೇರುಪುತ್ರ ಮಂದರನು ತಪೋಬಲದಿಂದ ಸాక్షಾತ್ ಶ್ರೀಕಂಠನಾಥ ಶಿವನ ಪರಮಾವಾಸಕ್ಕೆ ಸೇರಿದನು।
Verse 53
सासूता धरणी भूयस्त्रिंशत्कन्याश्च विश्रुताः । वेलां च नियतिं चैव तृतीयामपि चायतिम् । आयतिर्नियतिश्चैव पत्न्यौ द्वे भृगुपुत्रयोः । स्वायंभुवे ऽंतरे पूर्वं कथितस्ते तदन्वयः
ಆ ಧರಣಿ ಮತ್ತೆ ತಾಯಿಯಾಗಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಮுப்பತ್ತು ಪುತ್ರಿಯರನ್ನು ಹೆತ್ತಳು—ವೇಲಾ, ನಿಯತಿ ಮತ್ತು ಮೂರನೆಯದು ಆಯತಿ. ಆಯತಿ ಮತ್ತು ನಿಯತಿ ಭೃಗುಪುತ್ರರಿಬ್ಬರ ಪತ್ನಿಯರಾದರು. ಅವರ ವಂಶಾವಳಿ ಸ್ವಾಯಂಭುವ ಮನ್ವಂತರದಲ್ಲಿ ಮುಂಚೆಯೇ ನಿನಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ।
Verse 55
सुषुवे सागराद्वेला कन्यामेकामनिंदिताम् । सवर्णां नाम सामुद्रीं पत्नीं प्राचीनबर्हिषः । सामुद्री सुषुवे पुत्रान्दश प्राचीनबर्हिषः । सर्वे प्राचेतसा नाम धनुर्वेदस्य पारगाः
ಸಾಗರದಿಂದ ವೇಲಾ ಒಂದು ನಿರ್ದೋಷ ಏಕೈಕ ಕನ್ಯೆಯನ್ನು ಪ್ರಸವಿಸಿದಳು. ಅವಳ ಹೆಸರು ಸವರ್ಣಾ; ‘ಸಾಮುದ್ರೀ’ ಎಂದೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧಳಾಗಿ ಪ್ರಾಚೀನಬರ್ಹಿಷನ ಪತ್ನಿಯಾದಳು. ಸಾಮುದ್ರೀ ಪ್ರಾಚೀನಬರ್ಹಿಷನಿಗೆ ಹತ್ತು ಪುತ್ರರನ್ನು ಹೆತ್ತಳು; ಅವರು ಎಲ್ಲರೂ ‘ಪ್ರಾಚೇತಸರು’ ಎಂದು ಖ್ಯಾತರು, ಧನುರ್ವೇದದಲ್ಲಿ ಪರಮ ಪಾರಂಗತರು.
Verse 57
येषां स्वायंभुवे दक्षः पुत्रत्वमगमत्पुरा । त्रियम्बकस्य शापेन चाक्षुषस्यांतरे मनोः । इत्येते ब्रह्मपुत्राणां धर्मादीनाम्महात्मनाम् । नातिसंक्षेपतो विप्रा नाति विस्तरतः क्रमात्
ಬ್ರಹ್ಮಪುತ್ರರಾದ ಧರ್ಮಾದಿ ಮಹಾತ್ಮರಲ್ಲಿ ದಕ್ಷನು ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಯಂಭುವ ಮನ್ವಂತರದಲ್ಲಿ ಪುತ್ರತ್ವವನ್ನು ಪಡೆದನು; ಮತ್ತು ತ್ರ್ಯಂಬಕ (ಶಿವ)ನ ಶಾಪದಿಂದ ಚಾಕ್ಷುಷ ಮನುವಿನ ಅಂತರಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ಅವನು ಮತ್ತೆ ಪುತ್ರತ್ವವನ್ನು ಪಡೆದನು. ಹೀಗಾಗಿ, ಓ ವಿಪ್ರರೇ, ಈ ಬ್ರಹ್ಮಪುತ್ರರ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ನಾನು ಕ್ರಮವಾಗಿ—ಅತಿಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿಯೂ ಅಲ್ಲ, ಅತಿವಿಸ್ತಾರವಾಗಿಯೂ ಅಲ್ಲ—ವರ್ಣಿಸಿದ್ದೇನೆ.
Verse 59
वर्णिता वै मया वंशा दिव्या देवगणान्विताः । क्रियावंतः प्रजावंतो महर्धिभिरलंकृताः । प्रजानां संनिवेशो ऽयं प्रजापतिसमुद्भवः । न हि शक्यः प्रसंख्यातुं वर्षकोटिशतैरपि
ನಾನು ದೇವಗಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಯುಕ್ತವಾದ ಆ ದಿವ್ಯ ವಂಶಗಳನ್ನು ವರ್ಣಿಸಿದ್ದೇನೆ—ಯಜ್ಞಾದಿ ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ ನಿರತರು, ಸಂತಾನಸಂಪನ್ನರು, ಮಹತ್ತರ ಋದ್ಧಿಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತರು. ಪ್ರಜಗಳ ಈ ಮಹಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಪ್ರಜಾಪತಿಗಳಿಂದಲೇ ಉದ್ಭವಿಸಿದೆ; ನೂರಾರು ಕೋಟಿ ವರ್ಷಗಳಾದರೂ ಇದನ್ನು ಎಣಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.
Verse 61
राज्ञामपि च यो वंशो द्विधा सो ऽपि प्रवर्तते । सूर्यवंशस्सोमवंश इति पुण्यतमः क्षितौ । इक्ष्वाकुरम्बरीषश्च ययातिर्नाहुषादयः । पुण्यश्लोकाः श्रुता ये ऽत्र ते पि तद्वंशसंभवाः
ರಾಜರ ವಂಶವೂ ಎರಡು ರೀತಿಯಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತದೆ—ಸೂರ್ಯವಂಶ ಮತ್ತು ಸೋಮವಂಶ—ಇವು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಪುಣ್ಯಕರವೆಂದು ಪರಿಗಣಿತ. ಇಕ್ಷ್ವಾಕು, ಅಂಬರೀಷ, ಯಯಾತಿ, ನಹುಷ ಮೊದಲಾದವರು—ಇಲ್ಲಿ ಪುಣ್ಯಶ್ಲೋಕಗಳಿಂದ ಕೇಳಿಬರುವವರು—ಅವರೂ ಆ ವಂಶಗಳಿಂದಲೇ ಜನಿಸಿದವರು.
Verse 63
अन्ये च राजऋषयो नानावीर्यसमन्विता । किं तैः फलमनुत्क्रांतैरुक्तपूर्वैः पुरातनैः । किं चेश्वरकथा वृत्ता यत्र तत्रान्यकीर्तनम् । न सद्भिः संमतं मत्वा नोत्सहे बहुभाषितुम्
ಇನ್ನೂ ಅನೇಕ ರಾಜಋಷಿಗಳು ನಾನಾವಿಧ ವೀರ್ಯದಿಂದ ಯುಕ್ತರಾಗಿದ್ದರು. ಆದರೆ ಈಗಾಗಲೇ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ, ಬಂಧನವನ್ನು ಮೀರಿ ಕರೆದೊಯ್ಯದ ಆ ಪುರಾತನ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಪುನಃ ಹೇಳುವುದರಿಂದ ಏನು ಫಲ? ಹಾಗೆಯೇ ಈಶ್ವರಕಥೆ ನಡೆಯುವಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಇತರರ ಕೀರ್ತನೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಏನು ಪ್ರಯೋಜನ? ಇದು ಸದ್ಜನರಿಗೆ ಸಮ್ಮತವಲ್ಲವೆಂದು ತಿಳಿದು, ನಾನು ಬಹಳವಾಗಿ ಮಾತನಾಡಲು ಇಚ್ಛಿಸುವುದಿಲ್ಲ.
Verse 65
प्रसंगादीश्वरस्यैव प्रभावद्योतनादपि । सर्गादयो ऽपि कथिता इत्यत्र तत्प्रविस्तरैः
ಇಲ್ಲಿ ಸೃಷ್ಟಿ ಮೊದಲಾದ ವರ್ಣನೆಗಳೂ ಕೇವಲ ಪ್ರಸಂಗವಶಾತ್—ಈಶ್ವರನ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಿಸಲು—ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ್ನು ಯೋಗ್ಯ ವಿವರಗಳೊಂದಿಗೆ ಅದೇ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲೇ ಗ್ರಹಿಸಬೇಕು.
Frequently Asked Questions
The paired manifestation leading to Manu and Śatarūpā, their children (Priyavrata, Uttānapāda, Ākūti, Prasūti), and the subsequent marital-genealogical distribution through Dakṣa and Ruci that stabilizes cosmic order (including Yajña and Dakṣiṇā).
Genealogy encodes metaphysics: śakti enables differentiation into complementary principles, and the resulting marriages assign cosmic functions (virtues, ritual powers, sages) to maintain ṛta/dharma—turning lineage into a symbolic ontology.
Śatarūpā as the feminine manifestation from the creator’s half; Manu as the primordial human/progenitor; and Dakṣa’s daughters as personified qualities and ritual agencies (e.g., Śraddhā, Lakṣmī, Svāhā, Svadhā) distributed among dharmic and ṛṣi lineages.