
Sukta 10.114
Mātariśvan / ritual Fire principle; also Viśve Devāḥ as knowing powers
ಋಗ್ವೇದ 10.114 ಯಜ್ಞದ ಅಡಗಿದ ವಿನ್ಯಾಸವನ್ನು ಕುರಿತು ಇರುವ ಒಗಟಿನಂತ ಸ್ತೋತ್ರ. ಇಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿ (ಮಾತರಿಶ್ವನ್) ಮತ್ತು ತಿಳಿವಿನ ಶಕ್ತಿಗಳಾದ ವಿಶ್ವೇ ದೇವಾಃ ಛಂದಸ್ಸು, ಸಂಖ್ಯೆ ಮತ್ತು ಪ್ರೇರಿತ ವಾಣಿ ಮೂಲಕ ಕ್ರಮವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುವುದಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಕಾರ್ಯವನ್ನು ‘ಅಳತೆಮಾಡಿ’ ಹಂಚುವುದು—ಛಂದಸ್ಸನ್ನು ನಿಗದಿಪಡಿಸುವುದು, ವಿಶ್ವಗಣನೆಗಳನ್ನು ಕ್ರಮಗೊಳಿಸುವುದು, ಮತ್ತು ಋಕ್ ಹಾಗೂ ಸಾಮನ್ ಮೂಲಕ ಯಜ್ಞರಥವನ್ನು ಮುಂದಕ್ಕೆ ಚಲಿಸುವುದು—ಇವೆಲ್ಲದಿಂದ ದೈವಿಕ ಪೋಷಣೆಯೂ, ಶ್ರಮ ಮತ್ತು ವಿಧಿಯ ಯುಕ್ತ ಹಂಚಿಕೆಯೂ ಸ್ಥಿರವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ.
Mantra 1
घर्मा समन्ता त्रिवृतं व्यापतुस्तयोर्जुष्टिं मातरिश्वा जगाम । दिवस्पयो दिधिषाणा अवेषन्विदुर्देवाः सहसामानमर्कम् ॥
ಎರಡು ಘರ್ಮಪಾತ್ರಗಳು ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲೂ ತ್ರಿವೃತ ಆವರಣವನ್ನು ವ್ಯಾಪಿಸಿದವು; ಅವುಗಳ ಪ್ರಿಯ ತೃಪ್ತಿಗೆ ಮಾತರಿಶ್ವನು ಬಂದನು. ದಿವ್ಯದ ಹಾಲನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾ ಅವು ಅದನ್ನು ಹುಡುಕಿದವು; ದೇವರುಗಳು ಸಹಸದಿಂದ ಮಾಪಿತವಾದ ಅರ್ಕ—ಜ್ವಲಂತ ಸ್ತುತಿಗೀತ—ಅನ್ನು ಅರಿತರು.
Mantra 2
तिस्रो देष्ट्राय निॠतीरुपासते दीर्घश्रुतो वि हि जानन्ति वह्नयः । तासां नि चिक्युः कवयो निदानं परेषु या गुह्येषु व्रतेषु ॥
ವಿಧಾತೃ (ದೇಷ್ಟಾ) ಯ ಬಳಿಗೆ ಮೂರು ನಿರ್ಋತಿಗಳು ಉಪಾಸನೆಗೆ ಬರುತ್ತವೆ; ದೂರಶ್ರವಣಶಕ್ತಿಯುಳ್ಳ ಅಗ್ನಿವಾಹಕ ವಹ್ನಿಗಳು ಅವುಗಳನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದಿದ್ದಾರೆ. ಕವಿ ಋಷಿಗಳು ಅವುಗಳ ನಿದಾನ—ಮೂಲಾಧಾರವನ್ನು—ಗುರುತಿಸಿದ್ದಾರೆ: ಪರದಲ್ಲಿರುವ, ಗುಹ್ಯ ವ್ರತಗಳಲ್ಲಿ (ರಹಸ್ಯ ನಿಯಮಗಳಲ್ಲಿ) ನೆಲೆಗೊಂಡಿರುವ ಅವುಗಳನ್ನು.
Mantra 4
एकः सुपर्णः स समुद्रमा विवेश स इदं विश्वं भुवनं वि चष्टे । तं पाकेन मनसापश्यमन्तितस्तं माता रेळ्हि स उ रेळ्हि मातरम् ॥
ಒಬ್ಬನೇ ಸುಪರ್ಣ; ಅವನು ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ್ದಾನೆ; ಈ ಸಮಸ್ತ ವಿಶ್ವವನ್ನೂ, ಸರ್ವ ಭುವನಗಳನ್ನೂ ಅವನು ದರ್ಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪಕ್ವವಾದ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ನಾನು ಅವನನ್ನು ಸಮೀಪದಿಂದ ಕಂಡೆ; ಮಾತೆ ಅವನನ್ನು ಪೋಷಿಸುತ್ತಾಳೆ, ಅವನು ಸಹ ಮಾತೆಯನ್ನು ಪೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ.
Mantra 5
सुपर्णं विप्राः कवयो वचोभिरेकं सन्तं बहुधा कल्पयन्ति । छन्दांसि च दधतो अध्वरेषु ग्रहान्त्सोमस्य मिमते द्वादश ॥
ವಿಪ್ರರು—ಕವಿ ಋಷಿಗಳು—ತಮ್ಮ ವಚನಗಳಿಂದ ಸುಪರ್ಣನಾದ ಆ ಏಕನನ್ನು, ಏಕನಾಗಿದ್ದರೂ, ಬಹು ರೂಪಗಳಾಗಿ ರೂಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅಧ್ವರಗಳಲ್ಲಿ ಛಂದಸ್ಸುಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾ, ಅವರು ಸೋಮದ ದ್ವಾದಶ ಗ್ರಹಗಳನ್ನು (ಪಾತ್ರೆಗಳನ್ನು) ಅಳೆಯುತ್ತಾರೆ.
Mantra 6
षट्त्रिंशाँश्च चतुरः कल्पयन्तश्छन्दांसि च दधत आद्वादशम् । यज्ञं विमाय कवयो मनीष ऋक्सामाभ्यां प्र रथं वर्तयन्ति ॥
ಅವರು ಮೂವತ್ತಾರು ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕನ್ನು ಕ್ರಮಗೊಳಿಸಿ, ಛಂದಸ್ಸುಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ದ್ವಾದಶವಿಧ ಕ್ರಮವನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತಾರೆ. ಯಜ್ಞವನ್ನು ಅಳೆದು-ನಿರ್ಣಯಿಸಿ, ಕವಿಗಳಾದ ಋಷಿಗಳು ತಮ್ಮ ಪ್ರಕಾಶಮಯ ಮಣೀಷೆಯಿಂದ ಋಕ್ ಮತ್ತು ಸಾಮನಗಳ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಕರ್ಮದ ರಥವನ್ನು ಮುಂದಕ್ಕೆ ಚಲಿಸುತ್ತಾರೆ.
Mantra 7
चतुर्दशान्ये महिमानो अस्य तं धीरा वाचा प्र णयन्ति सप्त । आप्नानं तीर्थं क इह प्र वोचद्येन पथा प्रपिबन्ते सुतस्य ॥
ಈ (ರಹಸ್ಯ)ದ ಇನ್ನಷ್ಟು ಮಹಿಮೆಗಳು ಹದಿನಾಲ್ಕು; ವಾಣಿಯ ಮೂಲಕ ಧೀರ ಋಷಿಗಳು ಅದನ್ನು ಏಳಾಗಿ ಮುಂದಕ್ಕೆ ನಡೆಸುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ತಲುಪಿಸುವ ತೀರ್ಥವನ್ನು—ಆ ಮಾರ್ಗವನ್ನು—ಯಾರು ಪ್ರಕಟಿಸುವರು? ಯಾವ ಪಥದಿಂದ ಅವರು ಪಿಷಿತ ಸೋಮವನ್ನು ಆಳವಾಗಿ ಪಾನಮಾಡುತ್ತಾರೆ?
Mantra 8
सहस्रधा पञ्चदशान्युक्था यावद्द्यावापृथिवी तावदित्तत् । सहस्रधा महिमानः सहस्रं यावद्ब्रह्म विष्ठितं तावती वाक् ॥
ಸಹಸ್ರ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಹದಿನೈದು ಯುಕ್ತ (ಸ್ತುತಿ)ಗೀತೆಗಳು ಇವೆ—ದ್ಯಾವಾ-ಪೃಥಿವಿಯಷ್ಟು ವ್ಯಾಪ್ತಿಯಲ್ಲೇ, ಅಷ್ಟೇ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿದೆ ಆ ತತ್. ಸಹಸ್ರ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಅದರ ಮಹಿಮೆಗಳು, ಸಹಸ್ರಗುಣ; ಬ್ರಹ್ಮ ಸ್ಥಿತವಾಗಿರುವಷ್ಟು ದೂರವೋ, ಅಷ್ಟೇ ದೂರಕ್ಕೆ ವಾಕ್ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತದೆ.
Mantra 9
कश्छन्दसां योगमा वेद धीरः को धिष्ण्यां प्रति वाचं पपाद । कमृत्विजामष्टमं शूरमाहुर्हरी इन्द्रस्य नि चिकाय कः स्वित् ॥
ಛಂದಸ್ಸುಗಳ ಯೋಗವನ್ನು (ಸಂಯೋಜನೆಯನ್ನು) ಯಾವ ಧೀರನು ತಿಳಿದಿದ್ದಾನೆ? ವಾಣಿಯ ಎದುರಿನ ಪವಿತ್ರ ಆಸನವಾದ ಧಿಷಣ್ಯಕ್ಕೆ ಯಾರು ತಲುಪಿದ್ದಾರೆ? ಋತ್ವಿಜರಲ್ಲಿ ಎಂಟನೆಯ ಶೂರನೆಂದು ಯಾರನ್ನು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ? ಇಂದ್ರನ ಎರಡು ಹರಿಗಳು (ತಾಮ್ರವರ್ಣ ಅಶ್ವಗಳು) ಯಾರು ನಿಜವಾಗಿ ಗುರುತಿಸಿದ್ದಾರೆ?
Mantra 10
भूम्या अन्तं पर्येके चरन्ति रथस्य धूर्षु युक्तासो अस्थुः । श्रमस्य दायं वि भजन्त्येभ्यो यदा यमो भवति हर्म्ये हितः ॥
ಕೆಲವರು ಭೂಮಿಯ ಅಂತ್ಯ (ಸೀಮೆ) ಸುತ್ತಲು ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾರೆ; ರಥದ ಧೂರಗಳಲ್ಲಿ ಯುಕ್ತರಾಗಿಯೇ ಅವರು ನಿಂತಿದ್ದಾರೆ. ಶ್ರಮದ ಪಾಲನ್ನು ಅವರು ಇವರಿಗೆ ಹಂಚುತ್ತಾರೆ—ಯಮನು ಗೃಹದಲ್ಲಿ (ಹರ್ಮ್ಯದಲ್ಲಿ) ಸ್ಥಾಪಿತನಾಗಿ ಒಳಗೆ ನೆಲೆಸುವಾಗ.
Mātariśvan is a Vedic figure closely linked with bringing and kindling Agni (Fire). In this hymn he represents the force that makes the ritual fire and the mantra’s heat effective.
Because it treats the sacrifice as something that must be precisely “measured out.” Correct metres and ordered divisions are presented as the hidden framework that lets the rite work properly.
The chariot is a symbol for the sacrifice in motion. The seers move it forward by coordinating Ṛk (recited verse) and Sāman (sung chant), meaning speech and song together drive the ritual action.
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free Google sign-in keeps your chat saved across web and the app.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.