Sukta 163
Sukta 10.163
Late Maṇḍala 10 healing tradition; specific r̥ṣi uncertain.
Healing/extraction formula; devatā implicit (often aligned with Aśvins/Agni in healing contexts, but not named in this verse).
Likely Tr̥ṣṭubh.
ಈ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಚಿಕಿತ್ಸಾ ಸೂಕ್ತವು ‘ಹೊರತೆಗೆದು ಬೇರುಸಹಿತ ಕಿತ್ತುಹಾಕುವ’ (ವೃಹ್-) ವಿಧಿಯ ಮಂತ್ರರೂಪ; ದೇಹವನ್ನು ಕ್ಷೀಣಗೊಳಿಸುವ ಯಕ್ಷ್ಮನ್ ಎಂಬ ರೋಗವನ್ನು ರೋಗಿಯ ದೇಹದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಭಾಗದಿಂದಲೂ ಬೇರ್ಪಡಿಸಿ ನಿರ್ಮೂಲ ಮಾಡುವುದೇ ಇದರ ಉದ್ದೇಶ. ಪ್ರತಿ ಋಚೆಯಲ್ಲಿ ತಲೆ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಕೆಳಭಾಗದವರೆಗೆ—ನಿತಂಬ, ಅಂಗಾಂಗಗಳು, ಕೂದಲು, ಸಂಧಿಗಳು ಇತ್ಯಾದಿ ದೇಹಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಹೆಸರಿಸಿ—ರೋಗವನ್ನು ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಬೇರ್ಪಡಿಸಿ ದೇಹದ ಸಮಗ್ರತೆಯನ್ನು ಪುನಃ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಆಮಂತ್ರಿತ ಶಕ್ತಿ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಮಂತ್ರವೇ; ರೋಗವನ್ನು ಹೆಸರಿಸಿ, ಅದರ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ, ಹೊರಹಾಕುವ ಚಿಕಿತ್ಸಾಕ್ರಿಯೆಯೇ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯೆಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತದೆ.
Mantras
Mantra 1
अक्षीभ्यां ते नासिकाभ्यां कर्णाभ्यां छुबुकादधि । यक्ष्मं शीर्षण्यं मस्तिष्काज्जिह्वाया वि वृहामि ते ॥
ನಿನ್ನ ಅಕ್ಷೀಭ್ಯಾಮ್ (ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ), ನಾಸಿಕಾಭ್ಯಾಮ್ (ಮೂಗಿನ ರಂಧ್ರಗಳಿಂದ), ಕರ್ಣಾಭ್ಯಾಮ್ (ಕಿವಿಗಳಿಂದ), ಛುಬುಕಾತ್ (ಗದ್ದದಿಂದ) — ಶೀರ್ಷಣ್ಯ ಯಕ್ಷ್ಮವನ್ನು (ತಲೆಯ ರೋಗ), ಮಸ್ತಿಷ್ಕಾತ್ (ಮಿದುಳಿನಿಂದ), ಜಿಹ್ವಾಯಾಃ (ನಾಲಿಗೆಯಿಂದ) — ನಾನು ನಿನ್ನಿಂದ ಯಕ್ಷ್ಮವನ್ನು ‘ವಿ ವೃಹಾಮಿ’, ಅಂದರೆ ಕಿತ್ತು ತೆಗೆದು ದೂರ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ.
Mantra 2
ग्रीवाभ्यस्त उष्णिहाभ्यः कीकसाभ्यो अनूक्यात् । यक्ष्मं दोषण्यमंसाभ्यां बाहुभ्यां वि वृहामि ते ॥
ನಿನ್ನ ಗ್ರೀವಾಭ್ಯಃ (ಕುತ್ತಿಗೆಯಿಂದ), ಉಷ್ಣಿಹಾಭ್ಯಃ (ಉಷ್ಣ ಪ್ರಾಣವಾಹಿನಿ ನಾಡಿಗಳಿಂದ), ಕೀಕಸಾಭ್ಯಃ (ಮೂಳೆ-ಚೌಕಟ್ಟಿನಿಂದ) ಮತ್ತು ಅನೂಕ್ಯಾತ್ (ಮೂಳೆಮಜ್ಜೆಯ ಮಧ್ಯಭಾಗದಿಂದ) — ನಾನು ಯಕ್ಷ್ಮವನ್ನು ‘ವಿ ವೃಹಾಮಿ’, ಕಿತ್ತು ತೆಗೆದುಹಾಕುತ್ತೇನೆ. ದೋಷಣ್ಯಂ ಯಕ್ಷ್ಮವನ್ನು (ಸಂಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಅಂಟಿಕೊಂಡಿರುವ ರೋಗವನ್ನು) ಅಂಸಾಭ್ಯಾಮ್ (ಭುಜಗಳಿಂದ) ಮತ್ತು ಬಾಹುಭ್ಯಾಮ್ (ಬಾಹುಗಳಿಂದ) ಸಹ ನಿನ್ನಿಂದ ಉಖಾಡಿ ದೂರ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ.
Mantra 3
आन्त्रेभ्यस्ते गुदाभ्यो वनिष्ठोर्हृदयादधि । यक्ष्मं मतस्नाभ्यां यक्नः प्लाशिभ्यो वि वृहामि ते ॥
ನಿನ್ನ ಆಂತ್ರೇಭ್ಯಃ (ಆಂತರಗಳಿಂದ), ಗುದಾಭ್ಯಃ (ಗುದಭಾಗದಿಂದ), ವನಿಷ್ಠೋಃ (ಮೂತ್ರಾಶಯ-ಪ್ರದೇಶದಿಂದ) ಮತ್ತು ಹೃದಯಾತ್ ಅಧಿ (ಹೃದಯದ ಮೇಲ್ಭಾಗದಿಂದ) — ನಾನು ಯಕ್ಷ್ಮವನ್ನು ‘ವಿ ವೃಹಾಮಿ’, ಕಿತ್ತು ತೆಗೆದುಹಾಕುತ್ತೇನೆ. ಮತಸ್ನಾಭ್ಯಾಮ್ (ಯಮಲ ವೃಕ್ಕಗಳಿಂದ/ಕಿಡ್ನಿಗಳಿಂದ), ಯಕ್ನಃ (ಯಕೃತಿನಿಂದ), ಪ್ಲಾಶಿಭ್ಯಃ (ಅಂತರಪಟಲ/ಝಿಲ್ಲಿಗಳಿಂದ) ಸಹ ನಾನು ಅದನ್ನು ನಿನ್ನಿಂದ ಉಖಾಡಿ ದೂರ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ.
Mantra 4
ऊरुभ्यां ते अष्ठीवद्भ्यां पार्ष्णिभ्यां प्रपदाभ्याम् । यक्ष्मं श्रोणिभ्यां भासदाद्भंससो वि वृहामि ते ॥
ನಿನ್ನ ಊರುಗಳಿಂದ, ಅಸ್ಥಿವತ್ ಅಂಗಗಳಿಂದ, ಪಾರ್ಷ್ಣಿ (ಹಿಮ್ಮಡಿ) ಮತ್ತು ಪ್ರಪದ (ಮುಂದಿನ ಪಾದಭಾಗ)ಗಳಿಂದ—ನಾನು ಯಕ್ಷ್ಮವನ್ನು ಕಿತ್ತುಹಾಕುತ್ತೇನೆ. ನಿನ್ನ ಶ್ರೋಣಿಗಳಿಂದ, ಆಸನದಿಂದ ಮತ್ತು ಅದರ ಆಧಾರದಿಂದ (ಭಾಸದಾದ್-ಭಂಸಸ) ಸಹ—ನಿನ್ನಿಂದ ಅದನ್ನು ಬೇರುಸಹಿತ ಉರುಳಿಸಿ ಹಾಕುತ್ತೇನೆ; ಗತಿಯ ಮಾರ್ಗವು ಅಖಂಡವಾಗಲಿ.
Mantra 5
मेहनाद्वनंकरणाल्लोमभ्यस्ते नखेभ्यः । यक्ष्मं सर्वस्मादात्मनस्तमिदं वि वृहामि ते ॥
ನಿನ್ನ ಮೇಹನದಿಂದ, ಸಂತಾನೋತ್ಪತ್ತಿಯ ಕರಣದಿಂದ, ನಿನ್ನ ರೋಮಗಳಿಂದಲೂ ನಖಗಳಿಂದಲೂ—ಯಕ್ಷ್ಮವನ್ನು ನಾನು ಕಿತ್ತುಹಾಕುತ್ತೇನೆ. ನಿನ್ನ ಸಂಪೂರ್ಣ ಆತ್ಮದಿಂದ—ಇದೇ ಇದನ್ನು—ನಿನ್ನಿಂದ ನಾನು ಬೇರುಸಹಿತವಾಗಿ ಉರುಳಿಸುತ್ತೇನೆ.
Mantra 6
अङ्गादङ्गाल्लोम्नोलोम्नो जातं पर्वणिपर्वणि । यक्ष्मं सर्वस्मादात्मनस्तमिदं वि वृहामि ते ॥
ಅಂಗದಿಂದ ಅಂಗಕ್ಕೆ, ರೋಮದಿಂದ ರೋಮಕ್ಕೆ, ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಸಂಧಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಧಿಯಲ್ಲಿ ಪುನಃ ಪುನಃ ಹುಟ್ಟಿದ—ಆ ಯಕ್ಷ್ಮವನ್ನು, ನಿನ್ನ ಸಂಪೂರ್ಣ ಆತ್ಮದಿಂದ—ಇದೇ ಇದನ್ನು—ನಾನು ಬೇರುಸಹಿತವಾಗಿ ಉರುಳಿಸಿ, ನಿನ್ನಿಂದ ಕಿತ್ತುಹಾಕುತ್ತೇನೆ.
Frequently Asked Questions
Yakṣman is a Vedic term for a wasting affliction—an illness that weakens the body. The hymn treats it as something that can be located in body parts and ritually removed.
In these verses the devatā is mostly implicit: the hymn functions as a healing-extraction formula powered by mantra. In later practice, such healing is often associated with the Aśvins or supported through Agni, but the text here focuses on the act of removal itself.
The listing is a ritual form of diagnosis and separation: by naming each region, the healer symbolically finds the disease and ‘plucks it out.’ The final verse then removes it from the whole person, leaving no place for it to remain.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.